|

تأملات حقوقي ترور شهيد سپهبد سليماني

۱. دووجهي‌بودن ماهيت حمله پهپادي آمريكا: حمله پهپادي سحرگاه سيزدهم دي رژيم ايالات متحده آمريكا به کاروان حامل شهيد سپهبد سليماني و همراهان ايشان داراي دو بعد و وجه است که هريک جداي از ديگري قابل تحليل و بررسي است. به بيان ديگر، حادثه هدف قراردادن شهيد سليماني را به دليل موقعيت رسمي و دولتي وي در دو سطح مي‌توان مورد ارزيابي قرار داد. اول، هدف قراردادن وي به عنوان يک فرد که مانند ساير ابناي بشر بهره‌مند از حقوق بشر بوده و دوم، هدف قراردادن ايشان به عنوان يک مقام رسمي نظامي که به مثابه اقدامي عليه دولت و حاکميت ايران قلمداد مي‌شود. بنابراين تحليل حقوقي واقعه حمله به شهيد سليماني هم در سطح فردي (اقدام دولت آمريكا عليه يک شهروند ايراني) و هم در سطح بين‌الدولي (اقدام دولت آمريكا عليه دولت ايران) قابل بررسي است. ۲. انواع رژيم‌هاي حقوقي براي ارزيابي حمله: هدف قراردادن شهيد سليماني در وهله نخست ترور يک فرد بوده است. سنجش روايي يا ناروايي اين عمل و ارزيابي قانوني يا غيرقانوني بودن حمله پهپادي صورت‌گرفته از سوي آمريكا مستلزم شناسايي زمينه و زمانه‌اي است که اين حمله در بستر و بازه آن اتفاق افتاده است. نظام حقوق بين‌الملل دربردارنده دو رژيم و نظام حقوقي مختلف است. يکي «حقوق بشردوستانه» که قواعد و مقررات حاکم بر زمان جنگ و مخاصمات مسلحانه است که عمدتا تنظيم‌کننده رفتار جنگجويان و نظاميان يک طرف منازعه با نظاميان و شهروندان خصم و طرف مقابل است و ديگري نظام «حقوق بشر» که دربردارنده قواعد و مقرراتي است که رفتارهاي زمان صلح را تنظيم و هدايت مي‌کند. البته قواعد نظام حقوق بشر در زمان وقوع مخاصمات مسلحانه نيز جاري است، اما به دليل خاص‌بودن مقررات حقوق بشردوستانه و انصراف آن به زمان جنگ و مخاصمه، در صورت وقوع تزاحم تقدم با قواعد حقوق بشردوستانه است. به عنوان نمونه، «حق بر حيات» از حقوق بنيادين بشر است که سلب آن با ممنوعيت روبه‌رو است. اما در نظام حقوق بشردوستانه،‌ کشتن نظاميان در حال جنگيدن و سلب حيات ايشان مجاز است. بنابراين، در اينجا به دليل خاص‌بودن قواعد حقوق بشردوستانه در زمان جنگ و مخاصمه، قواعد عمومي حقوق بشر تخصيص مي‌خورد. ۳. چيستي مخاصمه مسلحانه: زمينه و بستر لازم براي اعمال قواعد حقوق بشردوستانه وجود يک مخاصمه مسلحانه است. مخاصمات مسلحانه يا بين‌المللي هستند يا غيربين‌المللي. مخاصمه مسلحانه بين‌المللي آن هنگام است که دو يا چند دولت در مقابله با يکديگر متوسل به زور و اقدام مسلحانه بشوند. در مقابل، مخاصمه مسلحانه غيربين‌المللي مخاصمه ميان دولت مرکزي با يک گروه سازمان‌يافته مسلح يا درگيري مسلحانه ميان دو يا چند گروه سازمان‌يافته مسلح است. به عنوان نمونه، جنگ تحميلي هشت‌ساله ايران و عراق مصداق يک مخاصمه مسلحانه بين‌المللي و جنگ دولت سوريه با گروه‌هاي معارض مسلح مانند داعش يک مخاصمه مسلحانه غيربين‌المللي بوده است. احراز مخاصمه مسلحانه البته بر اساس يک ضابطه شخصي صورت نمي‌گيرد. اعلان جنگ شرط لازم براي تحقق يک مخاصمه نيست، بلکه احراز آن به صورت عيني صورت مي‌پذيرد. يعني حتي اگر طرفين درگيري وقوع و وجود مخاصمه و جنگ را مورد پذيرش قرار ندهند، اما در عمل توسل به زور صورت گرفته باشد، از منظر حقوقي مخاصمه مسلحانه بين‌المللي واقع شده و در نتيجه آن قواعد حقوق بشردوستانه حاکم خواهد شد. ۴. فقدان مخاصمه مسلحانه ميان ايران و آمريكا در زمان حمله: با بررسي زمينه و پيشينه موجود آشکار مي‌شود که در زمان حمله صورت‌گرفته آمريكا عليه کاروان سردار سليماني هيچ نوع مخاصمه مسلحانه‌اي ميان دولت آمريكا و دولت ايران در جريان نبوده است. اين حمله نه در زمينه و زمانه يک جنگ و نه در ارتباط با يک مخاصمه مسلحانه جاري ميان دو دولت رخ داده است. دولت‌هاي آمريكا و ايران در سحرگاه سيزدهم دي وارد جنگ عليه يکديگر نشده بودند. حتي از منظر حقوقي، جنگ نيابتي يا همان مخاصمه مسلحانه بين‌المللي‌شده ميان دو کشور برقرار نبوده است. اقدامات مسلحانه صورت‌گرفته عليه اهداف آمريكايي از سوي برخي گروه‌هاي مسلح غيرايراني در داخل عراق حتي با اعمال معيار «کنترل کلي» که از سوي «دادگاه کيفري بين‌المللي براي يوگسلاوي» براي احراز وجود يک مخاصمه مسلحانه بين‌المللي وضع شده قابل انتساب به ايران نبوده و نيست. تأکيد رئيس‌جمهور روحاني مبني بر اينکه اقدامات احتمالي تلافي‌جويانه گروه‌هايي مانند حشد‌الشعبي ارتباطي به ايران ندارد نيز تأييدي بر عدم کنترل مؤثر و حتي کلي ايران نسبت به چنين گروه‌هايي است. بايستي به خاطر داشت که صرف حمايت مالي و معنوي از يک گروه مسلح آن را تبديل به نيروي يک دولت در کشور ثالث نمي‌کند. بنابراين، با توجه به فقدان هر نوع مخاصمه مسلحانه ميان ايران و آمريكا، روايي يا ناروايي حمله صورت‌گرفته به شهيد سليماني بر اساس معيارها و موازين حقوق بشردوستانه سنجيده نمي‌شود. ۵. جرم جنگي‌نبودن حمله آمريكا: درصورتي‌که در زمان حمله پهپادي آمريكا يک مخاصمه مسلحانه ميان ايالات متحده آمريكا و جمهوري اسلامي ايران برقرار مي‌بود، همان‌طورکه گذشت، براساس قواعد و مقررات حقوق‌ بشردوستانه باید شهادت سپهبد سليماني ارزيابي مي‌شد. در اين فرض، يعني وجود يک مخاصمه مسلحانه و وقوع حمله پهپادي در زمينه و زمانه آن، هدف‌قراردادن شهيد سليماني به‌دليل نظامي‌بودن او داراي عنوان مجرمانه نبود. در زمان حاکميت قواعد حقوق ‌بشردوستانه، هدف‌قراردادن نظاميان و جنگجويان دشمن با رعايت شرايطي مانند اصل ضرورت و تناسب، نقض حقوق‌ بشردوستانه محسوب نمی‌شود و اقدامي قانوني قلمداد نخواهد شد؛ بنابراين برخلاف تعبير و توصيف نادقيقي که از سوي برخي درباره اين حادثه شده است، حمله پهپادي انجام‌شده