با و علیه غرب بیندیشیم
احسان شریعتی در نشست «منورالفکران ایرانی و جهان مدرن»؛ ایلنا: بعد از یک دوران رکود که در حوزه اندیشه با تبدیلشدن فیلسوف به مدرس و شارح خود را نشان میدهد، ما دیگر متفکری نداریم که تولید مفهوم در سطح جهانی داشته باشد. در این چهار قرن پس از عثمانی و صفویه که هنوز مقداری مقاومت میان شرق و غرب وجود دارد، در غرب به لحاظ معرفتشناسی یک گسست صورت میگیرد؛ ولی در تمدن ما این انقلاب فکری صورت نمیگیرد. نتیجه این است که اندیشه ما امتداد همان سنت بیرمق پیشین است. بعدا در پرتو یک حس عقبماندگی و آشنایی با مدرنیته غربی با کیفیت جدیدی به نام مدرنیته مواجه میشویم؛ بنابراین باید اولا تعریفی از روشنفکر داشته باشیم. ما در اینجا آن را به معنای رئالیستی کلمه در معنای متفکر فرهنگی تلقی میکنیم. روشنفکران ما در برخورد با غرب در وهله اول دچار شیفتگی و مفتونی هستند و مسحور پیشرفت غربیها شدهاند. حال این سؤال پیش میآید که اگر وضع چنین است؛ پس این سوءظنی که به غربیها شده، از کجا برآمده است. اولین خاستگاه این سوءظن در خاندان روحانیت و مکتب نجف است که از موضع دفاع از شریعت و دیانت در برابر فرهنگ غربی میایستند. دومین جریانی که بارقههای مخالفت و سوءظن در غرب با آنها پدید آمد، نیروهای مارکسیست و چپ هستند. امثال سلطانزاده و آرانی گفتمانی انتقادی علیه امپریالیسم ترتیب دادند؛ اما سنت سوم متعلق به ملیگرایانی است که در آثارشان به غرب و مظاهر آن میتازند. درواقع این سه سنت بودند که پیشزمینه نقادی از غرب را فراهم آوردند. در گذار از این سه نسل به نسلهای بعدی، ما هرگز فیلسوف درجهیکی نداشتیم که مواجهه جدی و مفهومی با غرب داشته باشد. آکادمی ایرانی بیش از آنکه محل تولید اندیشه باشد، محل ترجمه است. نکته جالب این است که ما حتی نتوانستهایم کسی در قامت سیدجمالالدین اسدآبادی و اقبال لاهوری داشته باشیم که در مقام فیلسوفانی جهانروا به غرب بیندیشند. چه بسا نخستین کسی که در دوران متأخر غرب را محل تأمل نظری جدی قرار داد و مفهوم جدید غربزدگی را به ارمغان آورد، سیداحمد فردید باشد. البته یک نکته هم در اینجا باید گفته شود؛ جلال آلاحمد که واژه «غربزدگی» را از آنِ او میدانند، در واقع یک روشنفکر در معنای فرانسوی کلمه بود؛ یعنی کسی که به قول سارتر از پستوی آکادمی بیرون آمده و وارد حوزههایی شده که احیانا به کار آکادمیک او ربطی ندارد. جلال آلاحمد در این معنا یک روشنفکر حوزه عمومی است؛ ولی واژه غربزدگی از او نیست. او غربزدگی را از احمد فردید وام گرفت؛ اما باید این را هم گفت که غربزدگی و اندیشه «بازگشت به خویشتن» امثال شریعتی و آلاحمد با آن چیزی که فردید در نظر داشت، تفاوتهایی جدی داشت. یکی از این تفاوتها این بود که جریان فردید که شامل شایگان و نصر هم میشد، به معنایی تحت نفوذ نهادهای مسلط حکومتی بود؛ ولی آلاحمد و شریعتی روشنفکران انقلابی بودند. نکته مهم درباره فردید این است که او سوابق آکادمیک چندان تأییدشدهای نداشت. درباره ریشهشناسیهای او هم اشکالات عمدهای مطرح شده است؛ اما نباید از جانب انصاف به دور ماند که فردید غرب را خوانده بود و از نظر سواد فلسفی سطح بالایی داشت. نکته مهمی که در اینجا میخواهم به آن اشاره کنم، این است که فردید غرب را به صورت جغرافیایی نمیفهمید؛ بلکه غرب برای فردید محل غروب حقیقت و معنویت است. او در برابر غرب از مشرقی سخن میگفت که برآمدگاه آفتاب حقیقت است. فردید وفق همین تردید در جمله مشهوری میگفت که «مشرقیون عالم متحد شوید». این دعوت به اتحاد در واقع دعوت از تمام کسانی بود که به معنویت باور داشتند؛ دعوتی برای ایستادگی در برابر نیهیلیسم فزاینده زمان بود. فردید در تمام این سخنان ملهم از نیچه و هایدگر بود. تمام حرف فردید این است که شرق در ادوار مختلف به مادهای بیشکل تبدیل شده است. غرب و تمدن آن صورت دلخواه خود را بر آن اعمال کرده است. نکته مهم این است که در اندیشه فردید، خود غرب هم دچار غربزدگی میشود؛ یعنی خود غرب هم به غروب حقیقت فرومیافتد. جایگزین فردید برای غربزدگی حکمت انفسی بود. فردید میخواست حکمت انفسی را ترجمان عرفانی و ایرانی رویداد «از آنِ خویشکننده» هایدگر بداند. در نهایت باید بگویم که ما وارد دورانی میشویم که غرب به محل نقد و سوءظن بدل میشود و این هم دلایل سیاسی دارد؛ یعنی پس از مشروطه است که در نتیجه دخالتهای دولتهای غربی این گفتمان نقادی شکل گرفت. در نتیجه این دخالتها و دلالتهای سیاسی بحثی ذاتانگارانه درباره شرق و غرب در افق فکری ایران پدید میآید؛ اما فکر میکنم آنچه امروز در جامعه ایرانی در مواجهه با غرب در جریان است، نه نگاه تمامیتگرایانه فردیدی؛ بلکه سنجشگری و نقادی غرب است یا دستکم من آرزو میکنم که چنین باشد؛ چراکه اگر نتوانیم با و علیه غرب بیندیشیم، هیچ امکانی برای گفتوگو نخواهیم داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.