|

نگاهی به نحوه خبررسانی درباره جزئیات سقوط هواپیمای اوکراینی

ترامپ و ترودو یا جعبه سیاه؛ معیار قضاوت چیست؟

شرق: مسافرانی که در شب پر از حادثه و خبر ایران عازم فرودگاه امام خمینی در جنوب تهران می‌شدند، احتمالا هیچ‌گاه چنین سرنوشتی را برای خود پیش‌بینی نکرده بودند. آنها در شب حمله‌ موشک‌های ایرانی به پایگاه‌ آمریکایی در عراق در حال طی‌کردن روند عادی دریافت کارت پرواز خود بودند و در همین ساعات هم نیم‌نگاهی به اخبار و ماجرای بلند‌شدن جنگنده‌های آمریکا هم داشتند و حتی یکی از همین مسافران دقایقی پیش از پرواز از تنش‌ها و استرس‌های این سفر با لحنی غیرجدی نوشت. بویینگ ۷۳۷ خطوط هواپیمایی اوکراین اما درست در گرگ‌و‌میش 18دی و در ساعت 6 و 16 دقیقه بامداد، 167 مسافر و دنیای آرزوهای آنها را به سمت آسمان برد اما شش دقیقه بعد همه این مسافران و 9 خدمه روی زمین به خواب ابد رفته بودند. هواپیما در محدوده شاهدشهر سقوط کرد و ۱۴۶ مسافر ایرانی، ۱۰ افغانستانی، پنج کانادایی، چهار سوئدی و دو اوکراینی و ۹ نفر خدمه پرواز از کشور اوکراین جان خود را از دست دادند تا یکی از تلخ‌ترین حوادث هفته بار دیگر در جغرافیای ایران رخ دهد. ساعات اولیه پس از سقوط و حتی تا پایان چهارشنبه ماجرا تااندازه‌ای روند عادی خود را طی می‌کرد و در کنار سیل پیام‌های تسلیت و همدردی مردم دنیا با خانواده جان‌باختگان، بحث بررسی فنی علل حادثه و خواندن جعبه سیاه به‌صورت کارشناسی و بر اساس قواعد بین‌المللی هم مطرح شد اما این پایان ماجرا نبود. سقوط دردآور بویینگ خطوط هوایی اوکراین اما خیلی زود به سرخط اخبار دنیا رسید و در شبکه‌های اجتماعی به بحث عمومی تقریبا همه کاربران تبدیل شد؛ اگرچه در همان ساعات اولیه چند کاربر فارسی‌زبان از احتمال برخورد موشک‌های ایرانی یا شلیک پدافند هوایی به این هواپیما نوشته بودند و این ادعا از دید دیگر کاربران «برخوردی مضحک با رنج خانواده جان‌باختگان» خوانده شد اما ساعاتی بعد به تیتر اخبار حتی رسانه‌های معتبر دنیا هم رسید. در اولین گام، چند رسانه آمریکایی به نقل از «منابعی آگاه» مدعی جدی‌بودن بحث برخورد موشک با این بویینگ شدند و برای ادعای خود هم هیچ سندی ارائه نکردند. چند ساعت بعد اما فیلمی از شبکه‌های اجتماعی سربرآورد که از یک برخورد با هواپیما حکایت داشت اما صحت آن به دلایل حرفه‌ای فراوانی زیر سؤال رفت. در همین ساعات عکسی هم خبرساز شد؛ تصویری که گفته می‌شود بخشی از بدنه موشک است و در محل حادثه پیدا شده است. این تصویر هم بدون هیچ سندی به این ماجرا ربط داده شد و بازهم چندان مورداعتنا قرار نگرفت تا اینکه «جاستین ترودو»، نخست‌وزیر کانادا پا به میدان گذاشت و از شواهدی گفت که متحدان در اختیار او قرار دادند و بحث برخورد موشک با هواپیما را محتمل می‌دانستند. در آن لحظه و تا لحظه تنظیم این گزارش همچنان هیچ سندی جز ادعاهای مقام‌‌های سیاسی آمریکا، کانادا و