هدایت به روایت کاتوزیان
مخالفی درون گروه مخالفان
شرق: «صادق هدایت از افسانه تا واقعیت» کتابی است از همایون کاتوزیان که با ترجمه فیروزه مهاجر در نشر مرکز منتشر شده است. ویرایش نخست این کتاب، چنانکه کاتوزیان در یادداشت خود بر ویراست تازه آن توضیح داده، سالها پیش توسط ناشر دیگری منتشر شده بود. کاتوزیان در این یادداشت توضیح میدهد که ویراست نخست در ظرف یک سال به چاپ دوم رسید اما ناشر قبلی کتاب تصحیحات او بر چاپ اول را در چاپ دوم اعمال نکرد و چندین سال بعد هم کتاب بدون اطلاع او به چاپ سوم رسید. اکنون اما ویراست دوم این کتاب برای نخستین بار در نشر مرکز منتشر شده و چنانکه کاتوزیان در یادداشتِ پیشگفته اشاره کرده این چاپ تازه با بازنگریهای مترجم در ترجمه کتاب نیز همراه است. کاتوزیان در کتاب «صادق هدایت از افسانه تا واقعیت» زندگی و وجوه گوناگون آثار و اندیشه صادق هدایت را در زمینههای تاریخی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بررسی کرده است. او در پایان بخش نخست کتاب درباره آنچه در این کتاب به آن پرداخته و شیوه بررسی خود مینویسد: «در بررسی حاضر کل زندگی و آثار هدایت، پیوندهایی که با هم داشتند و مناسباتشان با تحولات ادبی، فرهنگی و اجتماعی عصر او، و تأثیر آنها بر جامعهی روشنفکران ایران تا چندین دهه پس از مرگ او، بازبینی خواهد شد. همچنین، در کتاب حاضر آثار داستانی هدایت به چهار دسته تقسیم میشود که، به ترتیب، اعتقادات و تجربیات هستیشناختی، ذاتشناختی و روانشناختی او را منعکس میکنند؛ رئالیسم انتقادی او را در تجسم زندگی مردم ایران به نمایش میگذارند؛ از ناسیونالیسم رمانتیک او پرده برمیدارند؛ و مهارت او را در طنزنویسی نشان میدهند. البته، نمیتوان انکار کرد که عناصری از هر چهار دسته در اغلب کارهای او یافت میشود. به علاوه، و برخلاف شمار قابل توجهی از بررسیهای قبلی، در بررسی حاضر هدایت نه به چشم نویسندهای شرقی نگریسته میشود و نه به چشم نویسندهای غربی، بلکه کسی که هم دربارهی موضوعهای محلی نوشته است و هم دربارهی موضوعهای جهانی، در طول پرورش اوّلیه و رشد فکری بعدی زیر نفوذ تأثیرات شرق و غرب هر دو قرار داشته است. دقیقا همین خصوصیات است که در میان نویسندگان ایرانی به هدایت جایگاهی یگانه میبخشد». کتاب «صادق هدایت از افسانه تا واقعیت» شامل 14 بخش است به نامهای: «هدایت و ادبیات جدید فارسی»، «سالهای نخستین»، «هدایت در اروپا»، «زندگی و کار در عصر طلایی»، «فرهنگ ایرانی و ناسیونالیسم رمانتیک»، «فرهنگ ایرانی و رئالیسم انتقادی»، «روایتی انتقادی از بوف کور»، «خاستگاههای بوف کور»، «امیدها و نومیدیها»، «حاجیها و کارگران»، «طنز و افسردگی»، «محاکمه: پیام هدایت»، «اجرای حکم: خودکشی هدایت» و «هدایت افسانه و هدایت انسان». کاتوزیان در بخش نخست کتاب با عنوان «هدایت و ادبیات جدید فارسی» ابتدا به تأثیر انقلاب مشروطه بر دگرگونی ادبیات کهن فارسی میپردازد و به ورود افکار نو و مسائل اجتماعی و سیاسی به ادبیات و همچنین تأثیر زیادشدن روزنامههای غیردولتی بر این تحول ادبی. او آنگاه وارد بحث «ناسیونالیسم رمانتیک و انقلاب ادبی» میشود و توضیح میدهد که چطور با وقوع انقلاب مشروطه ناسیونالیسم رمانتیک کمکم به باوری رایج در میان نخبگان و اهل ادبیات تبدیل شد و در فکر آنها ریشه دواند به نحوی که همین ناسیونالیسم باعث شد روشنفکران تجددخواه نخست با پهلوی