تهران – واشنگتن – بغداد پس از ترور سردار سليماني
ايران – عراق، نسخه ۲۰۲۰
روحاله نخعي : ساعات اوليه پس از اعلام خبر ترور سپهبد سليماني در عراق، ساعات نگراني، پرسوجو، ابهام، گمانهزني و حتي ترس بود؛ نگراني مردم ايران و ايالات متحده از آنچه ميتوانست آغاز جنگي باشد که سالهاست بهعنوان يک احتمال پس ذهن آنها را به خود مشغول کرده است، نگراني دوتابعيتيهايي که فکر ميکردند بالارفتن شانس تقابل نظامي بين دو مليتشان، زندگي آنها و گزينههاي سفر به يکي از دو سرزمين مادري و پدريشان را محدود و مخدوش کند، نگراني مردم دنيا از آنچه به نظرشان ميتوانست دههها و سدهها بعد بهعنوان جرقه آغاز جنگ جهاني سوم در مدارس تدريس شود، چنانکه در روز وقوع حادثه، اين نگراني با ترندشدن عبارت «جنگ جهاني سوم» به چند املا و لااقل دو زبان در صدر ترندهاي جهاني ديده شد؛ پرسوجوي مردم و کارشناسان و دستاندرکاران اين حوزه از يکديگر که «چه در حال وقوع است»؛ ابهام درباره تصاوير و خبرهايي که معلوم نبود در حال رقمزدن چه تصويري هستند، گمانهزني چهرههاي دورونزديک به سياستها و روابط منطقه درباره آنچه در ادامه خواهد آمد و ترس مردم منطقه از شعلهورشدن دوباره آتش جنگي تازه؛ جنگي که احتمالا
ميتوانست جنگ سالهاي اخير در عراق و افغانستان را در مقام مقايسه به چالشهاي کوچک نظامي تبديل کند.
اما ساعات اوليه بدون روشنشدن نشانه آشکار بعدي گذشت و بسياري با وعده ايران مبني بر «واکنش در زمان و مکان مناسب» آماده بودند تا ماههاي آينده را در انتظار بگذرانند. واکنش اوليه سيستم سياسي عراق، تصويب قطعنامهاي در پارلمان با پيشگامي شيعيان بود که دولت را پيگير اخراج نيروهاي نظامي ايالات متحده از خاکش ميکرد تا برخي گمانهزني کنند که نتيجه اصلي ترور، همين بيرونراندهشدن از عراق خواهد بود که به تعبير برخي، غايت خواستههاي ژنرال ايراني هم بود. رئيسجمهور ايالات متحده البته واکنش تندي به اين قطعنامه نشان داد؛ آن هم با تهديد آشنايش، تحريم که پيشتر عليه چند کشور از جمله ترکيه به کار برده و عليه چند کشور از جمله ايران اجرائياش کرده بود اما واکنش نظامي ايران زودتر از اين گمانهزنيها رسيد؛ حملهاي موشکي به پايگاه نظامي آمريکا در عراق که با هماهنگي کشور ميزبان انجام شد، حملهاي که با انتخاب هدف، جديت ايران در واکنش به اقدامات بعدي احتمالي را نشان دهد و نيز توانايي نظامي ايران در هدفگرفتن يکي از چندين نقطه حضور نيروهاي ايالات متحده در منطقه را. بعد از اين حمله گزارشهاي اوليه از نبود تلفات جاني حکايت کرد و
رئيسجمهور بيقاعده ايالات متحده نيز در يک نشست خبري ماجرا را ختمشده خواند تا به نظر برسد لااقل اين راند از تقابل نظامي همين جا به پايان رسيده است، بهویژه با توجه به خبردادن ايران به عراق که مشخص بود منجر به خبردارشدن آمريکاييها و ديگر نظاميان عراق خواهد شد؛ اگرچه در روزهاي بعد مشخص شد که نه حمله ايران و نه خبردارشدن آمريکا تضمين فقدان تلفات نبوده است و با نزديکي نيروها به محل اصابت موشکها که منجر به انتقال تعدادي براي درمان هم شده، به روايت فرماندهان آمريکايي، «معجزه» عامل کشتهنشدن آنها در اين حمله بوده است.
