پیشبینی پایان دموکراسی در جهان
عبدالرحمن نجلرحیم. مغزپژوه
لاری دیاموند، پژوهشگر علوم سیاسی از دانشگاه استنفورد، در سال ۲۰۱۹ کتابی درباره بحران دموکراسی در جهان به نام «بادهای بیمار» نوشته است. او اعتقاد دارد که باید هرچه سریعتر دموکراسی را از دست خشم روسی، بلندپروازی چینی و نخوت آمریکایی نجات داد. دیاموند عقیده دارد که بعد از سه دهه توسعه دموکراسی لیبرالی در جهان هماکنون با خطر خفگی و اضمحلال آن در کشورهای سراسر جهان روبهرو هستیم. این هشدار او با وجود آنچه امروزه در کشورهای مختلف جهان شاهد آن هستیم، شاید چندان غافلگیرکننده و عجیب نباشد.
اما طبق گزارش مجله پولیتیکو، در جلسه سالانه مجمع بینالمللی روانشناسان اجتماعی، تابستان گذشته (۲۰۱۹) در لیسبون، مقاله تکاندهندهای ازسوی یکی از بزرگان این رشته، شوان روزنبرگ ۶۸ ساله، مطرح شد که سالن اجتماعات صد نفره این جلسه را به اضطراب و تشنج کشاند. او که پروفسور روانشناسی سیاسی دانشگاه ایرواین کالیفرنیا است، پایان دموکراسی در جهان را پیشبینی کرد. نیمه آخر قرن بیستم، دوران طلایی دموکراسی لیبرال در دنیا بود. چون در سال ۱۹۴۵، فقط ۱۲ دموکراسی در سرتاسر دنیا وجود داشت. ولی در انتهای قرن تعداد آن به ۸۷ رسید. بعد از آن، جهان ناظر سیر نزولی و معکوس رشد دموکراسی لیبرال بود؛ بهطوریکه در دهه دوم قرن بیستویکم تمایل بهسوی دموکراسی بهکلی متوقف شد. سیاستمداران راستگرای پوپولیست یا عوامگرا بهتدریج قدرتمندتر شدند. این گرایش را در لهستان، مجارستان، فرانسه، بریتانیا، برزیل و آمریکا بهخوبی میتوان مشاهده کرد. تعداد طرفداران راستگرای پوپولیست اروپا از چهار درصد در سال ۱۹۹۸ تا ۱۳ درصد در سال ۲۰۱۸ بالا رفت؛ یعنی به سه برابر رسید. حال آنچه شوان روزنبرگ در مقاله خود از نظر تئوریک ادعا میکند، بسیار تکاندهنده است. او سیاست راستگرای پوپولیستی ترامپ در آمریکا را معلول میداند و علت اصلی آن را ریشهایتر و عمیقتر تلقی میکند. او عقیده دارد جریانات راستگرای پوپولیست (عوامگرا) در آمریکا، جریانی گذرا و موقتی نخواهد بود، بلکه نشانههای اولیهای از بلعیدهشدن دموکراسی با دموکراسی ناقص موجود خواهد بود. او علت اصلی را در چگونگی شکلگیری این نوع دموکراسی میداند. او میگوید از ابتدا براساس دانش و فهم ناقص از ساخت و نحوه کارکرد مغز (ذهن) انسان اجتماعی، شهروندان بیکفایتی از نظر فهم پیچیدگیهای دموکراتیک از نظر سیاستگذاریهای تربیتی شکل گرفتند. روزنبرگ عقیده دارد آنچه تاکنون دموکراسی را با همه نواقصش در آمریکا حفظ کرده، پرورش نخبگان در تمامی عرصههای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مطبوعاتی، علمی و تکنولوژیک و... بوده که هدایت اکثریت افراد بیکفایت از نظر رفتار دموکراتیک را به عهده داشتهاند. روزنبرگ ادعا میکند هماکنون با انقلاب تکنولوژیک رسانهای و بهوجودآمدن شبکههای وسیع اطلاع، وفور تلفنهای همراه هوشمند و افزایش راههای خبرگیری از کانالهای متفاوت، اکثریت افراد جامعه، خود را مختارتر و آزادتر احساس میکنند. درعینحال که اکثریت جامعه، از نظر کارکرد مغزی شهروندانی ناپخته و بیکفایت در جهت تصمیمگیریهای دموکراتیک باقی ماندهاند. از طرف دیگر، حاضر نیستند که خود را تحت هدایت نخبگان جامعه در سازمانهای حکومتی قرار بدهند. زیرا در عین حال، اکثریت آنها به این نتیجه رسیدهاند که نخبگانی که مدتها قدرت و اختیارات زیادی در کف داشتهاند، اغلب دروغ گفتهاند و نتوانستهاند خواستههای آنها را در جهت برآوردن نیازهایشان در برقراری عدالت اجتماعی و خواستههای دیگر تأمین کنند. بنابراین اکثریت افراد جامعه که از طریق اطلاعات و خبرهایی با منابع نامعلوم و اغلب تقلبی در شبکههای رسانهای متنوع با کمک مدارهای کوتاه احساسی هیجانی مغزی خود تصمیمگیری میکنند، بهراحتی به دام راستگرایان پوپولیست میافتند. راستگرایی پوپولیستی مقبول امروزین، سه خصیصه جذاب برای شهروندان ناپخته از نظر دموکراتیک دارد. اول: تکیه بر ماهیت قومی- ملی، یعنی خود را از نظر عقاید، آداب، رسوم، ظاهر فیزیکی، طرز لباسپوشیدن و ریشه آبا و اجدادی از دیگر شهروندان جدادانستن و دیگران را بیگانهانگاشتن و از آنها هراسداشتن یا به ستیز برخاستن. دوم: پوپولیسم یا عوامگرایی، یعنی مخالف سرسخت نخبگان ماندن در همه عرصههای اجتماعی و آنها را دشمن مردم انگاشتن و تئوری توطئه را دامنزدن است. سوم: مهر تأییدزدن بر خودرأیی، یعنی وفاداری بدون قیدوشرط. ریشه مدرن این نوع رفتار در سایه حکومت فاشیستی را در آلمان و ایتالیا میتوان پی گرفت. پذیرش خودرأیی، یعنی وفاداری و اطاعت از قدرت مرکزی که عین اراده مشترک و اراده ملت است. البته این راهحل ساده سهگانه برای مغزهای گریزان از ساختار پیچیده زندگی دموکراتیک جمعی، مقبول و پسندیده به نظر میرسد و امروزه ممکن است هواخواهان موبایلبهدست فراوانی داشته باشد. متأسفانه پیشبینی روزنبرگ، روانشناس اجتماعی آمریکایی، بسیار بدبینانه به نظر میرسد، زیرا او هر راهحلی را دیرهنگام و سخت عملشونده میانگارد. ولی آیا ممکن است که این حجم عظیم از گنجایش مغز در اکثریت آدمیان روی زمین اینچنین به هرز برود و بیکار بماند یا در گرو اراده عده قلیلی از مغز آدمیان خودرأی درآید آینده پاسخ خواهد داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.