|

گزارشي از نشست بررسي كتاب «تئاتر (و) جامعه (و) تئاتر»

جامعه‌شناسي تئاتر

شرق: تئاتر نوين در ايران پيوند تنگاتنگي با تحولات اجتماعي دارد تا جايي كه مي‌توان گفت تئاتر در آستانه انقلاب مشروطه به‌عنوان رسانه‌اي تأثيرگذار براي بيان نبض اجتماعي جامعه ايران مطرح بود. حتي مي‌توان رد ارتباط جامعه و تئاتر را در دوران پيش از مشروطه و در نمايش‌هاي سنتي ايران هم پي گرفت. بااين‌حال مي‌توان گفت كه هنوز جاهاي خالي زيادي در بررسي جامعه‌شناختي تئاتر در ايران وجود دارد هرچند كه در سال‌هاي اخير آثار قابل‌توجهي در اين حوزه تأليف يا ترجمه شده‌اند. «تئاتر و جامعه» تازه‌ترين كتابي است كه در ارتباط با اين موضوع منتشر شده است. «تئاتر و جامعه» يا «تئاتر (و) جامعه (و) تئاتر»، مجموعه مقالات و گفت‌وگوهایی است درباره ارتباط متقابل جامعه و تئاتر که به تازگی به کوشش رضا کوچک‌زاده در نشر نو منتشر شده است. اگرچه مقالات و گفت‌وگوهای این کتاب به وجوه مختلف تئاتر و جامعه در بسترهای زمانی و مکانی مختلف پرداخته‌اند اما می‌توان گفت که همگی آنها در پی پاسخ به سه مسئله یا پرسش اساسی‌اند: ارتباط متقابل جامعه و تئاتر چگونه است؟ هستی اجتماعی تئاتر و اجرای امر اجتماعی را چگونه باید تبیین کرد؟ این برهم‌کنش تاریخی چگونه در مقاطع و ساحت‌های گوناگون تعینی فرمی و گفتمانی می‌یابد؟
عنوان فرعي اين كتاب «مجموعه مقاله در نقش دوسويه نهادهاي جامعه و تئاتر» است و البته در كتاب به‌جز مقالات تأليفي و ترجمه‌شده، چند گفت‌وگو نيز ديده مي‌شود. رضا کوچک‌زاده در پیشگفتار كتاب مروری اجمالی بر پیشینه بررسی جامعه‌شناختی تئاتر در ایران کرده و نوشته است: «نخستین کوشش‌های تئاتر نوین ایران، پیوستگی شگفت‌انگیزی با دگرگونی‌های اجتماعی دارد که سرانجامش به انقلاب مشروطه رسید؛ گرچه هیچ‌گاه نمی‌توان حتی در نمایش‌های سنتی ایران نیز رویکردهای اجتماعی را نادیده گرفت. تئاتر در آستانه دوره مشروطه، بیش از آنکه به دیده هنر نگریسته شود، رسانه‌ای بود برای روشنگری جامعه تا مردم را به حق قانونی خویش آگاه سازد و راهی برای رویارویی با استبداد بیابد». او همچنین «ایبسن آشوبگرای» را از نخستین بررسی‌های جامعه‌شناختی تئاتر ما دانسته است و اشاره او به جزوه‌ای کوچک از امیرحسین آریان‌پور است که در سال ۱۳۴۸ در انجمن تئاتر ایران منتشر شد. جزوه كوچك آريان‌پور نشان مي‌دهد كه حتي در دوره‌اي كه هنوز نه تئاتر در ايران چندان گسترشي داشته و نه جامعه‌شناسي كاربردي شده بود، ضرورت بررسي جامعه‌شناسي تئاتر وجود داشته است. در سال‌هاي نزديك‌تر اما آثار قابل‌توجه‌تري در اين حوزه منتشر شده است و يكي از آنها كتاب «تئاتر و جامعه» است كه در سال 1385 توسط رضا كوچك‌زاده منتشر شد. اين كتاب را مي‌توان اولين تلاش يا دست‌كم از اولين كوشش‌هايي دانست كه مي‌خواست به بررسي دوسويه دو نهاد تئاتر و جامعه بپردازد و به گفته خود كوچك‌زاده درست به همين دليل با دشواري‌ها و كمبودهاي زيادي هم مواجه بود. «تئاتركراسي در عصر مشروطه» از كامران سپهران كه در سال 1388 منتشر شد تلاش ديگري در اين زمينه بوده است. اين كتاب برگرفته از رساله