اضطراب اوجگرفته اوليه فرونشست، فضاي رسانهاي ايران مشغول فاجعه ساقطشدن هواپيماي اوکرايني توسط پدافند سپاه شد، سياسيون ايران درگير فرايند تأييد و رد صلاحيت نامزدهاي انتخاباتي و انتخابات پيشرو شدند، آمريکاييها را ماجراي استيضاح و انتخابات رياستجمهوري مشغول کرد و اروپاييها و ديگران نيز پيگير برجام، برگزيت و دردسرهاي ديگر شدند؛ اما يکي از سه بازيگر اين صحنه، هنوز با دو سؤال بزرگ مواجه است که يکي را قبل از اين وقايع نيز داشت. عراق حالا از سويي بايد هنوز تکليف ادامه روند اداره کشور را بعد از اعتراضاتي تعيين کند که تا استعفاي نخستوزير پيش رفته بود و از سوي ديگر، بايد به مسئله حضور و نقش ايالات متحده از سويي و ايران از سوي ديگر، در سايه اتفاقات اخير بپردازد و نتيجه تصميم پارلمان را مشخص کند. نتيجه چه خواهد شد؟
منطقه خاورميانه در شرايط فعلي منتظر پاسخ دو سؤال است: آيا آمريکا چه به تمامي و چه به شکل محدود، از عراق خواهد رفت؟ اگر برود، عراق و منطقه در روزهاي پساآمريکا چه وضعيتي پيدا ميکنند؟
آيا آمريکا از عراق ميرود؟
برخي معتقدند ايالات متحده مصمم به ماندن است و عراق در شرايط سياسي فعلي توانايي اجبار آمريکا به خروج يا شايد تمايل واقعي به اخراج را ندارد، برخي از احتمال جديشدن خروج ميگويند و برخي نيز معتقدند آمريکا برخي نيروها را در منطقه حفظ خواهد کرد تا وجهه خود را حفظ کند و بقيه را خارج خواهد کرد. اين البته سواي گزينههاي احتمالي افزايش تنش نظامي در منطقه است که همه معادلات را تغيير خواهد داد.
يکي از تحليلهايي که آمريکا را در عراق ماندني ميخواند، در فارنپاليسي منتشر شده است. از نگاه اين وبسايت برجسته آمريکايي، تحليل سياست خارجي عادل عبدالمهدي، نخستوزير عراق، چارهاي جز اين نداشت که خواستار اقدام فوري شود؛ اما در واقع نميخواهد پيش از اينکه نوعي ثبات و عاديسازي در عراق بحرانزده به نتيجه برسد، آمريکا خارج شود. اين تحليل را ميتوان در سايه تصميم نخستوزير بر محولکردن تصميم نهايي به دولت بعدي جدي گرفت؛ هرچند شايد نخستوزير مستعفي که در پارلمان با جديت تمام پيگير تصويب قطعنامه اخراج بود، در شرايط سياسي داخلي چارهاي جز موکولکردن تصميم به بعد از تعيين تکليف دولت نداشته است.
نگاه جالب ديگر، نگاه رسانه هيل بهعنوان رسانهاي نزديک به محافظهکاران آمريکايي است که خروج آمريکا را نه بهعنوان يک احتمال؛ بلکه بهعنوان يک توصيه مطرح ميکند. هيل مينويسد آمريکا در مقاومتش در مقابل اين حمله، از طرفي به احتمال سربرآوردن دوباره داعش اشاره ميکند و از طرفي اين حضور را مثبت ميداند: «هيچکدام از اين دو، دلايل خوبي براي ماندن در عراق نيستند. داعش هيچوقت کاملا پاکسازي نخواهد شد و بدون حضور مستمر اشغال نظامي ايالات متحده در خاورميانه نيز قابل مديريت است». هيل حضور نظامي آمريکا در منطقه را تنها باعث قرارگرفتن يک سيبل پشت سربازان آمريکايي براي نيروهاي افراطي در منطقه ميخواند که همزمان بهعنوان سيم تلهاي براي شروع جنگ با ايران نيز عمل ميکند: «خواست ماندن [ايالات متحده] در عراق اين کشور را بهعنوان جايزهاي براي ايالات متحده اشتباه ميگيرد؛ درحاليکه در واقع، عراق گرفتارياي است که بايد مشتاق راحتشدن از آن باشيم». هيل به توصيف شرايط فعلي داعش در عراق ميپردازد که هنوز حضور دارد؛ اما تهديدي براي ايالات متحده نيست و «ضعيفترين قدرت» در منطقه، در محاصره «دولتهايي که به دنبال نابودياش
هستند» به حساب ميآيد: «مشروطکردن خروج ايالات متحده به نابودي کامل داعش، طرز تهيه فضايي براي هميشهماندن است. ازآنجاکه خاورميانه اصلا از لحاظ سني افراطي کمبود ندارد. داعش، در اساسيترين شکلش، مجموعهاي از ايدهها و اصول انگيزهبخش است». طبق اين تحليل، نابودي خلافت داعش هدف در دسترسي بود؛ اما کاهش تفکرات افراطي پيروانش با قدرت نظامي شدني نيست: «حضور ايالات متحده ميتواند کاتاليزور فعاليتهاي افراطي باشد؛ چنانکه از رشد شورشيها و گروههاي مختلف اسلامگرايي در سراسر خاورميانه و شرق آفريقا هويداست که پيش از اين تهاجم اوليه به عراق [در ۲۰۰۳] حضور نداشتند».
