نگاهي به رابطه ايران و آمريكا ۴۰ سال بعد از آزادي گروگانها
52 نفر در برابر 52 نقطه
زينب اسماعيلي: 40 سال گذشته اما هنوز تازه است؛ گروگانگرفتن 66 ديپلمات آمريكايي بهمدت 444 روز در ساختمان سفارت آمريكا در خيابان طالقانی؛ اتفاقي که هم تبعات داخلي و هم تبعات خارجي فراواني براي جمهوري اسلامي نوپاي آن زمان داشت. 13 آبان 58 برگ مهمي در تقويم جمهوري اسلامي است، زمانيکه هنوز از پيروزي انقلاب اسلامي يکسال نگذشته و طيفهاي مختلف سياسي و فکري در جمهوري بعد از انقلاب اسلامي، در حال تجزيه، ترکيب و رشد بودند. آنچه در بالارفتن عدهاي دانشجوي پيرو خط امام آن روز از ساختمان سفارت ايالات متحده آمريكا در ايران رخ داد، اتفاقي بزرگ بود؛ اتفاقي که هنوز عدهاي در داخل آن را نقطه بسياري از مشکلات ميپندارند و برخي، دانشجويان تندرو آن زمان را شماتت ميکنند و برخي ديگر، معتقدند حلوفصل زودتر حادثه ميتوانست شرايط را تغيير بدهد. ناگفته نماند که اين حادثه حتي در خود ايالات متحده تأثيرات گزافي داشت، آنچنان که دولت دموکرات جيمي کارتر را بر سر انتخابات به شکست کشاند و او فقط يک دور بر کرسي رياستجمهوري نشست. با همه اينها، 30 ديماه 1358، ۵۲ گروگان باقيمانده آمريكايي آزاد شدند؛ درست 40 سال پيش در چنين روزي. اما مسئله ايران و آمريكا حلوفصل نشد. آنچنان که در بحبوحه حوادث اخير عدد 52 دوباره تکرار ميشود. دونالد ترامپ بعد از ترور سردار سليماني هشدار ميدهد که «در صورت تهديد شهروندان يا منافع کشورش، ۵۲ نقطه ايران هدف قرار خواهد گرفت... ما ۵۲ سايت ايران را (نمادي از ۵۲ آمريكايي که ايران سالها پيش گروگان گرفته بود)، هدف قرار ميدهيم...». همين اشاره کافي است که بگوييم قصه گروگانگيري و تسخير سفارت هنوز زنده است.ايران و آمريكا اين روزها، يکي از بدترين دوران خود را ميگذرانند؛ دوراني که شايد پاييز سال 92 تصور ميشد از آن عبور کردهايم. اما اکنون در ميانه زمستان سال 98 بايد گفت هنوز اين گره ناگشوده مانده است. مذاکره در دولت موقت ايران و آمريكا بعد از ماجراي سفارت وارد دوراني از رکود و رخوت شدند، تلاشهاي اعضاي دولت موقت براي حلوفصل موضوع ناکام ماند و مذاکره با آمريكا به تابويي تبديل شد که اکنون به شکلي ديگر رخ داده است. مهندس بازرگان در دوران رياست خود، تلاش داشت تا زمينه برقراري روابط مستحکم و دوجانبه با آمريكا را فراهم آورد؛ سياستي که ازسوی ابراهيم يزدي وزير امور خارجه او دنبال ميشد. ابراهيم يزدي، وزير خارجه دولت موقت، در ميزگردي شرايط آن زمان را اينگونه توصيف ميکند: «رهبران انقلاب اسلامي از سه کانال با آمريكاييها مذاکره ميکردند؛ شوراي انقلاب و دکتر بهشتي با سفير آمريكا در تهران و امام خميني با فرستاده رئيسجمهور فرانسه در نوفللوشاتو. پس از پيروزي انقلاب هم هيچيک از رهبران انقلاب، مخالف مذاکره با آمريكا نبودند؛ چنانکه وقتي درخواست سايروس ونس، وزير امور خارجه آمريكا، براي ديدار با او در جلسه مشترک هيئت دولت و شوراي انقلاب مطرح شد، کسي با آن مخالفت نکرد». اگرچه بازرگان براي پذيرش سفير معرفيشده جديد آمريكا اعلام آمادگي کرده بود، اما سناي آمريكا ارديبهشت ۱۳۵۸ قطعنامهاي را که پيشنويس آن توسط دو سناتور نزديک به شاه، تهيه شده بود، تصويب کرد. با اين قطعنامه، دولت ايران به دليل اعدامهاي فوري مقامات رژيم گذشته محکوم شده بود. دولت بازرگان براثر فشارهاي داخلي، قطعنامه را نوعي دخالت آشکار در امور کشور اعلام کرد و حاضر به پذيرفتن سفير جديد آمريكا نشد. آخرين سفير آبان 92 به بهانه مرگ ويليام ساليوان با ابراهيم يزدي، وزير خارجه دولت موقت، گفتوگويي داشتيم که او درباره اين سفير ميگفت: «رابطه ويژهاي ميان دولت آمريكا و بهتبع آن سفير آن دولت، در ايران با شاه وجود داشت. اسناد و