مطلقا يک «جرم جنگي» نیست؛ اول آنکه جرم و جنايت جنگي لزوما باید در زمينه و بستر يک مخاصمه مسلحانه اتفاق بیفتد، اما همان‌طورکه گذشت، چنين زمينه‌اي در زمان حمله پهپادي صورت‌گرفته در روابط ميان ايران و آمريكا حاکم و جاري نبوده است. دوم آنکه حتي در زمان مخاصمات مسلحانه نيز هدف‌قرار‌دادن نظامياني که قادر به جنگيدن هستند، يک جرم و جنايت جنگي محسوب نمي‌شود. ۶. فراقانوني‌بودن اقدام آمريكا به‌مثابه نقض حقوق بشر: در نبود هيچ نوع مخاصمه مسلحانه‌ای ميان دولت آمريكا و ايران در زمان حمله به شهيد سليماني که باید مورد تأکيد جدي دولت ايران قرار بگيرد، قواعد حقوق بشر به‌عنوان ضوابط عمومي حاکم در زمان صلح معيار ارزيابي حمله مسلحانه صورت‌گرفته است. در اينجا، آنچه رخ داده، وقوع يک قتل و کشتن عامدانه است. حق حيات از حقوق بنيادين بشر است که منزلت آن در هندسه معرفي حقوق بشر بي‌نياز از توضيح است. سلب حق حيات به‌صورت فراقضائي و خودسرانه ممنوع بوده و نقض فاحش حقوق بشر محسوب مي‌شود. البته سلب حيات به‌مثابه يک مجازات و متعاقب آن انجام يک دادرسي منصفانه مي‌تواند قانوني قلمداد شود. چنان‌که کشتن ديگري در مقام دفاع مشروع نيز با حصول شرايطي جايز است. در چارچوب همين قاعده و استثنائات آن است که مي‌توان هدف‌قراردادن شهيد سليماني را به ارزيابي نشست. اقدام دولت آمريكا در هدف‌قرار‌دادن سردار سليماني يک «قتل هدفمند»‌ بوده که بنابر اظهارات مقامات آمريكایي با طراحي قبلي انجام شده است. قتل هدفمند شيوه و راهبردي است که ايالات متحده آمريكا در- از دیدگاه خود- «جنگ عليه تروريسم» به کار مي‌برد. براساس ين شيوه، رژيم آمريكا به‌صورت سازمان‌يافته و بدون دستگيري و محاکمه فرد هدف‌گذاري‌شده، افرادي را که تروريست قلمداد کرده، حذف فيزيکي می‌کند. اين اقدام به‌دليل آنکه جايگزيني براي دستگيرکردن و محاکمه يک فرد و مراعات حق دفاع اوست، غيرقانوني بوده و مصداق کشتن و اعدام فراقضائي محسوب مي‌شود که از نقض‌هاي فاحش حقوق بشر است. علاوه بر نقض حق حيات يک فرد، بسياري از اصول بنيادين حقوق بشر نيز با قتل هدفمند نقض مي‌شود. فرض بر برائت افراد است و ايراد هر اتهامي به ايشان به اثبات و احراز قضائي نياز دارد. بدون محاکمه حکم‌صادر‌کردن و حکم بي‌محکمه و محاکمه را اجراکردن به‌مثابه هدم تمام آموزه‌ها و هنجارهاي بنيادين حقوق بشر است. ايالات متحده آمريكا، شهيد سليماني را متهم به ارتکاب اقدامات تروريستي کرده بود؛ اثبات و احراز اين اتهامات نيازمند برپایي محاکمه و محکمه بود؛ اما ايالات متحده آمريكا با هدف‌قراردادن شهيد سليماني نه‌تنها مرتکب يک قتل فراقضائي شد، بلکه خود را از بار مسئوليت سنگين اثبات اتهامات پردامنه‌اي که به آن شهيد سعيد وارد کرد نيز مبرا کرد. ناروایي اقدام آمريكا تا آن حد آشکار است که به فاصله اندکي بعد از ترور شهيد