دكتراي نويسنده‌ بوده و در آن كوشيده شده تا بر اساس نظريه تئاترسالاري ژاك رانسير به بررسي تئاتر عصر مشروطه پرداخته شود. «جامعه‌شناسي تئاتر» از ژان دووينيو با ترجمه جلال ستاري در سال 1392 منتشر شد و اين نيز از كتاب‌هاي مهم اين حوزه به شمار مي‌رود. ژان دووینیو را در ایران، تا قبل از انتشار ترجمه کتاب «جامعه‌شناسی تئاتر» که مهم‌ترین کار اوست، با کتاب «جامعه‌شناسی هنر» شناخته بودیم که با ترجمه مهدی سحابی منتشر شده بود. دووینیو در «جامعه‌شناسی تئاتر»، رابطه تئاتر و زمینه‌های اجتماعی آن را پیچیده‌تر از آن می‌بیند که بتوان در رویکردهای تقلیل‌گرایانه خلاصه‌اش کرد. به اعتقاد دووینیو در این رابطه، با مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده که روی هم تأثیر می‌گذارند سروکار داریم نه با روابطی خطی به صورت تأثیر یک عامل بر عامل دیگر. دیگر اینکه به اعتقاد دووینیو، نسبت تئاتر با جامعه به صورت بازتاب صرف اوضاع اجتماعی در تئاتر نیست، بلکه تئاتر از بازتاب اجتماع فراتر می‌رود. كتاب‌هاي «تئاتر و شهر» از جن هاروي با ترجمه سپيده خمسه‌نژاد، و «تئاتر شورايي» نوشته علي‌ظفر قهرماني‌نژاد از ديگر آثاري است كه در سال‌هاي اخير در اين حوزه منتشر شده‌اند.
رضا كوچك‌زاده در پيشگفتار كتاب تازه‌اش، استقبال از كتاب قبلي‌اش كه در سال 1385 منتشر شده بود و همچنين افزایش آگاهی و بررسی‌هایش در این زمینه را از دلايلي دانسته كه باعث شده او به فکر تدوین کتابی تازه با همین موضوع باشد. «تئاتر و جامعه» يا «تئاتر (و) جامعه (و) تئاتر»، از سه بخش پیوسته به هم تشکیل شده است. در بخش اول با عنوان «بررسی‌های ما»، هفت نوشتار پژوهشی از پژوهشگران عرصه تئاتر و جامعه‌شناسی آمده است که به بررسی لایه‌های گوناگون این رویارویی میان دو نهاد تئاتر و جامعه می‌پردازند. کوچک‌زاده درباره این بخش نوشته: «بر آن بودم که هر یک از نوشته‌ها به بخشی از فضای گسترده تئاتر یا شیوه‌ای از بررسی‌های جامعه‌شناختی بپردازد؛ تا آنجا که برخی نوشته‌ها را که فضا یا رویکردی همانند داشتند از کتاب کنار نهادم. گرچه نتوانستیم از همه کنشگران این فضا یاد کنیم، بی‌گمان می‌توان تاثیر مهم‌ترین نظریه‌پردازان را در آثار نوین کنونی هم به روشنی دید؛ که ما بر دوش گذشتگان ایستاده‌ایم. افزون بر این، بسیار علاقه داشتم که می‌توانستیم به جامعه‌شناسی تماشاگران نهفته تئاتر - آنان که تماشای تئاتر نمی‌روند- و تاثیر (غیرمستقیم) هنرهای نمایشی بر آنها نیز بپردازیم؛ ولی شوربختانه، نوشتاری دقیق و ارزشمند به دستمان نرسید». هفت نوشتاری که در این بخش منتشر شده عبارتند از: «تئاترستیزی افلاطون» از علی قلی‌پور، «پیوستگی دوسویه نمایش‌های سنتی ایران با جامعه ایرانی» از رضا کوچک‌زاده، «در تماشاخانه چه می‌گذرد» از امیر خراسانی، «ناممکن بودن تئاتر خیابانی در ایران» از رضا سرور، «درآمدی بر تحلیل پیدایش زیرمیدان موج نو تئاتر ایران در دو دهه سی و چهل خورشیدی» از سعید اسدی، «دموکراتیزاسیون یا دموکراسی فرهنگی؟» از سارا شریعتی و فاطمه پدرام و «نمایش مدرسه‌ای و جامعه‌پذیری کودکان و نوجوانان» از سیدحسین فدایی‌حسین.
