نشانههایی از آینده
گروه اندیشه: «در زبان فارسي تعبير بينظيري هست: «ور نم نهادن»، به معناي «كسي را كشتن، پيكرش را دفنكردن، و آنگاه روي پيكرش گل كاشتن به قصد پنهانكردنش». كتاب «سال روياهاي خطرناك» اسلاوي ژيژك با اين توصیف آغاز ميشود. براي خواننده ايراني در سال 1398 شنيدن این واژه كهن فارسي احتمالا حاوي مضامين و دلالتهايي واقعيتر از استعاره نهفته در آن برای ژیژک است، اما محتواي كتاب درباره سال 2011 است؛ سالی كه جهان شاهد و درگير سلسلهاي از رويدادهاي تكاندهنده بود: «از بهار عرب تا جنبش اشغال والاستريت، از شورشهاي بريتانيا تا جنون ايدئولوژيكي بريويك در نروژ. 2011 سال روياهاي خطرناك بود از هر دو سو: از يك سو روياهاي رهاييبخشي كه معترضان را بسيج كردند، در خيابانهاي نيويورك، در ميدان تحرير، در لندن و آتن؛ و از سوي ديگر، روياهاي ويرانگر تيرهوتاري كه بريويك و پوپوليستهاي نژادپرست را در سرتاسر اروپا به پيش راندند، از هلند تا مجارستان». (ص 1) كتاب حاضر ميكوشد به پيشبرد كاري بپردازد كه ژيژك به تعبير جيمسن «نقشهبرداري شناختي» از منظومه جهان معاصر مينامد. ژیژک پس از ارائه توصيفي كوتاه از ويژگيهاي اصلي سرمايهداري معاصر، طرحي كلي از خطوط اصلي ايدئولوژيكي مسلط به دست ميدهد، آن هم با تمركز بر پديدههاي ارتجاعي (مشخصا شورشهاي پوپوليستي) كه در واكنش به تخاصمهاي اجتماعي سر برميآورد. نيمه دوم كتاب به دو جنبش رهاييبخش بزرگ 2011- بهار عرب و جنبش اشغال والاستريت- ميپردازد و پس از آن، از خلال بحثي درباره سريال واير، با اين پرسش دشوار درگير ميشود كه «چگونه ميتوان با سيستم مبارزه كرد و به فرايندهاي پيشرفته و پيچيده آن دامن نزد». در مقدمه کتاب، ژیژک به توضیح چیزی میپردازد که کانت «کاربرد عقل در عرصه عمومی» مینامید: «کاری ندارد روی تفاوت بارز میان کاربرد عمومی عقل در کانت و مفهوم آگاهی طبقاتی انقلابی در مارکسیسم انگشت بگذاریم: اولی اهل بیطرفی و گریز از درگیری است؛ دومی «اهل موضعگیری» و درگیری تمامعیار. ولی میتوان گفت «موضع پرولتری» دقیقا همان جایگاهی است که در آن کاربرد عمومی عقل، به ذات خود عملی و موثر میشود بیآنکه به «خلوت امن» کاربرد خصوصی عقل پسروی کند، زیرا در اینجا عقل از موضع «بخش بدون بخش» پیکره اجتماعی به کار گرفته میشود، یعنی مازاد آن که مستقیما نماینده کلیت است. بهعکس، تنزل دادن استالینی نظریه مارکسیسم تا حد خادم دولت تکحزبی دقیقا تقلیل کاربرد عمومی عقل به کاربرد خصوصی آن است». (ص 6) چکیده کتاب «سال روياهاي خطرناك» به ده فصل تقسيم ميشود که با یکدیگر ارتباط استدلالي چندانی ندارند و درعینحال شکل کاملا مستقلی نیز ندارند. ژيژك در این مقالات رخدادهاي سياسي 2011 و خصلت سرمايهداري متأخر و بازنمایی ايدئولوژيك وضعيت سياسي معاصر را توضیح میدهد. سه فصل اول و مقاله مربوط به جنبش تسخير (فصل 7) قابليت غريب ژيژك را در حركت بين موضوعات شناختهشده سنت ماركسيستي و موضوعات روانكاوانه و ايدئولوژيك نشان ميدهند. علاوهبراين در اين فصول، خواننده ميتواند تعهدات سياسي ژيژك را با جزئيات بيشتري دنبال كند. در ابتدای کتاب ژيژك به خصلت بحران اقتصادي 2008 ميپردازد. از نظر ژیژک ماركسيستها در اعتقاد به اين فرض مقدماتي مشتركند كه «نقد اقتصاد سياسي» ماركس همچنان نقطه شروع فهم مخمصه اجتماعي- اقتصادي ماست. «ولي اگر ميخواهيم ويژگيهاي مختص اين مخمصه را درك كنيم بايد آخرين بقاياي تاريخيگري تطورگرايانه ماركس را كنار بزنيم- گيرم اين تاريخيگري همان شالوده ماركسيسم ارتدوكس به نظر برسد». (ص 7) او براي فراتررفتن از اين چارچوب بر سه ويژگي بارز سرمايهداري معاصر تمركز ميكند: روند ديرپاي چرخش از سود به سمت رانت (به دو شكل عمده: رانت مبتنيبر خصوصيسازي «معلومات عمومي»، و رانت مبتنيبر منابع طبيعي)؛ افزايش بيسابقه نقش ساختاري بيكاري (فرصت «استثمارشدن» در يك شغل دائمي به صورت يك امتياز تجربه ميشود)؛ و نهايتا برآمدن طبقه جديدي كه با ارجاع به ژان كلود ميلنه آن را «بورژوازي حقوقبگير» مينامد. او با ارجاع به كتاب «مينوتور جهاني» ويژگي اصل بحران مذكور را اين ميداند كه ربطي به ريختوپاش، حرصوآز، مقررات بانكي بيهوده و غيره ندارد بلكه يك چرخه اقتصادي در شرف پايان است، چرخهاي كه در اوايل دهه 1970 آغاز شده بود، زماني كه به گفته واروفاكيس «مینوتور جهاني» به دنيا آمد: هيولايي كه موتور اقتصادي جهاني از اوايل دهه 1980 تا 2008 بود. وضعيت اقتصادي اوايل دهه 1970 علاوهبر بحران نفت و ركود تورمي، زمان جابهجايياي ريشهاي در عملكرد پايهاي نظام سرمايهداري بود. با پايان دهه 1960 اقتصاد آمريكا ديگر نتوانست به بازيابي مازادهاي خود در اروپا و آسيا ادامه دهد و مازادهاي آن به كسري بدل شد. در اين زمان آمريكا بهجاي مقابله با كسريهاي روبهرشد كشور، تصميم گرفت درست برعكس عمل كند و كسريها را افزايش دهد. كسريهايي كه قرار شد مابقي جهان پرداخت كند. مهمترين اقتصادهاي توليدكننده مازاد در جهان (مثل آلمان، ژاپن و بعدها چين) كه به واسطه اين كسريها قدرت يافتند كالاهاي خود را پشتسرهم بيرون ميدادند، حال آنكه آمريكا آنها را جذب ميكرد. فصل سوم به سازوکار «عمل رویا» در بازنمایی سیاسی میپردازد و ژیژک به این طریق تحلیل مارکس از انقلاب 1848 فرانسه و پیامدهای آن (در کتاب هجدهم برومر لوئی بناپارت و نبردهای طبقاتی در فرانسه) را بازخوانی میکند. از نظر ژیژک مارکس در این آثار به شیوهای دقیقا دیالکتیکی منطق بازنمایی اجتماعی را - که به موجب آن کارگزاران سیاسی نماینده طبقات و نیروهای اقتصادیاند- «پیچیدهتر ساخت»، و از تلقی معمول درباره این «پیچیدگیها» فراتر رفت: «بر پایه این تلقی، بازنمایی سیاسی هیچگاه بازتاب مستقیم ساختار اجتماعی نیست. یک