سليماني، خانم دکتر «کالامارد»،‌ گزارشگر ويژه سازمان ملل متحد، درباره اعدام‌هاي فراقضائي و خودسرانه، در رشته‌توييتي حمله پهپادي آمريكا را به‌دليل آنکه خارج از زمان مخاصمه جنگي واقع شده است، مصداق اعدام خودسرانه و قابل تحقيق رسمي دانست. ۷. دفاع‌مشروع‌نبودن اقدام آمريكا: در مقام دفاع مشروع نيز مي‌توان اقدام به کشتن ديگري کرد؛ اما تحقق دفاع مشروع مشروط به تحقق شرايط پردامنه‌اي است. تناسب، ضرورت و فوريت خطر از شرايط حاکم بر اقدام کشنده با هدف دفاع مشروع است. در حمله پهپادي انجام‌شده، فارغ از اينکه آيا اقدامات جايگزين مانند دستگيري يا استمداد از دولت عراق براي اقدام ممکن بوده است يا خير تا اقدام کشنده صورت‌گرفته «ضروري» قلمداد شود، مهم‌ترين عاملي که فقدانش مانع از تحقق مفهوم دفاع مشروع و همچنين زائل‌شدن شرط تناسب مي‌شود، وجود خطر ناشي از شهيد سليماني بوده است. هدف از دفاع مشروع، رفع خطر موجود و در حال جريان است. به بيان ديگر،‌ دفاع مشروع واکنش به يک کنش آغاز شده است؛ اما بنا بر نظريه و ايده‌اي که از سوي بسياري مورد اقبال و قبول واقع شده است، در برابر تهديد قريب‌الوقوع نيز مي‌توان متوسل به دفاعي شد که متناسب با خطر پيش‌رو و قريب‌الوقوع باشد. درباره حمله پهپادي به شهيد سليماني آنچه براساس مجموع ادله و شواهد موجود آشکار و مبرهن است، فقدان يک خطر قريب‌الوقوع به‌دليل حضور شهيد سيلماني در عراق بوده است. ايالات متحده آمريكا در توجيه رفتار خود به‌صورت رسمي و در نامه‌نگاري و گزارش‌دهي به شوراي امنيت سازمان ملل متحد متوسل به ايده «دفاع مشروع» است؛ اما از يک سو آن‌گونه که اظهارات متعدد مقامات بلندپايه آمريكا آشکار کره است، هدف‌قراردادن شهيد سليماني از مدت‌ها قبل از سفر او به عراق طراحي شده بود. طراحي پيشيني حمله که حکايتگر فوريت‌نداشتن آن است، ضرورت توسل به اقدام و حمله کشنده را مخدوش مي‌کند. از سوي ديگر، آن‌گونه که مقامات ايران و عراق تأکید کرده‌اند سفر رسمي شهيد سليماني با هدف رساندن پيامي از سوي ايران و با اطلاع دولت کشور عراق بوده است؛ يک سفر متعارف و عادي و با برنامه‌ريزي قبلي براي ديدار با مقامات عراقي. بنابراين، برخلاف ادعاي آمريكا در موقعيت و زمان حمله، هيچ خطر قريب‌الوقوعي ايالات متحده آمريكا را تهديد نمي‌کرده است. ازاين‌رو، ايران مي‌بايست به صورت رسمي مأموريت غيرعملياتي شهيد سليماني به عراق را مورد تأکید و تأييد قرار دهد تا رديه‌اي بر استدلال آمريكا باشد. در نبود شرايط لازم براي تحقق دفاع مشروع، هدف قراردادن شهيد سليماني يک قتل فراقضائي و نقض فاحش حقوق بشر است که بي‌شک از حيث کيفري قابل تعقيب است. ۸. تروريستي‌بودن اقدام آمريكا: با احراز نقض حقوق بشربودن هدف قراردادن شهيد سليماني که موجبات مسئوليت کيفري آمران و عاملان اين قتل فراقضائي را فراهم مي‌آورد، راه براي اقدام