اول که شعارهای ناسیونالیستی میداد همسو شوند. کاتوزیان اشاره میکند که در آغاز دوره رضاشاه تجددخواهانی هم که منتقد او بودهاند در نگرش ناسیونالیستی با او اشتراک نظر داشتهاند، اما بهتدریج روشنفکران تجددخواه حساب خود را از ناسیونالیسم رسمی حکومت پهلوی اول سوا میکنند. کاتوزیان هدایت را هم در زمره همین روشنفکران تجددخواه میداند و به نمایشنامه تاریخی «مازیار» به عنوان آخرین اثر ناسیونالیستی هدایت که تحت تأثیر احساسات ناسیونالیستی سالهای نخستین دوران پهلوی اول نوشته شده، اشاره میکند. یعنی دورانی که تجددخواهان هنوز از ناسیونالیسم رسمی سرخورده نشده بودند و حساب ملیگرایی خود را از آن جدا نکرده بودند. اما چنانکه کاتوزیان در ادامه توضیح میدهد «ناسیونالیسم تنها درونمایهی مهم ادبیات فارسی اوایل قرن بیستم را فراهم نیاورد.» او از «انتقاد اجتماعی» به عنوان دیگر عامل بهوجودآورنده ادبیات معاصر ایران نام میبرد و در همین بخش به چرخشی که ادبیات ایران در دهه 20 از ناسیونالیسم رمانتیک به انتقاد اجتماعی داشت، میپردازد و رد آن را در آثار نویسندگان آن دوره، از جمله هدایت، نشان میدهد. در بخش دوم کتاب با عنوان «سالهای نخستین» ابتدا به پیشینه خانوادگی هدایت و دوران تحصیل او در دبستان و دبیرستان پرداخته شده و بعد به آثار دوران جوانی او. بخش سوم کتاب با عنوان «هدایت در اروپا» درباره دورانی است که هدایت برای تحصیل به بلژیک و بعد به فرانسه میرود. این بخش با اشارهای به پیشینه اعزام دانشجوهای ایرانی به اروپا آغاز میشود. نخستین اقدام به خودکشی هدایت و داستانهایی که او در فرانسه نوشت از دیگر موضوعات این بخش از کتاب است. کاتوزیان همچنین در این بخش نظریه حزب توده را درباره زندگی و آثار هدایت نقد میکند. نظریهای که مطابق آن زندگی هدایت به سه دوره یأس، امیدواری و یأس تقسیم میشود. به اعتقاد کاتوزیان عامل اصلی نارضایتی و سرانجام خودکشی هدایت حوادث اجتماعی و سیاسی نبوده اگرچه این حوادث نیز این نارضایتی را کمتر یا بیشتر میکرده. کاتوزیان ضمن نقد آرای حزب توده دراینباره مینویسد: «این ادعا که حزب توده مسئول مرگ هدایت بوده است همانقدر سست است که ادعای بعدی حزب توده مبنی بر اینکه هدایت را امپریالیسم کشت. نکته آن است که او همواره از زمان بلوغش احساس نارضایتی میکرد و عوامل بیرونی، بسته به موقعیت، این احساس را تضعیف یا تقویت مینمود. و امّا تأثیر حزب توده روی او نیز تا وقتی که یک جبههی دمکراتیک ملی بود مثبت، و وقتی به تدریج به یک حزب کمونیست استالینی تبدیل شد مخرب بود». بخش چهارم با عنوان «زندگی و کار در عصر طلایی» به دوره بازگشت هدایت از فرانسه به ایران و سالهایی که او در ایران به کار و نوشتن مشغول بود اختصاص دارد و به زندگی و آثار هدایت در این دوره. در این بخش از جمله به ماجرای تشکیل «گروه ربعه» پرداخته شده که جمعی بوده متشکل از هدایت و عدهای دیگر از ادبای نوگرا و متمایل به نوگرایی در برابر ادبایی که همچنان سفتوسخت از ادبیات قدیم دفاع میکردند. کاتوزیان درباره اعضای این گروه مینویسد: «همهی آنها ذهنیت مدرن و موضعی انتقادی در قبال ادبای رسمی داشتند، هم به خاطر تفکر سنّتگرا و دید کلاسیک آنها، که به اسم نبش قبر و فسیلشناسی زمینهی ریشخند را فراهم میآورد، و هم به خاطر ظاهر سربهراه در مقابل حکومتی که، بهگونهای متناقض، دائما برای آریاییسم و مدرنیسم شعار