شواهد حاکي از اين است که مشورتهاي دائمي بين شاه و مقامات آمريكا صورت ميگرفت... در زمان پيروزي انقلاب، سوليوان سفير آمريكا در ايران بود. دولت موقت به او آگريمان يا پذيرش نداده بود. بهعلاوه اينکه او حدود يکماه بعد از پيروزي انقلاب از ايران رفت. سوابق او، بهخصوص در ويتنام از نظر ما دور نبود... . ماههاي آخر حکومت شاه ميان ساليوان و برخي ديگر از اعضاي سفارت آمريكا با رهبران انقلاب در داخل ايران، ازجمله نهضت آزادي ايران و شوراي انقلاب تماس و گفتوگوهايي وجود داشته است. اما قراردادي در کار نبود...؛ اطلاعات آمريكا از وضعيت ايران مبتنيبر گزارشهاي يکطرفه ساواک بود. ساليوان با اين نوع گزارشهاي يکطرفه موافق نبود و براي فهم درست از وضعيت واقعي ايران تماس و گفتوگو با نيروهاي مخالف شاه را لازم ميدانست. علاوه بر تماس و گفتوگو با اعضاي شوراي انقلاب، آقايان آيتالله موسوياردبيلي و مهندس بازرگان، ساليوان با مرحوم آيتالله بهشتي نيز جداگانه ديدار و گفتوگو داشته است». يزدي البته درباره سفيري که ازسوي آمريكا به دولت موقت معرفي شد، توضيح داد: «هنگامي که من به وزارت امورخارجه رفتم، ساليوان ايران را ترک کرده بود و دولت آمريكا آقاي کاتلر را بهعنوان سفير جديد معرفي کرده بود. به دستور من کاردار سفارت ايران در واشنگتن گزارشي از سوابق آقاي کاتلر تهيه کرد و فرستاد. براساس اطلاعات جمعآوريشده از سوابق اين فرد در آفريقا، به پيشنهاد من، دولت ايران موافقت خود را با اعزام او بهعنوان سفير آمريكا در ايران لغو کرد. البته من از سوابق ساليوان در لائوس و ويتنام هم باخبر بودم و اگر در زمان دولت موقت، او براي سفارت معرفي ميشد، قطعا موافقت نميشد». با اين اوصاف اسناد نشان ميدهد که زبيگنيو برژينسکي، مشاور وقت امنيت ملي آمريكا که با سايرس ونس، وزير امور خارجه وقت ايالات متحده بر سر نحوه مواجهه با تحولات ايران اختلاف نظر داشت، در خاطرات خود نوشته است که با آقاي ساليوان هم اختلاف پيدا کرده بود و دامنه اين اختلاف به درگيري لفظي هم رسيده بود. ميتوانستيم توافق کنيم نام برژينسکي با انقلابيون ايران و مذاکرات الجزاير گره خورده است. رابرت گيتس، وزير دفاع آمريكا سال ٨٧ در دانشگاه ملي امور دفاعي آمريكا ميگويد: «ديدار ميان زبيگنيو برژينسکي، مشاور امنيت ملي کاخ سفيد در دوران رياستجمهوري جيمي کارتر و مهدي بازرگان در شهر الجزيره خشم گروههايي در تهران و گروگانگيري اعضاي سفارت آمريكا را به دنبال داشت. نخستوزير (مهندس بازرگان)، وزير دفاع (مصطفي چمران) و وزير خارجه (ابراهيم يزدي) ايران خواستار ملاقات با برژينسکي شدند که براي مراسم بيستوپنجمين سالگرد انقلاب الجزاير در الجزيره به سر ميبرد و من هم با او بودم. برژينسکي از من خواست براي يادداشتبرداشتن همراهش بروم».خرداد 96 برژينسکي، مشاور کارتر درگذشت. بار ديگر به اين بهانه سراغ ابراهيم يزدي رفتيم و او از مذاکره الجزاير مختصر گفت: «اگر ما با آمريكاييها اختلافي داريم بايد بنشينيم با آنها گفتوگو کنيم. برژينسکي طرف خوبي براي مذاکره بود؛ در مذاکرات سياسي خيلي مهم است که طرف ما چه کسي است. برژينسکي يک مذاکرهکننده بسيار زيرک و باهوش بود و به مطالبي که ميگفت اشراف داشت، اين، کار آدم را راحتتر ميکند. برژينسکي به کار خودش وارد بود... ما ميخواستيم در زمينه روابط دو کشور توافق کنيم... بالاخره برژينسکي شخصيت برجستهاي در سياست خارجي دولت آمريكا بود و ما هم اگر ميخواستيم با آمريكا بر سر مسائل مورد اختلاف طرفين به توافق برسيم، او بهترين فرد براي مذاکره بود... در واقع آنچه ما ميخواستيم و دنبالش بوديم، تفاهم درباره انقلاب ايران بود چون اين سابقه نداشت. بنابراين براي ما خيلي مهم بود که مواضع انقلاب اسلامي و ايران را به آمريكاييها حالي کنيم».