حقوقي عليه اين رفتار مجرمانه گشوده خواهد شد. قتل هدفمند صورت‌گرفته به دليل غيرقانوني و فراقضائي‌بودن، علاوه‌بر اينکه يک رفتار مجرمانه قابل تعقيب است، مصداق اقدام تروريستي نيز هست. اقدام تروريستي، هم در زمان جنگ و هم در زمان صلح قابل تحقق است. اقدامات تروريستي شامل رفتارهاي کشنده يا آسيب‌زننده عليه اشخاص است که از جمله اهداف آن اجبار يک دولت به انجام يا عدم انجام اقدامي است. دولت آمريكا به صورت رسمي سخن از بازدارندگي حمله صورت‌گرفته نسبت به اقدامات آتي ايران کرده است که بيانگر و حکايتگر وجود انگيزه سازنده عمل تروريستي است. در زمان صلح و در خارج از زمينه و زمانه مخاصمه نيز نظاميان مي‌توانند قرباني اقدام تروريستي باشند. شوراي امنيت سازمان ملل متحد در مواردي تروريستي‌بودن اقدامات کشنده عليه جمعيت نظامي را مورد تأييد قرار داده است. از جمله آنکه متعاقب حمله انتحاري بهمن‌ماه ۱۳۹۷ به اتوبوس حامل مرزبانان سپاه پاسداران در زاهدان، رياست شوراي امنيت سازمان ملل با صدور بيانيه‌اي اين اقدام تروريستي را به مثابه تهديد عليه صلح و امنيت بين‌المللي محکوم کرده و خواستار به عدالت سپرده‌شدن آمران و عاملان آن شد. ۹. لزوم تحقيقات بين‌المللي با استفاده از ظرفيت دبيرکل سازمان ملل متحد: با احراز قتل فراقضائي و تروربودن حمله پهپادي به شهيد سليماني، دولت ايران مي‌بايست با فعال‌کردن ديپلماسي حقوقي خود گام در مسير تعقيب کيفري مرتکبان اين جنايت بردارد. نخستين گام براي پيمودن اين مسير، انجام تحقيقات بين‌المللي است. درخواست از دبيرکل سازمان ملل متحد براي تشکيل يک «هيئت حقيقت‌ياب» برای شناسایي عوامل و طراحان اين اقدام تروريستي بر اساس «اعلاميه راجع به حقيقت‌يابي سازمان ملل در زمينه حفظ صلح و امنيت بين‌المللي» مصوب ۱۹۹۱ ميلادي می‌تواند يک گام مؤثر دراين‌باره باشد. بر اساس اين اعلاميه، دولت‌ها مي‌توانند از دبيرکل سازمان ملل درخواست کنند که براي کشف حقيقت در ارتباط با يک قضيه يا اختلاف که تهديدي عليه صلح و امنيت بين‌المللي است، هيئت حقيقت‌ياب تشکيل دهد. اکنون و با توجه به اينکه سازمان ملل متحد تاکنون از محکوم‌کردن اين اقدام تروريستي اجتناب ورزيده است، ديپلماسي ايران با کنشگري فعالانه مي‌بايست براي شکل‌دهي محکوميت بين‌المللي اين اقدام تلاش کند. در اين راستا، اين حمله پهپادي و در پرتو عواقب احتمالي مترتب بر آن مي‌بايست به‌عنوان يک اقدام تروريستي و تهديدي عليه صلح و امنيت بين‌المللي معرفي شود تا زمينه اقدام و محکوميت بين‌المللي را فراهم آورد. لازم به ذکر است که گزارشگر ويژه سازمان ملل راجع به قتل‌هاي فراقضائي از دبيرکل سازمان ملل درخواست کرده است که کميسيون تحقيقاتي مستقلي دراين‌باره تأسيس کند. در صورت شکل‌گيري «هيئت حقيقت‌ياب» و بر اساس يافته‌هاي آن مي‌توان نسبت به تعقيب کيفري عاملان و طراحان