کارگزار سیاسی واحد میتواند نماینده گروههای اجتماعی متفاوتی باشد، یک طبقه میتواند از بازنمایی مستقیم خود چشم بپوشد و وظیفه تأمین شرایط سیاسی و قضایی حاکمیت خود را به طبقهای دیگر واگذارد، همانطور که طبقه سرمایهدار در انگلستان اعمال قدرت سیاسی را به طبقه اشراف واگذار کرد و مثالهایی از این دست. تحلیل مارکس اشاره به منطقی دارد که بیش از یک قرن پس از او لکان در قالب «منطق دال» صورتبندی کرد». (ص 27) از نظر ژیژک «سیاست» نام فاصلهگیری اقتصاد از خودش است. فضای سیاست به لطف شکافی گشوده میشود که اقتصاد در مقام علت غایب را از «تعین متضاد» اقتصاد جدا میکند، یعنی از اقتصاد به عنوان یکی از عناصر تشکیلدهنده تمامیت اجتماعی: «سیاست وجود دارد زیرا اقتصاد «کل یا همه چیز نیست»، اقتصاد شبهعلتی «سترون» و ناتوان است. بدینسان، اقتصاد در اینجا به طور مضاعف ثبت میشود، دقیقا به همان معنا که در مورد امر واقعی در لکان میبینیم: اقتصاد در آن واحد همان هسته سختی است که از طریق جابهجاییها و سایر شکلهای تحریفشدن در دیگر مبارزات اجتماعی «بیان میشود» و ضمنا همان اصلی است که ساختار این تحریفها را رقم میزند». (ص 42) مضمون فصل چهارم بررسی تاریخی مسئله یهود و رابطه اعراب و اسرائیل در خاورمیانه، حمله بریویک در سال 2011 و موضع اروپا در مقابل «تهدید مهاجران» است: «اروپا عمدتا در مقام تنظیمگر رشد و توسعه سرمایهداری جهانگستر عمل میکند؛ اما گاهی نیز با دفاع محافظهکارانه از سنت لاس میزند. هر دو راه به نسیان و حاشیهایشدن اروپا میانجامد. تنها راه اروپا برای برونفت از این بحران احیای میراث رهاییبخشی رادیکال و کلی آن است. وظیفه ما این است که فراتر از مداراجویی صرف با دیگران به سوی یک لایتکولتور ایجابی و رهاییبخش برویم و درگیر نبرد آینده در راه این لایتکولتور شویم». (ص 70) در فصل پنجم ژيژك برای توضیح «برهوت پساایدئولوژی» بر تمايز لكاني ميان لذت و كيف انگشت ميگذارد: «آنچه لكان «كيف» (ژوئيسانس) مينامد نه لذت بلكه مازادي مرگبار است؛ جايگاهش فراسوي اصل لذت است. به عبارت ديگر، اصطلاح كيف اضافي يا مازاد نوعي حشو قبيح است، چون كيف، در تقابل با لذت كه طبق تعريف متعادل و قاعدهمند است به خودي خود امري اضافي يا افراط است». (ص 71) از نظر ژيژك امروز با دو منتهياليه روبهروييم: از يك سو، لذتگراي روشنگري كه به دقت لذت خود را محاسبه ميكند تا خوشياش را تدوام بخشد و آسيب نبيند؛ از سوي ديگر كيفگراي تمامعياري كه حاضر است زندگياش را بر سر مازاد مرگبار كيف به باد دهد: «در چارچوب جامعه ما، از يك طرف مصرفگرايي داريم كه لذتهاي خود را محاسبه ميكند و از سلامت خود در برابر هر گزند و خطري مواظبت ميكند؛ از طرف ديگر، فرد معتاد (يا سيگاري) كه تمايل به تباهكردن خويش دارد». (ص 72) ژيژك به لي ادلمن اشاره ميكند كه اين نظريه را بسط داده