تاريخ عليه غايتباوري
«دموکراسی در برابر سرمایهداری» اولين اثري است كه از الن ميك سينز وود به فارسي ترجمه شد. موضوعات مورد بحث اين كتاب هم تاريخياند، هم نظري. موضوع عمده تاريخي آن، نقد گرايش گسترده تقريبا جهانشمول در تفسيرهاي غيرماركسيستي توسعه سرمايهداري با مشاركت گونهاي از ماركسيسم است كه اصول سرمايهداري و قوانين حركت آن را به تمام تاريخ گذشته تسري داده و درست با بديهيشمردن موضوعي كه نياز به توضيح دارد، پيدايش دوره مدرن را شرح ميدهد. از نظر وود راه درمان اين شيوه اساسا غايتشناسانه، قراردادن تاريخ به جاي غايتباوري است. پروژه نظري وود كه خطوط كلياش را در اين اثر ترسيم ميكند، سرمايهداري را نظامي از مناسبات اجتماعي ميداند و اين امر به معناي بازانديشي شيوههاي درك مفاهيم اساسي ماترياليسم تاريخي يعني نيروها و مناسبات توليد، طبقه، زيربنا و روبنا و... است. اينها مضامين عمده بخش اول كتاب هستند. نقد اوليه از سرمايهداري نميتوانست بدون اين اعتقاد پيش برده شود كه بديلهاي ديگري نيز ممكن بودند و اين نقد اوليه از ديدگاه آنتيتز سرمايهداري يعني سوسياليسم هدايت ميشد. اين امر نهتنها نقد سرمايهداري يا اقتصاد سياسي؛ بلكه همچنين نقد اپوزيسيونهاي آن زمان موجود در مقابل سرمايهداري را ميطلبيد و معنايش بررسي نقادانه سنت سوسياليستي نيز بود. هدف اصلي اين نقد تبديل انديشههاي سوسياليستي از آرزويي غيرتاريخي به برنامهاي سياسي بود كه در شرايط تاريخي سرمايهداري ريشه دارد. از نظر وود اگر اكنون يگانه مضموني وحدتبخش ميان اپوزيسيونهاي پراكنده متعدد وجود داشته باشد، آرزوي دستيابي به دموكراسي است؛ بنابراين در بخش دوم مفهوم دموكراسي را مانند چالشي در برابر سرمايهداري كندوكاو ميكند و اين كار به شيوهاي انتقادي. وود با بررسي مفهوم دموكراسي، چه در دنياي باستان و چه در دنياي مدرن؛ و بررسي رابطه آن با سرمايهداري اين پرسش را طرح ميكند كه آيا دموكراسي ميتواند از مرزهايي كه سرمايهداري بر آن تحميل كرده، فراتر برود. مفهوم باستانی دموکراسی ماحصل تجربهای تاریخی بود که در آن طبقات زیردست به جایگاه مدنی یگانهای دست یافتند و صورتبندی بیسابقه شهروند-دهقان به وجود آمد؛ اما مفهوم مدرن دموکراسی عملا یا دستکم تا حد زیادی به مسیر تاریخی متفاوتی تعلق دارد که سنت انگلیسی-آمریکایی آشکارترین وجه آن است. در مسیر دموکراسی آتنی به دموکراسی مدرن، لحظات تعیینکنندهای وجود دارد که نقش سرمایهداری در آن برجسته است. سرمایهداری با تغییر محل قدرت از سلطه ارباب به مالکیت، از اهمیت جایگاه مدنی کاست و با این کار، مزایای ناشی از امتیاز سیاسی جای خود را به مزیت ناب اقتصادی داد. این امر نهایتا شکل جدید دموکراسی را ممکن کرد؛ درحالیکه جمهوریخواهی کلاسیک مسئله نخبگان صاحب مال و توده زحمتکش را با محدودکردن بدنه شهروندان حل کرده بود، سرمایهداری یا دموکراسی لیبرالی گسترش شهروندی را با محدودکردن قدرت آن ممکن کرد؛ فرایندی که به تبع آن «دموکراسی صوری و همسانسازی دموکراسی با لیبرالیسم در عمل ناممکن و از جنبه نظری در بافت دیگری غیر از مناسبات اجتماعی مختص سرمایهداری تصورناپذیر بوده است». مناسباتی که هم موجب پیشرفت دموکراسی شد و هم کاملا آن را محدود کرد. بههمینخاطر بزرگترین چالش در برابر سرمایهداری