پذيرش خطاي انساني و شليك پدافند به هواپيماي اوكرايني بار ديگر عملكرد رسانهها را به بحث كشانده است
ما هم مقصریم
شرق: صبح روز گذشته خبر فاجعه بالاخره تأييد شد و ستاد کل نیروهای مسلح ایران در بیانیهای بهطور رسمی اعلام کرد هواپیمای بویینگ ۷۳۷ سری ۸۰۰ هواپیمای بینالمللی اوکراین، «به دلیل خطای انسانی مورد اصابت» موشک پدافند هوایی قرار گرفته است. بيانيه دولت و همچنين نشست خبري فرمانده هوافضای سپاه نیز در ادامه اين بيانيه، جانباختن 167 مسافر بر اثر اين خطاي خودي را تأييد كردند تا غوغايي در شبكههاي اجتماعي و احتمالا در دل بازماندگان قربانيان اين حادثه بهپا شود. در اين بين، كارشناسان فراواني از چندين فاجعه سخن به ميان آوردند؛ يكي همان حادثه و جانباختن 167 انسان و ديگري هم فاجعه كمتوجهي به افكار عمومي و تأخير سهروزه در اعلام چنين خطايي. گروه زيادي نیز جهت پيكان انتقادها را به سمت رسانهها گرفتند و عملكرد آنها در چنين حادثهاي را ضعيف و غير قابل دفاع دانستند؛ بحثي كه بيشتر از طرف فعالان همين حوزه يعني رسانهايها آغاز شد. واكنش خبرنگاران؛ از شرمساري تا عذرخواهي و حتي تغيير شغل اگرچه در ساعات پاياني جمعه، خبري غيررسمي در محافل رسانهاي و شبكههاي اجتماعي مبني بر پذيرش شليك به هواپيما از طرف ايران شنيده و دستبهدست ميشد؛ اما تا صبح ديروز، خبر بزرگ قطعي نشد تا اعلام رسمي آن با بهت و حيرت فراواني همراه شود. خبرهاي غيررسمي كه از ساعتها پيش آغاز شده بود، زهر خبر نهايي را نگرفت و بهت و حيرت زيادي صبح ديروز جامعه ايران را فراگرفت. اين حيرت بلافاصله به رسانهها و شبكههاي اجتماعي هم رسيد و خبرنگاراني به نقد عملكرد خود و كارنامه رسانهها در اين سه روز پرداختند. «مسعود بربر»، خبرنگاري است كه از تلاش براي تغيير شغل خود سخن به ميان آورد: «دراینباره چیزی ننوشته بودم، چون نه حوزه خبری و نه تخصصم بود؛ اما قدمی هم همچون یک خبرنگار واقعی برای کشف حقیقت برنداشتم. تا امروز فکر میکردم خبرنگار خوبی نیستم و حالا میدانم اصلا خبرنگار نیستم. این عنوان را از همه پروفایلهایم حذف کردم و از امروز دنبال یک شغل آبرومند میگردم». نقد عملكرد شخصي به يك خبرنگار محدود نميشود و روزنامهنگاران ديگري به نقد شخصي پرداختند. در اين بين گروهي از خبرنگاران توپ را به ميدان مسئولان انداختند و از تلاش آنها براي پوشاندن حقيقت گفتند. «پدرام الوندي»، معاون خبر در خبرگزاری جمهوری اسلامی - ایرنا، دراينباره نوشت: «تمام منابعی که اخبار را در اختیار ما قرار میدادند، با تأکید بسیار گفتند موشکی در کار نبوده است. برخی از آنها بیخبر بودند و برخی لاپوشانی کردند. ما بر اساس شواهدی که به دستمان رسید، محتوا تولید کردیم. بابت این خطا البته متأسفم و عذرخواه همه کسانی که آزردهخاطر شدند». او در ادامه اما به دليل «انتشار غيرعمدي دروغ مسئولان» از مخاطبان ايرنا پوزش خواست: «نه من و نه کسانی