كه همجنسخواهي مستلزم نوعي اخلاق معطوف به «لحظه حال» است، اخلاقي مبتني بر وفاداري بيقيدوشرط به ژوئيسانس، و پيروي از رانه مرگ، بدون هيچ نگراني از بابت آينده يا اشتغال خاطر به مقتضيات عملي امور پيچيده دنيوي: «بدين اعتبار همجنسخواهي مظهر قبول تاموتمام منفيت رانه مرگ و پاپسكشيدن از واقعيت به درون هسته واقعي «شب جهان» است». ( ص 72) ژيژك نخستين نتيجه اين نظريه را اين ميداند كه بايد از پذيرفتن اين پيشفرض متكي بر عقل سليم خودداري كنيم كه ميگويد در يك جامعه لذتجوي مصرفگرا هر كس چيزي براي كيفكردن دارد چراكه كاركرد اساسي لذتجويي مصرفگرايانه روشنييافته همانا حذف جنبه افراطي كيف است يعني حذف مازاد اضطرابآور آن و خلاصي از اين واقعيت كه كيف هيچ فايدهاي ندارد: «كيف روا داشته ميشود، حتي تشويق ميشود اما به شرطي كه بهداشتي بماند و سلامت و ثبات رواني يا زيستي ما را تهديد نكند. در اينجا در قلمرويي به سر ميبريم كه لكان آن را گفتار دانشگاه مينامد، در تقابل با گفتار ارباب: ارباب در مصرفكردن حدومرزي نميشناسد و اعتنايي به ملاحظات فايدهانديشانه حقير ندارد و حال آنكه لذتهاي فرد مصرفگرا تابع معرفت علمي اشاعهيافته توسط گفتار دانشگاه است». (ص 73) بازگشت جنبشهای رهاییبخش از نظر ژيژك اگر اين سخن «پيشپاافتاده» كه ما در عصر پسا ايدئولوژي به سر ميبريم اصلا مصداقي داشته باشد، در غليانهاي خشونتبار 2011 در انگلستان است. در اين اعتراضات هيچ مطالبه خاصي از سوي معترضان مطرح نشد: «آنچه شاهد بوديم درجه صفر اعتراض بود، عملي خشونتبار كه هيچ مطالبهاي نداشت... اين واقعيت اسفناك كه مخالفت با هر سیستم موجود نميتواند خود را در قالب بديلي واقعبينانه يا دستكم به صورت پروژهاي آرماني اما منسجم صورتبندي كند بلكه فقط ميتواند در قالب غليانهايي بيمعنا ظاهر شود، خود يكي از تنگناهاي عمده روزگار ماست». (ص 83) ژيژك با نقلقول از بديو فضاي اجتماعياي را كه ما امروز در آن زندگي ميكنيم بيشازپيش فضايي «بيجهان» ميداند: «در دل چنين فضايي، خشونت كور و بيمعنا يگانه شكلي است كه اعتراض ميتواند به خود بگيرد». (ص 84 ) اگرچه سرمايهداري كل جهان را در برگرفته و احاطه كرده است، به معناي دقيق كلمه بر يك منظومه ايدئولوژيك «بيجهان» صحه ميگذارد كه اكثر مردم جهان را از هرگونه نقشه معنادار شناختي و مسيريابي به كمك آن محروم ميسازد. سرمايهداري نخستين نظام اجتماعي و اقتصادي است كه تامبودن را از بين ميبرد چراکه سرمايهداري در تراز معنا جهانگستر نيست. هيچ نوع «جهانبيني سرمايهدارانه» جهانگستري در كار نيست و چيزي به نام «تمدن سرمايهداري» وجود ندارد. درس اساسي فرايند جهانگستري دقيقا اين است كه سرمايهداري ميتواند خود را با هر تمدني وفق دهد، از تمدن مسيحي تا هندو يا بودايي، از غرب تا شرق: «جنبه جهاني سرمايهداري را فقط در تراز «حقيقت فاقد معنا» ميتوان