منطق متناقضنمای فوتبال
فرزاد صالحی
در فوتبال چه هست که همه را وادار میکند به تماشایش، بحثهای بیپایان دربارهاش و حتی اندیشیدن به آن؟ به دلیل آنچه از طبقه، نژاد و جنسیت، از مسائل ملی، جغرافیایی، سیاسی و اجتماعی و حتی اقتصادی میگوید؟ شاید به دلیل همه اینها و حتی بیشتر. در میان متفکران و فیلسوفان معاصر نیز نظر ثابتی درباره فوتبال وجود ندارد. عدهای به آن خوشبیناند و عدهای بدبین. برخی مانند سایمون کریچلی از جنبههای اشتراکی و سوسیالیستی این بازی میگویند و برخی مانند تری ایگلتون به تبعات سیاسی آن اشاره دارند و فوتبال را «دوست عزیز سرمایهداری» میدانند. هرچند نمیتوان انکار کرد که تاریخ شکلگیری آنچه امروزه در سرتاسر جهان به نام فوتبال شناخته میشود، ریشه در طبقه کارگر قرن نوزدهم بریتانیا دارد. معالوصف، بر کسی پوشیده نیست که تاریخ فوتبال استحاله اندوهبار میل به وظیفه است؛ یعنی هر آنچه اکنون در «صنعت فوتبال» رخ میدهد. فرایند صنعتیشدن فوتبال همراه است با تجارت کلان و جابهجایی هنگفت پول و سرمایه، در کنار سطح بالای نمایش در همه ابعاد رسانههای تودهای؛ از پوشش تلویزیونی و مطبوعاتی گرفته تا بازیهای ویدئویی و شبکههای اجتماعی. لیگ جزیره مثال بارزی است از این وضعیت اجتماعی- اقتصادی. این لیگ مثل یک شرکت تجاری تا جای ممکن از طریق همین رسانهها سرمایه انباشت میکند؛ آنهم اغلب به قیمت کسانی که میخواهد استثمارشان کند؛ یعنی هواداران. میلیاردرها باشگاههای انگلیس را میخرند تا ثروت و شأن و قدرت سیاسیشان را بالا ببرند: از رومن آبراموویچ (مالک چلسی) و مالکوم گلیزر (مالک منچستریونایتد) گرفته تا شیخ منصور بنزاید (مالک منچسترسیتی). بگذریم از تضاد آشکاری که بین لقب باشگاه چلسی (بازنشستهها) یا لقب منچسترسیتی (شهروندها) با سلطه مالی آنها بر فوتبال انگلیس برقرار است. اکنون حسی از تبعیض و تفاوت بر دیگر تیمهای فوتبال جزیره حاکم است و ناگفته پیداست که تفاوتی ندارد پول اعراب به این تبعیض دامن بزند یا پول آمریکاییها؛ آنچه محل بحث هواداران یونایتد و سیتی در این سالها بوده است. این داستان را میتوان در تجربه هواداران یونایتد دید. برخی از هواداران دوآتشه منچستریونایتد بعد از آمدن گلیزرها احساس کردند چیزی بیش از یک کالا نیستند و باشگاه محبوبشان رفتهرفته ریشههای خود را از دست میدهد. نتیجه این حس بیگانگی نزد آنها شکلگیری یک باشگاه نیمهحرفهای بود به نام افسی یونایتد که به صورت دموکراتیک اداره میشود و هواداران سابق منچستریونایتد آن را مدیریت میکنند. اغراق نیست اگر بگوییم در این تجربه هواداران یونایتد، بار دیگر جایگاه فوتبال بهعنوان بازی مردم به آن بازگردانده شد. ازاینرو، بر سر نقش فوتبال صنعتی، دقیقتر، نقش نهاد فوتبال در رشد برخی از جنبههای نظام صنعتی و سرمایهداری بحثهای بسیاری در جریان است؛ بحثهایی که حول دوگانگی متناقضنمای فوتبال شکل میگیرد. فرهنگ این بازی زیبا، خصیصه انجمنی آن و به قول سایمون کریچلی، سوسیالیسم فوتبال و حتی وجه یادبودی فوتبال در فرهنگ عامه اجازه نمیدهد ماهیت این بازی را که تا حدود زیادی ماهیت کارگری و بهعنوان شکلی از فعالیتهای جمعی مردم در عصر مدرنیته