که با آنها کار میکنم، در این چند روز هیچ دروغی را عامدانه منتشر نکردهایم، ولی بابت خطا هم از مخاطبان ایرنا پوزش میخواهم». اين نوع واكنش البته بسيار پرتكرار بود و رسانهايهای فراواني از بيتقصيري در انتشار اخبار نادرست مسئولان، سخن به ميان آوردند اما همين عذرخواهيها هم با انتقاداتي روبهرو شد. برای مثال، «رضا دهكي»، روزنامهنگار، دراينباره و در پاسخ به نوشتههاي معاون خبری ايرنا، به برخي گزارشهاي چند روز گذشته اين خبرگزاري اشاره كرد و نوشت: «گزارش با تیتر «هفت دلیل برای دروغبودن ادعای اصابت موشک به هواپیمای اوکراینی» (۲۰ دی) به نقل از کدام منبع بود؟ چه سهوی در انتشارش بود؟ وقتی معلوم بود هواپیما ۷۳۷ مکس نیست، انتشار خبر «پنهانکاری بویینگ درباره مشکلات هواپیمای ۷۳۷ مکس» (۲۰ دی) با کدام ضرورت بود؟ آیا اینفوگرافی «همه مشکلات موتور بویینگ اوکراینی» یا تیترهایی از این دست جز برای عادیسازی سقوط این نوع هواپیما با نقص فنی زده شده؟» مسئولان از قول ما دروغ گفتند و حيثيتمان را بردند بخشي از افكار عمومي و حتي برخي خبرنگاران، عملكرد سه روز گذشته رسانهها را شایان دفاع نميدانند، اما اين ادعا تا چه اندازه دقيق است و آيا مطبوعات ايران ميتوانست كاري انجام دهد و نداد؟ «علياكبر قاضيزاده»، روزنامهنگار باتجربه و پژوهشگر حوزه رسانه و ارتباطات، چنين اعتقادي ندارد و خطا را متوجه مسئولاني ميداند كه سه روز يك حقيقت بزرگ را پنهان كردند: «رسانهها هيچ كاري نميتوانستند انجام دهند. از خود و بدون منبع كه نميتوانستند خبر تهيه كنند». حاجيزاده ميگويد: اتاق جنگي تشكيل شده بود، ولي يكي از شرايط جنگي اطلاعرساني درست به مردم است. من فكر ميكنم اين اشكال مطبوعات و رسانهها نيست و خبرنگارها نميتوانستند از خود خبر بسازند. در اين شرايط، معمولا مسئولان بايد اطلاعرساني کرده و نشست رسانهاي برگزار كنند كه نهتنها اين كار را نكردند، بلكه حقيقت را بهگونهاي ديگر جلوه دادند». او انتشار چنين خبر مهمي را وظيفه مسئولان بلندپايه ميداند: «اصلا به نظر من چنين كاري را بايد آن كساني كه به اصطلاح خودشان بلندپايه هستند و از بودجه عمومي كشور حقوقهاي بالا ميگيرند و هميشه باد در غبغب دارند كه ما چيزهايي ميدانیم كه مردم نميدانند، اطلاعرساني ميكردند. كساني كه مسئوليتشان اطلاعرساني بود، نهتنها اين كار را نكردند بلكه الان گردن يك مأمور معمولی انداختند». قاضيزاده ميگويد: «مسئولاني كه چنين خطاي بزرگي را مرتكب شدند، حالا بايد عذرخواهي كنند. به نظرم كه از سر تا پاي مسئولان، هم نظامي و هم دولتي، بايد از مردم عذرخواهي كنند. گلچين بچههاي مملكت پرپر شدند و بايد از همه عذرخواهي کرد؛ از افغانستانيها، از كاناداييها و از خانواده همه مسافران و از همه مهمتر ايرانيها. حيثیت ما بهعنوان يك ايراني از بين رفته است و از قول ما دروغ گفتند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.