صورتبندي كرد، آن هم در مقام هسته واقعي سازوكار بازار جهاني». (ص 84) از نظر ژیژک به همین دليل محافظهكاران و ليبرالها در واكنش به شورشهاي بريتانيا هيچكدام اصل مطلب را نگرفتند. او خوانش چپهاي ليبرال را هم از اين رخدادها نقد ميكند: «آنها حرفهاي هميشگيشان را درباره غفلت از برنامههاي اجتماعي و ضرورت تلاش براي جذب مهاجران كه از هرگونه دورنماي روشن اقتصادي و اجتماعي محروم شدهاند، تكرار ميكنند». طبق اين روايت همين كه همه اين واقعيتها را در نظر بگيريم مثل روز روشن ميشود كه چرا مردم به خيابانها ميريزند. ژيژك ايراد اين روايت را این میداند كه صرفا شرايط عيني شورشها را فهرست ميكند ولي از جنبه ذهني آنها غافل ميماند: «شورشكردن صدور نوعي بيانيه سوبژكتيو است و به طور ضمني اعلام اينكه فرد چه نسبتي با شرايط عيني حيات خويش دارد و چگونه ميخواهد به آنها جنبهاي ذهني دهد». (ص 90) فصل ششم درباره انقلابهاي بهار عربي است. ژيژك فراز و نشيبهاي اخير بنيادگرايي اسلامي را با بينش قديمي والتر بنيامين منطبق ميداند كه «هر قسم ظهور و بروز فاشيسم شاهدي بر يك انقلاب شكستخورده است». ظهور فاشيسم نتيجه شكست چپ است، اما درعينحال گواهي است بر اينكه نوعي پتانسيل انقلابي در كار بوده است، نوعي نارضايتي كه چپ نتوانسته آن را بسيج و سازماندهي كند. همين قضيه امروزه در مورد بنيادگرايي اسلامي صادق است که ظهور آن دقيقا متناظر بود با حذف چپهاي سكولار در كشورهاي مسلمان. ژيژك درس واقعي و تهديدآميز شورشهاي مصر و تونس را اين ميداند که اگر نيروهاي ليبرال ميانهرو همچنان چپهاي راديكال را ناديده بگيرند موج عظيمي از بنيادگرايي پديد ميآيد كه مهارش ممكن نخواهد بود: «ليبرالها براي زندهنگهداشتن ميراث اصلي ليبراليسم به كمك برادرانه چپهاي راديكال نياز دارند». (ص 108) در جريان اين سلسله رخدادها محافل و رسانههاي غربي به اين دليل از آنها تمجيد كردند كه مدعي بودند اين شورشها در ذات خود شبيه انقلابهاي «دموكراسيخواهانه» كشورهاي اروپاي شرقياند؛ يعني ميل به ليبرال دموكراسي. به همين دليل است كه تا مشخص شد جنبه ديگري در كار است -جنبهاي كه معمولا مطالبه عدالت اجتماعي خوانده ميشود- از آن رویگرداندند. در چند دهه گذشته ما شاهد سلسله كاملي از انفجارهاي رهاييبخش مردمي بوديم كه نظم سرمايهداري جهاني از نو مصادرهاش كرده است، چه در شكل بنيادگرايانهاش (خاورميانه) و چه شكل ليبرالياش (از آفريقاي جنوبي تا فيليپين). از نظر ژيژك در اين انقلابها تقاضاي عدالت اجتماعي و اقتصادي خودبهخود در تقاضاي دموكراسي ادغام شدند: «پنداري فقر نتيجه حرص و فساد قدرتمندان بود چندان كه خلاصي از دست ايشان كفايت ميكند. ولي اگر به دموكراسي رسيديم و فقر همچنان باقي ماند- آن وقت چه؟» (ص 108) او گوركنان انقلاب مصر را ارتش و اخوانالمسلمین ميداند و فعالان حقيقي رخدادهاي