اوکراین ارائه نشده و این در حالی است که روند بررسی جعبه سیاه این هواپیما در سمت دیگری از دنیا یعنی ایران با حضور گروه‌هایی از کشورهای درگیر در این ماجرا روند عادی خود را طی می‌کند. اما دراین‌بین ده‌ها خبرنگار و رسانه فارسی‌زبان خارج از کشور هم به میدان‌داری پرداختند و نه‌تنها ادعای آمریکا را حقیقت محض دانستند که حتی براساس آن، ده‌ها تحلیل و قضاوت هم ارائه کردند؛ موضوعی که با واکنش کارشناسان رسانه‌ای ایرانی و خارجی هم روبه‌رو شد. منتقدان این وضعیت می‌گویند تمام این میدان به طرز عجیبی مشکوک است و چنین قضاوت‌های قطعی‌ای پیش از بررسی‌های فنی را دلیل تعجب می‌دانند. صحت‌وسقم ادعاهای منتقدان از همان ساعات اول یک نقل‌قول به بحث جدی تبدیل شد؛ «ایران: جعبه سیاه هواپیمای اوکراینی را به خارج نمی‌دهیم». رسانه‌ها فارسی‌زبان خارج از کشور با تحلیل‌های فراوانی این نقل‌قول را به‌عنوان یک سند مبنی بر مشکوک‌بودن ماجرا دانستند و این در حالی است که «علی عابدزاده»، رئیس سازمان هواپیمایی ایران گفته بود «بر اساس قوانین ایکائو (سازمان جهانی هواپیمایی) رسیدگی به سوانح هوایی در کشور مورد سانحه و توسط سازمان هواپیمایی همان کشور انجام می‌شود و سقوط بویینگ ۷۳۷ خطوط هوایی اوکراین نیز توسط سازمان هواپیمایی ایران مورد رسیدگی قرار خواهد گرفت». اما منتقدان برخورد این رسانه‌ها و نوع رفتار خبرنگاران آنها در شبکه‌های اجتماعی می‌گویند سخنان این مسئول یک روند عادی و قانونی است و پیش‌از‌این هم در هر حادثه‌ای در دنیا روند به همین صورت بوده است. یک بحث دیگر و ادعای این افراد و رسانه‌ها، به این صورت بود که اگر ریگی در کفش ایران نیست، چرا اجازه بررسی دقیق و با حضور طرف‌هایی از کشورهای درگیر ماجرا داده نمی‌شود؟ آنها این موضوع را هم یک واقعیت پنداشته بودند و این در حالی است که منتقدان این رفتار، گفته‌های مقامات ایرانی را در رد این ادعا پوشش دادند؛ اینکه ایران از همان روز و ساعات اول از اوکراین و بویینگ خواسته بود برای بررسی دقیق به ایران بیایند. نکته دیگر اینکه درحالی‌که تیم اوکراینی به ایران رسید و در حال بررسی فنی ماجراست، همچنان گروهی بر این ادعا که ایران اجازه بررسی به دیگر کشورها نمی‌دهد، تأکید دارند. علاوه‌براین ایران در نامه‌‌ای رسمی از نمایندگان کانادا، آمریکا، سوئد و آلمان هم خواسته نماینده‌های خود را به تهران بفرستند و این موضوع از طرف این کشورها هم تأیید شده است. ماجرای یگان ویژه «اگر ماجرا مشکوک و امنیتی نیست چرا از همان ساعت اول یگان ویژه در محل حادثه مستقر شد»؛ این ادعا هم بارها در برخی رسانه‌ها مطرح شده یا اینکه در شبکه‌های اجتماعی به عنوان یک واقعیت پذیرفته شده است، اما روایت حاضران در محل به شکل دیگری است. بابک جوادزاده، عکاس روزنامه «شهروند»، یکی از اولین عکاسانی است که به محل حادثه رسیده و تصاویر خود را هم منتشر کرده است. او دراین‌باره به «شرق» می‌گوید: «ساعت شش‌ونیم صبح از خواب بیدار شدم و داشتم خبرهای حمله هوایی را چک می‌کردم که خبر سقوط هواپیما آمد و چند دقیقه بعد دیدم واقعا رخ داده است و متأسفانه مسافربری است و نزدیک تهران هم هست. با مدیر روابط عمومی امداد و نجات هلال احمر تماس گرفتم و گفت که هلی‌کوپترها در حال رفت‌و‌آمد هستند. من به هلی‌کوپتر نرسیدم اما با خودروهای نیروهای امدادی رسیدم. در اولین قدم با یک تکه ‌گوشت انسان مواجه شدم. تقریبا حدود هفت‌ونیم رسیدم. موقعی که رسیدم آنجا شلوغ بود و حدود 200 نفر از نیروهای هلال احمر آنجا بودند». این عکاس رسانه‌ای اما ادعای امنیتی‌بودن فضا را رد می‌کند: «به‌هیچ‌وجه فضا امنیتی نبود؛ محل حادثه از یک جایی مثل زمین فوتبال شروع می‌شد و تا یک زمین کشاورزی می‌رفت. من از زمین کشاورزی وارد شدم و آنجا نه پلیسی دیدم و نه نیروی امنیتی یا چیزی. نیروهای نظامی در قسمت مربوط به شهر، یعنی سر پارک ایستاده بود و اصلا وارد محل حادثه هم نشدند. واقعا امنیتی نبود و شبیه دیگر حادثه‌های این‌شکلی بود. ده‌ها عکاس از رسانه‌های مختلف آنجا حضور داشتند که عکس هم منتشر کردند. ضمن اینکه در این حوادث معمولا بحث امنیت وسایل حادثه‌دیدگان هم مطرح است». مشابه این روایت را دیگر خبرنگاران و عکاسان حاضر در محل هم مطرح کردند اما این روایت‌ها چندان دیده نشد یا مورد توجه قرار نگرفت. بی‌تردیدی در ادعاهای بدون‌ سند! «تردید ندارم که بویینگ ٧٣٧ متعلق به اوکراین را قرارگاه خاتم‌الانبیای ارتش که در آماده‌باش کامل بود، به عنوان پرنده ناشناس تشخیص داده و سرنگون کرده است»؛ این هم نوشته خبرنگاری خارج از ایران بود که از‌سوی بعضی کارشناسان و فعالان شبکه‌های اجتماعی با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شده است. حسن نمک‌دوست‌تهرانی، کارشناس و مدرس رسانه، درباره همین توییت و خطاب به روزنامه‌نگار نویسنده آن نوشت: «من این رشته‌توییت و دو نوشته‌تان را ‌-که توصیه فرموده‌اید- به‌دقت خواندم، اما در آنها مستندی دال بر سرنگون‌کردن هواپیمای متعلق به اوکراین به‌دست قرارگاه خاتم‌‌الانبیا نیافتم. بیان ادعایی چنین بزرگ، بدون ارائه سند مربوط را بسیار نادرست می‌دانم. با احترام». این کارشناس علوم ارتباطات در توییت دیگری درباره واکنش‌های به این شکل هم نوشت: «حرفه‌ای‌گری در روزنامه‌نگاری یعنی تلاش برای نزدیک‌شدن به حقیقت. حقیقت هم بر علایق ما، فرضیه‌های ما یا تحلیل‌های ما استوار نیست. به حقیقت براساس روش درست و سندهای قابل اتکا می‌شود نزدیک شد. در حادثه هواپیما هرکس ادعایی کرد، له یا علیه، از او سند بخواهید و راستی آن سند را بیازمایید». در این فضا البته روزنامه‌نگاران و کارشناسان زیادی هم از لزوم توجه به اسناد و اطلاعات بی‌توجه به ادعاهای سیاست‌مداران نوشتند که البته چندان در آن فضای دوقطبی مورد توجه قرار نگرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.