اين حادثه تروريستي نيز مطالبه کرد. اين همان مسيري است که متعاقب ترور رفيق حريري، نخست‌وزير وقت لبنان، در سال ۲۰۰۵ ميلادي پيموده شد. اکنون نيز مي‌بايست با اثبات تروريستي‌بودن اين حادثه، در جهت تعقيب عاملان گام برداشت. بعد از انجام تحقيقات لازم و آشکارشدن نقض حقوق بشر و تروربودن حمله پهپادي صورت‌گرفته، دولت ايران مي‌تواند خواستار برپایي يک دادگاه مختلط با مشارکت ايران، عراق و سازمان ملل براي به‌عدالت‌سپردن آمران و عاملان اين جنايت شود. ۱۰. حمله مسلحانه دولت آمريكا عليه حاکميت ايران: همان‌طور که گذشت، حمله پهپادي عليه شهيد سليماني به دليل موقعيت رسمي ايشان به‌عنوان يکي از مقامات بلندپايه نظامي ايران تنها اقدام عليه يک فرد نيست، بلکه حمله صورت‌گرفته حمله عليه دولت ايران نيز هست. از منظر حقوقي، اقدام واقع‌شده يک «حمله مسلحانه» در معناي مورد اشاره در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل است. بر اساس اين ماده، در فرض وقوع حمله مسلحانه يک دولت عليه دولت ديگر، دولت مورد حمله واقع‌شده از حق ذاتي دفاع مشروع برخوردار خواهد بود. حمله مسلحانه موردنظر در ماده ۵۱ منشور مي‌بايست شديدترين شکل از توسل به زور يک دولت عليه دولت ديگر باشد. براي احراز شدت يک حمله مسلحانه، هم معيار کمي و گستردگي و قلمروي حمله مدنظر است و هم اينکه اين شدتمندي از حيث کيفي و با درنظرگرفتن اثر ناشي از آن حمله مي‌تواند احراز شود. حمله پهپادي آمريكا هرچند محدود و غيرگسترده بود، اما حمله به يکي از مقامات ارشد لشکري و نظامي کشور اقدام شديدي محسوب مي‌شود که مي‌تواند واجد عنوان حمله مسلحانه باشد. «ديوان بين‌المللي دادگستري» در آراي خود با وضع اين قاعده که حمله مسلحانه يک دولت عليه دولت ديگر بايد شديدترين شکل توسل به زور باشد، اين را هم افزوده است که در شرايطي، حمله به يک کشتي به تنهايي نيز مي‌تواند حمله مسلحانه منظور ماده ۵۱ منشور قلمداد شود. بنابراين حمله مسلحانه تنها در پرتو گستردگي آن نيست که شديد محسوب مي‌شود، بلکه شدت‌مندي پرتو آثار يک حمله نيز قابل احراز است. آشکار است که حمله به مقام بلندپايه نظامي يک کشور، اثري مهم‌‌تر از حمله به يک کشتي دارد. در احراز شدت‌مندي حمله مسلحانه مي‌توان از معيارهاي ارزيابي شدت يک قضيه يا پرونده در «ديوان کيفري بين‌المللي» نیز استفاده کرد. در ديوان کيفري، دادستان ملزم است تنها پرونده‌ها و جرائمي را تحت تعقيب قرار دهد که شدت لازم را داشته باشند. در احراز اين شدت‌مندي، علاوه بر گستره و قلمرو يک جرم و ميزان خسارت‌هاي ناشي از آن، اثر مترتب بر يک رفتار غير‌گسترده و ميزان واکنش‌ها به آن نيز مؤثر است. همين معيار نيز در احراز شدت‌مندي حمله مسلحانه مي‌تواند به کار گرفته شود. لازم به ذکر است حمله تروريستي و مسلحانه يک دولت به يک مقام رسمي و نظامي دولت ديگر و پذيرش