بهار عرب را چپ سكولار نوظهور كه نوميدانه كوشيد شبكهاي از تشكيلات جامعه مدني را سازماندهي كند، از اتحاديههاي كارگري تا گروههاي فمينيستي. ژیژک جنبش اشغال والاستريت را بيانگر روح شورشی بدون انقلاب ميداند. او توضيح ميدهد كه چپ غربي به سياق نوعي سهگانه هگلي دايره كاملي را در چند دهه اخیر پيموده است: «پس از دستكشيدن از جريان موسوم به «اصالت ذاتي مبارزه طبقاتي» و رويآوردن به تكثر مبارزات ضدنژادپرستي، فمينيستي و ساير پيكارها، «سرمايهداري» اينك بهوضوح رفتهرفته از نو بهمنزله اسم خود مسئله ظاهر ميشود. نخستين درسي كه بايد گرفت آن است كه نبايد گناه را به گردن افراد و نگرشهاي ايشان اندخت. مسئله نه فساد يا حرص و آز افراد بلكه نظامي است كه افراد را به طرف فساد سوق ميدهد». (ص 112) از نظر ژیژک جنبش اشغال والاستریت، در زیر انبوه بیانات اغلب درهموبرهم، دربردارنده دو بینش پایهای است: 1- نارضایتی عمومی روزگار ما مربوط به سرمایهداری در مقام یک سیستم است (مسئله خود سیستم است نه مشخصا هیچیک از شکلهای فاسد آن) 2- شکل دموکراسی نمایندگی چندحزبی در روزگار ما قادر نیست با افراطوتفریطهای سرمایهداری برخورد مناسب کند؛ به عبارت دیگر آینده دموکراسی باید از نو ابداع شود. ژیژک از این نکته به هسته اصلی محل نزاع در اعتراضهای والاستریت میرسد: «چگونه دموکراسی را ورای شکل سیاسی کنونیاش بسط دهیم، شکلی که ثابت شده در مقابله با پیامدهای ویرانگر زندگی در چارچوب اقتصاد جهانی ناتوان است. آیا نامی برای این دموکراسی ابداعی ورای نظام چندحزبی مبتنی بر بازنمایی هست: راستش هست: دیکتاتوری پرولتاریا». (ص 127) در فصل آخر ژيژك وقایعی مانند جنبش اشغال والاستریت، بهار عرب، تظاهرات در یونان و اسپانیا و نظایر آن را به تأسی از والتر بنیامین نشانههایی از آینده تعبیر میکند. از نظر او باید از منظر تاریخیگرانه معمولیای که یک واقعه را از طریق زمینه و پیدایش آن درک میکند روی گردانیم. طغیانهای رهاییبخش رادیکال را نمیتوان اینگونه درک کرد. به جای تحلیل آنها به عنوان بخشی از پیوستار گذشته و حال باید آنها را در منظر آینده بیاوریم و همچون تکهپارههای محدود، کجومعوج و گاه حتی منحرف از یک آینده اتوپیایی در نظر بگیریم که بهمنزله پتانسیلی پنهان درحالحاضر نهفته است: «باید این هنر را بیاموزیم که از موضع سوژهای مستلزم، عناصری را بازشناسیم که اینجا در فضای ما هستند ولی زمانشان متعلق به آیندهای رهایییافته است، آینده ایده کمونیسم». (ص 185) از نظر او نشانههای آینده در قاموس کانتی نه تقویمی یا برسازنده بلکه تنظیمیاند؛ جایگاهشان به میانجی سوژهها مشخص میشود؛ یعنی نه با مطالعه «عینی» و بیطرفانه تاریخ بلکه فقط از موضعی درگیرانه قابل تشخیصاند و پیگیری آنها به معنای پاسکالی مستلزم قماری وجودی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.