گسترش دموکراسی فراسوی حدود بسیار محدود آن است؛ روندی که وود در کتاب «دموکراسی در برابر سرمایهداری» از جنبه تاریخی و نظری دنبال میکند، پیدایش سرمایهداری مدرن را در چشماندازي تاریخی بررسی میکند و دموکراسی را بهعنوان امر انتزاعی نامتعین در اجتماع، در زمینههای مشخص تاریخی قرار میدهد. براساس تحلیل وود، سرمایهداری این امر را ممکن کرد تا دموکراسی صوری پرورانده شود؛ یعنی شکلی از برابری مدنی که با نابرابری اجتماعی میتواند همزیستی داشته باشد و مناسبات اقتصادی میان نخبگان و توده زحمتکش را دستنخورده باقی گذارد. بااینهمه بدیهی است که امکان مفهومی دموکراسی صوری آن را به فعلیتی تاریخی بدل نکرد. ازاینرو درباره گرایش کنونی که دموکراسی را با بازار آزاد یکی میپندارد، چه باید گفت؟ آیا کاربرد این واژه بیانکننده نابودی یا انحراف لیبرالدموکراسی است؟ بازیابی قدرتهایی که در مقابل اقتصاد رنگ باختهاند، چه معنایی در دموکراسی سرمایهداری مدرن دارد؟ چگونه باید دموکراسی را از جدایی صوری قلمروهای سیاسی و اقتصادی بازیافت؟ در شرایطی که سرمایهداری قدرتهای قهر اقتصادی را جایگزین امتیاز سیاسی کرده، بسط شهروندی به قلمرو اقتصادی چه معنایی دارد؟ آیا سرمایهداری میتواند با دموکراسی به معنای دقیق کلمه سازگار باشد؟ آیا سرمایهداری میتواند گسترشی فراتر از محدوده تعیینشده دموکراسی را بپذیرد؟ و در آخر آیا دموکراسی لیبرالی بر همه رقبا چیره شده یا صرفا آنها را به طور موقت از نظرها پنهان کرده است؟ وود در مواجهه با این پرسشها بر دموکراسی رادیکال تأکید دارد. در نظر او وظیفهای که لیبرالیسم برای خود تعیین کرده، همیشه ناگزیر بوده و خواهد ماند. تا زمانی که دولتها هستند، نظارت بر قدرت آنها و حمایت از قدرتها و سازمانهای مستقل خارج از دولت ضروری است. فصل اول با عنوان «جدايي قلمروهاي اقتصادي و سياسي در سرمايهداري» خطوط اصلي كل كتاب را مشخص ميکند. در فصول دوم و سوم وود از نظريه تامپسون بهعنوان نقطه شروع بازسازي برخي از مقولات بنيادين ماترياليسم تاريخي بهويژه استعاره روبنا و زيربنا و مفهوم طبقه استفاده ميكند. در فصل چهارم بحث درباره مقولات بنيادي ماترياليسم تاريخي به مفاهيم ماركسيستي تاريخ و بازانديشي جبرگرايي فناورانه ميرسد. در فصل پنجم نويسنده بحث ميكند كه اين گرايش جبرباورانه حتي نزد وبر نيز وجود دارد و بيش از هر چيز ديگري تفاوت او را با ماركس برجسته ميکند. در فصل ششم مفاهيم ضمني دموكراسي را درباره جايگاه كارگران در آتن باستان و دموكراسي سرمايهداري مدرن مقايسه ميكند و در فصل هفتم تغييرات در معناي دموكراسي و شهروندي را از دوران كهن تا بازتعريف بنيانگذاران قانون اساسي آمريكا از آن و مفهوم مدرن دموكراسي ليبرال بررسي ميكند. در فصل هشتم بحث دموكراسي را به دغدغههاي كنوني درباره جامعه مدني و سياستهاي مربوط به هويت ارتباط ميدهد و در فصل نهم به بررسي چشماندازها و محدوديتهاي رهايي انسان در جامعه سرمايهداري و اثرات سرمايهداري بر كالاهاي «فوقاقتصادي» يعني نهتنها دموكراسي؛ بلكه برابري نژادي بهویژه برابري جنسيتي ميپردازد. در بخش نتيجهگيري پيشنهادهایی درباره مسائلي كه انديشه سوسياليستي امروزه بايد به طرح آن بپردازد، آمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.