سيانان اما احتمال سومي را مطرح ميکند که شايد کمدردسرتر از دو گزينه ديگر يعني چالش براي ماندن يا خروج باشد؛ هر دو مورد. به روايت تحليلي که در اين رسانه منتشر شده است، به يکي از مواضع مايک پمپئو، وزير خارجه ايالات متحده، اشاره ميشود که از احتمال کاهش نيروها سخن گفته است. فؤاد جرجس، استاد روابط بينالملل دانشکده اقتصاد و علوم سياسي لندن دراينباره ميگويد چنين پيشنهادی کاربرد حفظ وجهه را دارد که به نيروهاي آمريکايي اجازه ميدهد در تعداد اندک براي مبارزه با داعش در عراق بمانند؛ اما در اساس فرايند خروج را کليد زده است.
ماندن آمريکا به شکلي که در سناريوي فارنپاليسي مطرح شده است، کموبيش ادامه وضعيت فعلي با تنشها و ريسکهاي بيشتر و تقابلهاي سياسي جديتر خواهد بود؛ اما دو گزينه ديگر، تغيير عمدهاي در وضعيت فعلي ايجاد ميکنند که بازي را براي عراق و براي ايران در منطقه عوض خواهد کرد.
اگر آمريکا برود، صحنه عراق براي ايران به چه شکلي تبديل ميشود؟
از يک نگاه، اگر آمريکا از عراق خارج شود، خواه به صورت کامل و خواه با حفظ تعداد اندک نيروها که حضور نمادين داشته باشند، تحولات صحنه عراق به سود ايران پيش خواهند رفت. اين نگاه به طور خاص در ايالات متحده موافقان فراوانی دارد و رويکردي در ايران نيز تا حد زيادي اين اتفاق را چرخش مثبتي در روند وقايع منطقه ميبيند.در همان تحليل سيانان، از طرفي خروج آمريکا منجر به ايجاد فرصتي براي اوجگيري دوباره داعش خواهد شد؛ اما از طرفي ديگر فرصت را براي افزايش نفوذ ايران در منطقه افزايش ميدهد. اين اتفاق دوم البته در تحليلهاي آمريکاييها جايگاه بالاتري دارد. سيانان مينويسد: «تهران و واشنگتن از زمان حمله آمريکا به عراق در سال ۲۰۰۳ در رقابتي براي نفوذ در عراق بودهاند و در اين رقابت، ايران همين حالا هم در حال پيروزي است. راهبرد منسجم و مستمر ايران، چيزي که ايالات متحده ندارد، به تهران اجازه داده است که بهتدريج حضور خود را در تاروپود زندگي روزمره در عراق بتند». جرجس دراينباره به سيانان گفته است ايران حالا هم «بانفوذترين دولت در عراق» است: «اگر ايالات متحده خارج شود، اين قدرت بيشتر هم خواهد شد». در تحليلهاي مربوط
به حضور ايران در عراق در رسانههاي مختلف، علاوهبر نفوذ سياسي ايران، رابطه تجاري مهم عراق با همسايهاش بهعنوان يکي از شرکاي اصلي تجاري، ديگر عامل مؤثر در اين زمينه خوانده شده است.