اما تيم مذاکرهکننده از الجزاير بازگشت و سه روز بعد گروهي دانشجو، سفارت آمريكا را تسخير کردند. يزدي در پاسخ به اين سؤال که فکر اين اتفاق را ميکرديد، ميگويد: «در ايران به همان اندازه که گروهي ميخواستند با آمريكاييها به توافق برسيم، کساني هم بودند که نميخواستند. ميخواستند همچنان روابط ما با آمريكاييها خصمانه باشد. طيف گروههاي چپ اين موضع را داشتند و اين واکنش را نشان دادند که مبادا روابط عادي شود، چون بالاخره انقلاب پيروز شده بود. منافع ملي ايجاب ميکرد که با آمريكاييها کنار بياييم، اما البته چپيها نميخواستند. طيف گسترده چپها -چه مسلمانشان چه غيرمسلمانشان- همه نسبت به اينکه ما با آمريكاييها به تفاهم برسيم، ناراحت بودند و واکنش نشان دادند. مخالفت را پيشبيني ميکرديم اما نه در اين اندازه». يزدي ميگفت «به نظر من ما ميتوانستيم با آمريكاييها توافق کنيم. به نفع ما هم بود که {آن زمان} با آمريكاييها توافق کنيم»؛ همانطور که در خاطرات مهندس بازرگان هم هست که درباره موضوع قراردادهاي سلاح و پولهايي که در حسابهاي آمريكايي هست، صحبت کردند. مسائلي که شايد اگر در الجزاير حل ميشد وضعيت به اين گونه باقي نميماند. آمريكا براي آزادي گروگانها عمليات طبس را طراحي کرد، عملياتي آمريكايي براي آزادي گروگانها که با توفان شن مواجه شد. چند ماه بعد از افتتاح مجلس در خردادماه ۱۳۵۹ در نامهاي از سوي بنيانگذار انقلاب اسلامي تصميمگيري درباره گروگانهاي آمريكايي به مجلس سپرده شد. دولت پروسه اجرائي رسيدن به يک توافقنامه با ايالات متحده آمريكا را برعهده داشت. با توجه به قطع رابطه سياسي بين دو کشور از سوي آمريكا، دولت الجزاير بهعنوان حافظ منافع جمهوري اسلامي ايران واسطه رسيدن به تفاهم نهايي بود. بهزاد نبوي، معاون اجرائي رئيسجمهور محمدعلي رجايي مديريت مذاکرات را برعهده داشت که در نهايت با رأي همراه با تأخير نمايندگان مجلس شوراي اسلامي منجر به عهدنامه ١٩٨١ الجزاير شد و تأخير نمايندگان مجلس يکي از عوامل شکست انتخاباتي رياستجمهوري آمريكا جيمي کارتر در مقابل رونالد ريگان شد تا جيمي کارتر فقط چهار سال در رأس حکومت بماند. بعد از آزادي گروگانها، ماجراي مکفارلين تنها ارتباط مخفيانه دوباره ايران و آمريكا بود که آنهم به فضاحتي سياسي در آمريكا منجر شد. از پاييز 58 تا پاييز 92 رابطه دو کشور مسکوت ماند تا پاييز 92، اگرچه در اين بين، تحريمها و قطعنامههايي بود که يک به يک از ماجراي سفارت تا پرونده هستهاي و موضوعات حقوقبشري عليه جمهوري اسلامي ايران صادر ميشد. با اين اوصاف پاييز 92، حسن روحاني در مسير منهتن تا فرودگاه مکالمه تلفني 19دقيقهاي با باراک اوباما داشت. مکالمهاي که فروغ اميدي را بر حل اين مسئله تاباند. اولين ملاقات دوجانبه جواد ظريف و جان کري، وزراي خارجه ايران و آمريكا، در همان روزها، اگرچه بر سر مسئله هستهاي متمرکز بود اما فضاي مثبتي براي حلوفصل مسئله ايجاد کرد. مذاکرات دوجانبه دو وزير آنقدر در 18 ماه مذاکرات هستهاي تکرار شد که عادي مينمود تا دستيابي به توافق هستهاي و برجام. اما برجام به تعبير ميرمحمود موسوي، ديپلمات باسابقه ايراني «سنگي ميان رودخانه بود» و نتوانست مسئله رابطه دو کشور را حلوفصل کند. اگرچه از ابتدا نيز چنين مأموريتي بر اين مذاکره بار نشده بود. با اين اوصاف خروج آمريكا از برجام همه معادلات را بر هم زد، آمريكاي دونالد ترامپ در ميانه کارزاري قرار گرفته که همه چيز را به نحوي عجيب، پيچيده کرده است. صدور دستور ترور سردار سليماني حتما سختترين فراز رابطه دو کشور است که نميتوان آيندهاي براي آن متصور شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.