مسئوليت آن از سوي دولت مهاجم، مسبوق به سابقه نبوده است. اکنون ديپلماسي حقوقي ايران بايد با ورود به جنگ حقوقي در اين ماجرا، به صورت فعالانه اقدام به ترويج تفسير حقوقي خود کند و ترور مقام دولتي يک کشور را حمله‌ای مسلحانه موجد حق دفاع مشروع معرفي كند. ۱۱. رد ادعاي تروريستي‌بودن سپاه پاسداران: تأکيد بر اينکه حمله تروريستي آمريكا يک حمله مسلحانه عليه دولت و حاکميت ايران بوده، بسيار مهم است. درحال‌حاضر آمريكا با حادثه واقع‌شده به‌مثابه اقدام عليه يک گروه سازمان‌يافته تروريستي به‌زعم خود، يعني سپاه، معامله مي‌کند. در واکنش به اين رويکرد، دولت ايران با تأکيد بر اينکه حادثه واقع‌شده حمله مسلحانه عليه دولت ايران بوده است، مي‌بايست تلاش آمريكا بر تروريستي‌دانستن بخشي از نيروهاي مسلح خود را خنثي کند. با تثبيت حمله مسلحانه بودن اقدام آمريكا عليه دولت ايران، از تلاش آمريكا براي فروکاستن اين حمله به اقدام عليه يک گروه تروريستي و پنهان‌کردن بُعد دولتي آن زدوده مي‌شود. در واقع، زمينه‌سازي حقوقي آمريكا براي ارتکاب اين جنايت از زمان تروريستي قلمداد‌کردن سپاه آغاز شد. تأکيد بر حمله عليه دولت بودن اين اقدام، به معناي تأکيد بر جدایی‌ناپذيربودن سپاه پاسداران از حاکميت ايران است و خود مي‌تواند نسبت به حوادث احتمالي آينده بازدارنده باشد. ۱۲: توسل به زور غيرقانوني آمريكا: حمله پهپادي آمريكا، همان‌طور که گذشت، مصداق توسل به زور و حمله مسلحانه عليه حاکميت ايران بوده است. آمريكا مدعي شده اين توسل به زور مشروع بوده است؛ چراکه در مقام دفاع مشروع انجام شده است. در نامه آمريكا به شوراي امنيت نيز با استناد به مجموعه‌اي پراکنده از اقدامات نظامي صورت‌گرفته در سال‌هاي اخير و انتساب آنها به ايران، ایالات متحده با ادعاي وجود حمله‌ای مسلحانه عليه خود، ترور شهيد سليماني را دفاع مشروع در برابر آن حمله مسلحانه قلمداد کرده است؛ اما همان‌طور که گذشت، اين اقدام فاقد ضرورت و تناسب بوده؛ چراکه در زمان اقدام آمريكا، حمله‌اي در جريان نبوده است که با دفاع بتوان آن حمله را متوقف کرد يا خطر قريب‌الوقوعي در پيش نبوده است که اقدام نظامي، قاطع و رافع آن بشود. در انجام دفاع پيشگيرانه، اثبات وجود خطر قريب‌الوقوع بسيار کليدي است تا در پرتو آن، ضرورت مطلق اقدام تدافعي و پيشگيرانه در نبود يک حمله مستمر و در جريان، آشکار و احراز شود. همين امر پاشنه آشيل استدلال آمريكا در توجيه جنايت خويش است. بنابراين لازم است ايران در پاسخ به ادعا و نامه آمريكا، به تفصيل ادله رد دفاع مشروع بودن اين اقدام را نزد شوراي امنيت سازمان ملل ثبت کند. ۱۳. تجاوز سرزميني عليه عراق: حمله پهپادي و مسلحانه آمريكا در قلمرو سرزميني عراق اتفاق افتاده است. با توجه به اينکه ايالات متحده آمريكا در ترور سپهبد سليماني از نيروي نظامي خود در قلمروي سرزميني