است، از نظر دور کنیم. هنوز که هنوز است، فوتبال با همه سویههای تاریک و روشنی که دارد، میتواند تمایلات هوادارانش را به شیوهای کلاسیک برآورده کند و ریتم عادی زندگی روزمره آنها را بر هم بزند. شور و هیجانی که داخل زمین به جریان میافتد، به داخل زمین محدود نمیماند و به تجربه و در نهایت به خاطرات جمعی گروهی از مردم بدل میشود. هوادار فوتبال مستقیما به آنچه در زمین رخ میدهد، متصل میشود و خود را جزئی از بازی میداند؛ یعنی پابهپای 22 نفر درون زمین میدود و فوتبال بازی میکند. چنانکه از او هواداری میسازد که بعید است بگوید «تیم ما بازی دارد» یا «بازیکنان ما گل زدند» بلکه اغلب میگوید «ما امروز بازی داریم» یا «چه گلی زدیم». این تجربهای است که فرهنگ خاص فوتبال را تولید و ماهیت جمعی و اجتماعی فوتبال را پیش میکشد. بههمیندلیل با وجود پیوند درونی فوتبال امروز با سرمایهداری جهانی و همه سویههای تاریک آن، باید تیمهای فوتبال را در بالاترین سطح همزمان با پیوندهای محلی ریشهدارشان، روحیات سوسیالیستی و البته حضور سرمایه و پول دید. باید بر دوگانگی متناقضنمای فوتبال صحه گذاشت: فوتبال میتواند هم اوج تجربه برابری در جامعه مدرن باشد و هم اوج تجربه نابرابری. اینکه در جهان امروز نابرابری وجه غالب بارزترین مصداق سرمایهداری؛ یعنی فوتبال است، نمیتواند به نادیدهگرفتن وجه برابریخواهانه موجود در آن ختم شود. ناگفته پیداست که برهمزدن این نسبت در جهان امروز به معنای برهمزدن کل مناسبات اجتماعی حال حاضر است. ازاینرو اگرچه اکثر هواداران فوتبال متوجه این تنش دیالکتیکی بین اهداف تجاری باشگاهها و اهمیت اخلاقی فعل و انفعالات اجتماعی سنتی هستند، بسیاری از آنها تصمیم میگیرند همچنان به باشگاهشان وفادار بمانند. تقریبا نام همه باشگاهها از یک مکان خاص گرفته شده که پشت آن تجربهای جمعی است و چون بسیاری از هواداران به جنبههای محلی و جمعی خود اهمیت میدهند، نوعی حس قوی دلبستگی ایجاد میشود. معالوصف باید واقعا عاشق فوتبال باشید و هوادار پیگیر تیمتان، باید فوتبال جزئی از زندگی و گذشتهتان باشد، جزئی از خودتان تا حتی اگر بدانید فوتبال امروز به کسبوکاری عظیم و چه بسا کثیف تبدیل شده که نمیتوان درباره آن احساس خوبی داشت، باز آن را دنبال کنید؛ ولی حتی در زمانهای که فوتبال بازتابی است از منطق تجارت سرمایهداری، گاه حتی بدترین شکل آن، باید دو تصویر را همزمان با هم دید: تصویری از شکوه بازی فوتبال، نمایش زیبایی که کار مشترک یک تیم و میلیونها هوادار است، روحیات سوسیالیستی و فرهنگ انجمنی فوتبال، در کنار پیوند عمیقی که امروزه فوتبال با سرمایهداری جهانی دارد و چه بسا شرط تحقق تصویر اول باشد. تصویر دوم در نیمقرن اخیر همواره تلاش کرده تا توش و توان تصویر اول را بگیرد؛ اما تصویر اول هنوز زنده است و مازادی است بر تصویر دوم. شاید به همین دلیل است که فوتبال هرگز از خلق شگفتی باز نایستاده است. هرقدر هم که تصویر دوم، فوتبال را تا ریزترین سطح شبیهسازی، عقلانی و برنامهریزی و آماده یک فرایند استثماری کثیف کند، باز فوتبال میتواند برگ پیشبینیناپذیری رو کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.