|

سرمایه‌داری: یک گسست تاریخی

گروه اندیشه: تا حدود هزار سال پيش در سراسر جهان اكثريت مردم در روستاها زندگی می‌کردند و غذای مورد نیازشان را خودشان تولید می‌کردند و مبادله‌های اندکی که صورت می‌گرفت در قالب دادوستد پایاپای بود. اما از چند قرن گذشته جامعه‌ای در اروپا سر برآورد که اکثریت مردمان آن در شهرهای بزرگ زندگی می‌کنند و مشخصه آن رشد عظیم نظام پولي و صنعت و ارتباطات است. این تحول سترگ چگونه رخ داد؟ چرا این دگرگونی نخست در اروپا اتفاق افتاد و سپس به بخش‌های دیگر جهان گسترش یافت؟ در مورد زمان دقیق زایش سرمایه‌داری تاکنون پژوهش‌هاي پردامنه‌ای صورت گرفته است. بعد از جنگ دوم جهانی، تاريخ‌نگاري با رویکرد ماتریالیسم تاریخی پیشرفت شایانی در این زمینه داشت و آثار باارزشی پدید آورد. از جمله افرادی که در این زمینه پژوهش کرده متفکر برجسته «مارکسیسم سیاسی»، الن میک سینز وود است که نتیجه کار خود را در کتاب «خاستگاه سرمایه‌داری» منتشر کرد. کتاب را انتشارات مانتلی ریویو در سال ۱۹۹۹ منتشر کرد. وود در سال ۲۰۰۲ در نسخه‌ای که انتشارات ورسو منتشر کرد، شرح قبلی خود را گسترش داد و بخش‌ها و فصل‌هایی جدید را به آن افزود. ترجمه فارسي كتاب به قلم حسن مرتضوی بر مبنای این ویراست انجام شده است. کتاب حاضر از مجموعه کتاب‌هایی است که مرتضوی درباره بحث گذار از فئودالیسم به سرمایه‌داری ترجمه کرده و به‌ترتیب عبارتند از: «گذار از عصر باستان به فئودالیسم» و «تبارهای دولت استبدادی» اثر پری اندرسن، «بحث برنر: ساختار طبقاتی زراعی و توسعه اقتصادی در اروپای پیشاصنعتی» اثر رابرت برنر، «خاستگاه سرمایه‌داری؛ از چشم‌اندازی گسترده‌تر» اثر الن میک سینز وود و آخرین کتاب این مجموعه با عنوان «زایش سرمایه‌داری: دورنمای سده بیست‌ویکم» اثر هنری هلر. «خاستگاه سرمایه‌داری» به این پرسش پاسخ می‌دهد که نظام خودپوی اقتصادی که ما امروزه به‌عنوان سرمایه‌داری می‌شناسیم چگونه از دل نظام ارباب و رعیتی اروپای فئودال گسترش پیدا کرد و جهان‌گستر شد و این شیوه متمایز تأمین نیازهای مادی انسان که با تمام شیوه‌های پیشین سازماندهی زندگی و بازتولید اجتماعی تفاوت دارد، برای مدت کوتاهی، و طی چه تغییراتی در زندگی انسان بر روی کره زمین به وجود آمده است. کتاب درباره این خاستگاه و مجادلاتی است که هم از لحاظ تاریخی و هم نظری برانگیخته است. در این کتاب، وود مقدمه‌ای در توضیح نظریه‌ها و مباحث مربوط به خاستگاه سرمایه‌داری، رابطه بین سرمایه‌داری و دولت- ملت‌های مدرن و امپریالیسم به خوانندگان ارائه می‌دهد. در پاره اول مهم‌ترین شرح‌های تاریخی و مباحثات پیرامون آنها را بررسی می‌کند. به طور خاص، به عام‌ترین مدل توسعه سرمایه‌داری، به‌اصطلاح «مدل تجاری‌شدن» در انواع گونه‌های آن، و همچنین به برخی از چالش‌های عمده در مقابل آن می‌پردازد. پاره‌های دوم و سوم طرح تاریخی جایگزینی را ارائه می‌کنند که بر بحث‌های پاره اول و به‌ویژه بر تاریخ‌هایی متکی است که اصول متعارف حاکم را به مصاف طلبیده‌اند. از نظر وود، تناقض شرح‌های تاریخی که تاکنون از نحوه شکل‌گیری نظام سرمایه‌داری به عمل آمده، این است که آنها به تحقق طبیعی گرایش‌های همیشه حاضر پرداخته‌اند. او در مقدمه توضیح می‌دهد که تقریبا بدون استثنا همه شرح‌های مربوط به خاستگاه سرمایه‌داری در بنیاد خود به صورت دورانی بوده‌اند: «آنها وجود پیشین سرمایه‌داری را می‌پذیرند تا تکوین آن را توضیح دهند. برای توضیح رانش متمایز سرمایه‌داری به بیشینه‌سازی سود، وجود عقلانیتی کلی را پیش‌فرض قرار داده‌اند که سود را بیشینه می‌کند. همچنین برای توضیح رانش سرمایه‌داری به بهبود بهره‌وری کار توسط وسایل فنی، پیشرفت مداوم و تقریبا طبیعی بهبود