«پیوست یک: نگرش‌های ایرانیان» عنوان بخش دوم کتاب است که در اینجا نیز شاهد هفت نوشتار از نویسندگان و پژوهندگان جهانی هستیم که در واقع بخش پژوهشی اول را کامل‌تر می‌کنند. عناوین مقاله‌های این بخش عبارت‌اند از: «خاستگاه انسان‌شناسی تئاتر» از یوجینیو باربا با ترجمه رضا سرور، «چرا می‌خندند؟» از ویلیام او. بیمن با ترجمه سعید آقایی، «اندیشه‌های اجتماعی برشت و گروه تئاتر نان و عروسک» از سی دبلیو بیگزبی با ترجمه مسعود نجفی، «کاندومبله برزیلی» از ژان دووینیو با ترجمه سپیده پارساپژوه، «ما اینجاییم» از گویی یلمو اسکی نینا با ترجمه مهدی فیضی، «تئاتر آکواریوم یا تئاتر متعهد دانشگاهی» از اِولین اِرتل با ترجمه اصغر نوری و «چرا تئاتر اجتماعی؟» از جیمز تامپسون و ریچارد شکنر با ترجمه سکینه عرب‌نژاد.
«پیوست دو: گفت‌وگو» شامل سه گفت‌وگو با کوششگران و هنرمندان تئاتر است که در آثارشان رویکردی به تئاتر اجتماعی داشته‌اند. «تئاتر نمی‌تواند اجتماعی نباشد!» عنوان گفت‌وگوی اول است که رضا کوچک‌زاده با فرهاد مهندس‌پور انجام داده است. «تئاتر به‌مثابه فضای زیستن» گفت‌وگویی با روبرتو چولی است که زهرا ایپسیروگلو انجام داده و خسرو محمودی آن را به فارسی برگردانده است. گفت‌وگوی سوم نیز «تئاتر و حل مشکلات آسیب‌دیدگان اجتماعی» نام دارد که گفت‌وگویی است با آگوستو بوآل که داگلاس ال.پترسون و مارک وینبرگ انجامش داده‌اند و از سوی حسین شاکری به فارسی ترجمه شده است. به مناسبت انتشار اين كتاب، روز چهارشنبه بيست‌وپنجم دي‌، نشستي در نقد و بررسي اين كتاب در تالار مشاهير تئاترشهر برگزار شد كه اجراي آن را اصغر نوي بر عهده داشت و فرهاد مهندس‌پور، نعمت‌الله فاضلي، اعظم راودراد، شهرام گيل‌آبادي، سعيد اسدي و رضا كوچك‌زاده در آن حضور داشتند و ديدگاه‌هاي خود را درباره اين كتاب بيان كردند.در بخش اول اين نشست، شهرام گيل‌آبادي و اعظم راودراد و سعيد اسدي صحبت كردند. گيل‌آبادي در بخشي از صحبت‌هاي خود گفت: «بعد از مطالعه 14 مقاله و سه گفت‌و‌گوی کتاب که در 471 صفحه به رشته تحریر در‌آمده‌اند، احساس کردم ما از معانی یا دلالت‌های آشکار به دلالت‌های ضمنی رسیدیم. ما چهار سطح دانش شامل رفتار، مناسک، دانش و تجربه داریم که در دو سطح آخر با دانشی روبه‌رو هستیم که وابسته به جامعه است. اگر تئاتر با تولید دانش، نگاه ارجاعی و تولید معانی نشانگر همراه شود، منبعي جدی برای مطالعات جامعه‌شناسی است». او همچنين استفاده از مقالات برخي پژوهشگران خارج از حوزه تئاتر را از ويژگي‌هاي خوب اين كتاب ياد كرد و گفت:‌ «تئاتر امروز با توجه به فرم‌هایی که با آن مواجه هستیم، به این نگاه بیرونی نیاز دارد. در دنیا هیچ رسانه‌ای به قدرتمندی رسانه‌های میان فردی وجود ندارد؛ چون آدم‌ها در مواجهه با هم می‌توانند اعجاز اقناعی داشته باشند و تئاتر یکی از زبان‌ها برای رسیدن به توسعه اجتماعی است که می‌تواند این اعجاز در آن به وجود آید». گيل‌آبادي در صحبت‌هايش به اين نكته نيز تأكيد كرد كه حیات و پویایی تئاتر امروز وابسته به تولید نیازهای اجتماعی و تولید نیازهای اجتماعی نيز وابسته به تولید دانش اجتماعی است و از‌اين‌رو این کتاب به واسطه توجه به این موضوع حائز اهميت است.