میداد. چیز دیگری که آنها را میآزرد رفتار اهانتآمیز متولیان ادبی با ایشان و نیز انحصاری بود که بر همهی مشاغل و انتشارات آکادمیک اعمال میکردند». سفر هدایت به هند و تقسیمبندی کارهای هدایت از دیگر مباحث این بخش از کتاب است. کاتوزیان در این بخش کتابهای هدایت را، چنانکه خود اشاره کرده، بر اساس اشتراک در «مضمون، هدف ادبی و سبک نوشته» به چهار دسته تقسیم کرده است که عبارتند از: روان - داستان، داستانهای محض، نوشتههای طنزآمیز و آثاری که ناسیونالیسم رمانتیک هدایت در آنها بازتاب یافته. در بخش پنجم با عنوان «فرهنگ ایرانی و ناسیونالیسم رمانتیک» به تحقیقات هدایت در زمینه فولکلور و فرهنگ عامه و همچنین به نوشتههایی از او که ناسیونالیسم رمانتیک در آنها بارز است پرداخته شده. در بخش ششم با عنوان «فرهنگ ایرانی و رئالیسم انتقادی» به آثاری از هدایت پرداخته شده که در آنها نقد فرهنگی و اجتماعی مطرح شده است. یعنی قصههای «طلب آمرزش»، «محلل»، «علویهخانم»، «مردهخورها»، «داشآکل»، «میهنپرست» و کتاب «وغوغساهاب». در پایان این بخش نیز به نوشتههای هدایت در زمینه نقد ادبی پرداخته شده است. بخشهای هفتم و هشتم کتاب با عنوان «روایتی انتقادی از بوف کور» و «خاستگاههای بوف کور» به مطرحترین اثر هدایت یعنی «بوف کور» اختصاص دارند. در بخش هشتم یعنی «خاستگاههای بوف کور» به قصههایی پرداخته شده که هدایت پیش از «بوف کور» نوشته اما ویژگیهای «بوف کور» را در آنها نیز میتوان دید. در این بخش همچنین به منابع الهام غیرایرانی هدایت در نگارش «بوف کور» پرداخته شده است. کاتوزیان در بخش نهم کتاب با عنوان «امیدها و نومیدیها» به عوامل سیاسی و اجتماعی که در امیدواری و نومیدی هدایت دخیل بودهاند پرداخته است. بخش دهم کتاب با عنوان «حاجیها و کارگران» درباره دو اثر داستانی هدایت یعنی رمان «حاجیآقا» و قصه کوتاه «فردا» است و بخش یازدهم با عنوان «طنز و افسردگی» درباره دو اثر طنزآمیز هدایت، «ولنگاری» و «توپ مرواری»، و پژوهشهای ادبی و نامههای اوست. «پیام کافکا»، مقاله بلندی که هدایت بهعنوان مقدمهای بر «گروه محکومین» کافکا به ترجمه حسن قائمیان نوشته، موضوع بخش دوازدهم کتاب با عنوان «محاکمه: پیام هدایت» است. کاتوزیان مینویسد: «پیام کافکا وصیتنامهی خود هدایت و آخرین کوشش او برای دستوپنجه نرم کردن با کشمکشهای زندگی است». در فصل سیزدهم با عنوان «اجرای حکم: خودکشی هدایت» به پایان زندگی هدایت و خودکشی او پرداخته شده است. کاتوزیان در فصل چهاردهم و پایانی کتاب با عنوان «هدایت افسانه و هدایت انسان» به مقالهها و تحلیلها و کتابهایی میپردازد که پس از مرگ هدایت درباره او و شخصیت و زندگی و آثارش نوشته شد و نیز به بازتاب خبر خودکشی او در نشریات و واکنشهای مختلف به این اتفاق. کاتوزیان در این بخش ضمن پرداختن به تحلیلهای دیگران تحلیل خود را نیز درباره هدایت و آثارش به دست داده است. او در این بخش درباره هدایت مینویسد: «او مخالفی درون گروه مخالفان بود، یک مهاجر درونی، بیگانهای در میهن خویش. چنین پدیدهای خاص هدایت، ایران، نویسندگان و هنرمندان، یا حتّی مردان شهیر نیست. آنچه او را - علاوه بر داشتن اینگونه ویژگیها - یگانه میکند این است که او ایرانی، مرد زمان خود و نویسندهای بااستعداد بود که بیش از هر چیز این استعداد را برای حرف زدن با خودش به کار برد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.