يک نگاه ديگر اما اين خروج را داراي پتانسيل دردسرآفريني براي ايران ميبيند و جالب اينجاست که اين نگاه نيز با پيشبينيهاي مشابه با نگاه ديگر به اين نتيجه ميرسد. يکي از نمونههاي خوب ترسيم اين تصوير در مصاحبه ناصر هاديان با يورونيوز فارسي انجام شده است. تحليلگر مسائل استراتژيک و استاد روابط بينالملل دانشگاه تهران، مثل خيليهاي ديگر، صحبتها درباره خروج آمريکا از منطقه را درواقع به معناي خروج آمريکا از عراق به عنوان جديترين نقطه حضورش ميبيند، اما ميگويد: «منافع استراتژيک ما [ايران] در اين نيست که آمريکا از عراق خارج شود. منافع استراتژيک ما ايجاب ميکند که آمريکا از سوريه بيرون برود». او در پاسخ به پرسش يورونيوز درباره دليل اين تحليل ميگويد: «اگر الان آمريکا از عراق خارج شود، يک فضاي خالي در عراق ايجاد ميشود. در اين صورت ما بايد تمامقد وارد عراق شويم و امنيت را آنجا برقرار کنيم؛ يعني اگر داعش در شمال عراق سر برآورد، دوباره بايد به جنگ با داعش برويم ولي اينبار بهتنهايي او را سرکوب کنيم». هاديان توضيح ميدهد: «سربرآوردن داعش در شمال عراق يعني جنگ داخلي در اين کشور و نوسان در قيمت نفت. جنگيدن با
داعش در عراق نيز مستلزم برخورداري از امکاناتي در خاک اين کشور است که ما فعلا اين امکانات را نداریم. در چنين شرايطي، وقتي ما نتوانيم آب و برق و امنيت عراق را تأمين کنيم، مردم عراق موضع میگیرند. البته اين وضع نه بلافاصله پس از خروج آمريکا بلکه شش ماه بعد شکل ميگيرد». اشاره اين کارشناس بينالملل به موضعگيري احتمالي مردم عراق، احتمالا در سايه اعتراضاتي است که در ماههاي گذشته، پيش از تحولات اخير در منطقه رخ داده است. دور به نظر ميرسد اما تا کمي پيش از اين که يک ترور منطقه را به هم بريزد، اعتراضات گسترده مردم عراق به ناکارآمديهاي اقتصادي و سياسي دولت اين کشور در جريان بود که حمايت مرجعيت ديني در اين کشور را نيز بهدنبال داشت. در ميانه اين اعتراضات، بخشي از مردم نيز ايران را در شرايط کشور سهيم ميدانستند و اين باعث شد خشم اين گروه، دامن چند کنسولگري ايران در نجف و کربلا را هم بگيرد. تصويري که هاديان رسم ميکند، ايران را بهعنوان تنها بازيگر خارجي مؤثر در عراق پيشبيني ميکند، اما برخلاف تحليلگران آمريکايي که اين را فرصتي براي ايران ميخوانند، او به تهديد احتمالي چنين حضوري در کشوري اشاره دارد که دولتش در
رسيدگي به برخي از نيازهاي اساسي مردمش ناکام بوده است. او بحرانهاي داخلي دولت عراق را در چنين سناريويي مؤثر ميخواند: «بالاخره الان ناتو در عراق مشغول آموزش نيروهاي عراقي است، شرکتهاي آمريکايي در کردستان عراق مشغول فعاليتاند و مواردي از اين دست باعث ميشود خروج آمريکا از عراق، موجب افزايش ناکارآمدي دولت عراق در حوزههاي گوناگون شود. همچنين حضور آمريکا در منطقه، اتفاقا موجب کاهش جنگ در اين منطقه ميشود. اين يک واقعيت استراتژيک است. برخی استراتژيستهاي ما هم متوجه ميشوند صلح و ثبات در اين منطقه، با حضور آمريکا بيشتر از زماني است که آمريکا در منطقه نباشد». از نگاه هاديان بيرونرفتن آمريکا از عراق تبعات بعدي ديگري خواهد داشت: «اگر آمريکا منطقه را ترک کند، فردا ترکيه به ليبي حمله ميکند و عربستان درگير جنگ ميشود يا مثلا عربستان به بحرين حمله ميکند. در همين وقايع ماههاي اخير هم، حضور آمريکا در منطقه باعث شد ترکيه اقداماتش را عليه کردها در شمال سوريه متوقف کند».
چنين تنشي، درصورتيکه رخ دهد و فضاي سياسي عراق را به ضرر ايران تغيير دهد، احتمالا باعث افزايش فشار بر نيروهاي سياسي نزديک به ايران نيز خواهد شد. همانطور که ترور چندين نفر در بغداد توسط آمريکا فضايي را ايجاد کرد که پروژه مهمي مثل اخراج آمريکا يک گام بزرگ روبهجلو بردارد، چنين روندي، ممکن است دست بالا را به مخالفان ايران در عراق بدهد و اين فضا را به ضرر ايران تغيير دهد. اگر همزمان با اين روند، داعش نيز در عراق قدرت گرفته باشد، ايران ناچار به ادامه حضور در عراق براي مقابله با آن خواهد بود و به اين ترتيب ايران يا ناچار به تحمل فشار سياسي خواهد بود يا ناچار خواهد شد، امتيازاتي براي ادامه حضورش به طرفهاي ديگر بدهد. گزينه سوم اين است که راهي که ايران پيدا کند يا تحول بعدي که منطقه رخ دهد، بتواند بار ديگر زمين بازي را به نفع ايران تغيير دهد و البته ذات حضور داعش اگر دوباره منجر به وقوع فجايع و جنايات قبلي اين سازمان تروريستي در عراق شود، ميتواند باعث شود ادامه حضور ايران براي مردم عراق به يک ضرورت تبديل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.