اعظم راودراد نیز در بخشي ‌از صحبت‌هايش گفت: «با وجود اینکه در حوزه جامعه‌شناسی هنر کتاب‌های خوبی در کشور به چاپ رسیده است و کتاب‌های مهم در دسترس هستند، اما در بخش‌ها و زیرمجموعه‌های هنر مباحث زیادی وجود ندارد و ما در حوزه تئاتر با فقر مطالعات جامعه‌شناختی در ایران مواجه‌ایم. ارتباط تئاتر با جامعه به اندازه‌ای تنگاتنگ است که برخی اندیشمندان مثل گورویچ تئاتر را با جامعه یکی می‌داند. وقتی با این کتاب برخورد کردم بسیار خوشحال شدم چراكه به تئاتر ايران پرداخته است».
سعید اسدی که مؤلف مقاله «درآمدی بر تحلیل پیدایش زیرمیدان موج‌ نو تئاتر ایران در دو دهه سی و چهل خورشیدی» در این کتاب است، در بخشي از صحبت‌هايش گفت: «تئاتر و جامعه به خاطر وجه بین‌رشته‌ای یا چند رشته‌ای‌اش امکان فوق‌العاده‌ای برای تولید دانش به ما می‌دهد. وقتی از تولید دانش سخن می‌گوییم باید یک ترمینولوژی به وجود آید. بی‌شک برای توسعه ترمینولوژی تئاتر توسعه سایر حوزه‌ها ضروری است». او با بيان اينكه در پژوهش‌هايش به اين نتيجه رسيده كه تئاتر ايران در پي توليد شهروند جديد است، گفت:‌ »هدف کنش‌های تئاتر تولید شهروند جهان جدید است و به همین دلیل تئاتر یکی از عرصه‌های مهم در دگرگونی‌سازی آرایش اجتماعی محسوب می‌شود. در دهه 30 به واسطه هیجانات سیاسی- اجتماعی در هنر وارد یک موج نو شدیم. این موج نو در همه هنرها از جمله ادبیات، سینما و تئاتر به وجود آمد و ماحصل آن شکل‌گیری برخی نهادها از جمله کارگاه نمایش بود. در طی این مسیر معضلی که همواره با آن روبه‌رو بودیم، سیاست‌زدگی بوده که بر سیاسی بودن یا تحلیل بر اساس دانش سیاسی غلبه داشته است». در ادامه اين نشست نعمت‌الله فاضلي با اشاره به اينكه مطالعات تئاتر در ايران در مقايسه با مجموعه مطالعات اجتماعی دیگر توسعه‌یافته نیست، گفت: «ما در جنبه‌های نظری مجموعه‌های وسیعی از منابع در دهه‌های اخیر تألیف و ترجمه کردیم که حرکت خوبی است، اما چالش جدی ما از آنجا شروع می‌شود که شاخه‌های مختلف هنری به زبان علم اجتماعی هنر خیلی کم مفهوم‌بندی و صورت‌بندی شده و در این حوزه با تأخیر روبه‌روییم. تئاتر ازجمله پدیده‌هایی است که همگام با جامعه جدید رونمایی شده، اما هنوز نتوانسته‌ایم تئوری تئاتر جدید را توضیح دهیم». فرهاد مهندس‌پور نیز با اشاره به اینکه آرام‌آرام به سمتي حركت مي‌كنيم كه درباره تئاتر حرف بزنيم گفت: «یکی از مشکلاتی که در طول تاریخ تئاتر با آن مواجه بودیم، این است که کسی در مورد کاری که می‌کرد یا خودش یا دیگران ابراز نظر یا واکنشی نداشت و به نظر می‌رسد آرام آرام تلاش می‌کنیم که درباره تئاتر حرف بزنیم». مهندس‌پور بر اين نكته تأكيد كرد كه صحبت‌كردن درباره تئاتر از پس از انقلاب و به‌خصوص از دهه 80 به اين سو شروع شده است: «در گفت‌و‌گو قرار نیست همواره همدیگر را تایید کنیم. اگر بتوانیم زمینه‌های گفت‌وگو را فراهم کنیم تولید دانش خواهیم داشت».
رضا کوچک‌‌زاده نيز در اين نشست درباره فرايند انتشار اين كتاب توضيحاتي داد و به اين نكته اشاره كرد كه پس از انتشار كتاب «تئاتر و جامعه» در سال 1385 متوجه شد كه مخاطبان اين كتاب صرفا اهالي تئاتر نيستند و طيفي از جامعه‌شناسان نيز به اين موضوع علاقه‌مندند و در نتيجه به‌جاي تجديدچاپ آن كتاب تصميم گرفته تا نسخه جديدي از آن را منتشر كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.