عراق استفاده کرده که بدون موافقت پيشيني با دولت اين کشور بوده است،‌ اين رفتار بر اساس بند «اي» پاراگراف دوم ماده ۸ مکرر «اساسنامه رم» به‌عنوان يک «فعل تجاوزکارانه» عليه دولت عراق محسوب مي‌شود. از‌اين‌رو، در جنگ حقوقي عليه اقدام نظامي صورت‌گرفته آمريكا، بايد دولت عراق را نيز همراه کرد تا برای پيگرد حقوقي آن نيز اقدام کند تا احراز و اثبات شود اين اقدام بدون اجازه و اطلاع قبلي دولت عراق انجام شده است. البته در صورت احراز اطلاع پيشيني، مسئله مسئوليت دولت عراق نيز در اين حادثه قابل طرح و پيگرد خواهد بود. ۱۴. دفاع مشروع بودن واکنش نظامي ايران: واکنش نظامي ايران به حمله مسلحانه آمريكا آن‌گونه که دولت به صورت رسمي و در نامه‌اي به شوراي امنيت سازمان ملل اعلام کرده، در راستاي اعمال حق ذاتي ايران بر دفاع مشروع بوده است. آن‌گونه که گذشت، واکنش نظامي ايران متعاقب تحقق يک حمله مسلحانه عليه ايران انجام شد. بنابراین شرط وقوع حمله مسلحانه در اين واکنش محقق بوده است. بااین‌حال، شرايط ديگر حاکم بر تحقق وضعيت دفاع مشروع نيز مي‌بايست ثابت و احراز شود. با توجه به آنکه حمله به شهيد سليماني اقدامی نظامي بود که تداوم نيافت، ايران نيازمند است ثابت کند اقدام واکنشي‌اش براي رفع يک خطر قريب‌الوقوع يا قطع تداوم حملات مشابه در آينده نزديک صورت گرفته است. تأکيد بيانيه وزارت دفاع آمريكا بر اتخاذ تمام تدابير لازم ازجمله اقدامات قهري براي حفظ منافع آمريكا از يک سو و همچنين تروريستي اعلام‌شدن سپاه از سوي ديگر، خطر در معرض قتل هدفمند واقع‌شدن ساير مقامات نظامي ايران را افزايش داده است. مجموع اين شرايط مي‌تواند مبنايي براي دفاع مشروع بودن اقدام ايران قلمداد شود. هرچند اين امر نيازمند تأمل و مداقه بيشتر است؛ اما واکنش عملي ايران تحت عنوان دفاع مشروع، حداقل اين اثر را دارد که باور ايران مبني بر آن را که حمله پهپادي صورت‌گرفته، حمله عليه دولت و حاکميت بوده است، تقويت مي‌کند. ۱۵. جرم جنگي نبودن واکنش نظامي ايران: نکته پاياني آنکه بنا بر نظريه «اولين شليک»، با صرف انجام حمله پهپادي به شهيد سليماني، ميان ايران و آمريكا رابطه مخاصمه مسلحانه بين‌المللي برقرار شده است. تأکيد ايران مبني بر اينکه اقدام صورت‌گرفته «اقدام به جنگ» عليه ايران است، مي‌تواند به اين معنا باشد که رفتارهاي اين دو کشور نسبت به يکديگر، مشمول مقررات حقوق بشردوستانه خواهد بود. از‌اين‌رو، هدف قراردادن پايگاه‌هاي نظامي آمريكا در عراق به‌مثابه اهداف نظامي که با هدف ناتوان‌سازي خصم و دشمن انجام شده، از حيث شيوه رفتار ارتکاب‌يافته در زمان مخاصمه، اقدامي قانوني بوده است. البته ميان حق بر جنگ و قاعده جنگيدن تفاوت است. قانوني‌بودن شيوه توسل به زور لزوما به معناي مشروع‌بودن توسل به آن نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.