فناورانه بهره‌وری کار را پیش‌فرض قرار داده‌اند». او خاستگاه‌های این توضیحات را که «مصادره به مطلوبند» در مفاهیم اقتصاد سیاسی کلاسیک و روشنگری نهفته می‌داند. در مجادلات تاریخی درباره خاستگاه سرمایه‌داری، به همان اندازه میان مارکسیست‌ها عدم توافق وجود دارد که بین مورخان مارکسیست و غیرمارکسیست. بسیاری از مارکسیست‌ها بیشتر دلبسته الگوی تجاری‌شدن قدیمی بوده‌اند تا جبرگرایی فناورانه. مارکسیست‌های دیگر به‌شدت منتقد این الگو بودند. این واقعیت از آنجا ناشی می‌شود که دو روایت متفاوت در آثار خود مارکس وجود دارد. یک روایت بسیار شبیه به الگوی مرسوم است که در آن تاریخ توالی مراحل در تقسیم کار، با فرایند فراتاریخی پیشرفت فناورانه همراه می‌شود و نقش اصلی به طبقات بورگر داده شده که به نظر می‌رسد سرمایه‌داری را فقط با رهایی از زنجیرهای فئودالی به وجود می‌آورد. در حقیقت، سرمایه‌داری پیش‌تر در فئودالیسم، یا به گفته مارکس، در «درز و ترک‌های» آن وجود دارد و هنگامی که غل‌وزنجیرهای نظام فئودالی را «می‌ترکاند»، به جریان اصلی تاریخ وارد می‌شود. این لب کلام روایت نوشته‌های قدیمی‌تری مانند «ایدئولوژی آلمانی» و «مانیفست کمونیست» است. در آنجا، خاستگاه سرمایه‌داری بیش از آنکه توضیح داده شود، همچون شکل اجتماعی جدیدی تشریح می‌شود که آماده است توسط بورژوازی نوظهور هنگامی که غل و زنجیرهای فئودالی‌اش را کنار می‌گذارد رها شود. این روایتی است که دست‌کم در ایده‌های مارکسیستی سنتی «انقلاب بورژوایی» تلویحا وجود دارد. از نظر وود، برای یافتن رویکرد متمایز و به واقع «مارکسیستی» مارکس باید به نقدش از اقتصاد سیاسی، در «گروندریسه» و «سرمایه»، مراجعه کنیم. نوآوری چشمگیر مارکس در مسئله تاریخی خاستگاه نظام سرمایه‌داری در بخش «به اصطلاح انباشت اولیه» در مجلد یکم سرمایه است. مارکس در اینجا قاطعانه از پارادایم قدیم می‌گسلد و بنیادی برای شرح و تفصیل‌های مهم توسط مورخان مارکسیست بعدی ایجاد می‌کند. وود در پاره اول به دقت نظریات کارل پولانی، پری اندرسن، رابرت برنر، موریس داب، ای.پی تامپسن، گوندر فرانک، پل سوییزی، امانوئل والرشتاین و متفکران دیگری را که گسستی از نظریات جبرباورانه پیشین بودند، توضیح می‌دهد. وود در پاره دوم به توضیح جدایی بین تجارت و سرمایه‌داری در دیگر شرح‌های خاستگاه سرمایه‌داری می‌پردازد که هنوز هم حتی بین برخی مارکسیست‌ها نادیده گرفته می‌شود و نقش آن در شکل‌گیری نظام سرمایه‌داری. در پاره دوم، به سلسله‌ای از تحولات تاریخی و در‌هم‌تنیده اشاره می‌کند که زایش نظام جدید سرمایه‌داری را ممکن ساخت: شکل‌گیری شهرها، رابطه شهرها و تجارت، نحوه خاص شکل‌گیری سرمایه‌داری در فلورانس و جمهوری هلند، نقش مهم سرمایه‌داری زراعی و تأثیر آن در ظهور مالکیت سرمایه و اخلاق «عمران و آبادانی»، حصارکشی‌ها و مبارزات طبقاتی و انقلاب‌های بورژوایی در طی دو قرن انباشت سرمایه و گسست از نظم پیشین. در پاره سوم، با توضیح عصر طلایی سرمایه‌داری زراعی تفاوت آن را با سرمایه‌داری صنعتی و وابستگی آن به بازار و نظام جدید تجارت توضیح می‌دهد که چگونه با روند تحول از سرمایه‌داری زراعی به سرمایه‌داری، دولت مدرن در انگلستان سرمایه‌داری شکل گرفت و امپریالیسم متولد شد. در بخش بعد تأثیر توأمان امپریالیسم و دولت-ملت بر یکدیگر و نقش سرمایه‌داری بر مناسبات بین‌المللی را توضیح می‌دهد. ضعف‌ها و تناقض‌های روزافزون نظام سرمایه‌داری می‌تواند سرانجام حتی برخی از مدافعان غیرانتقادی‌تر آن را قانع کند که لازم است بدیلی یافت. اما از نظر وود این اعتقاد که بدیلی وجود ندارد و نمی‌تواند وجود داشته باشد، به‌ویژه در فرهنگ غربی عمیقا ریشه دوانده است: «از این اعتقاد نه‌تنها با اظهارات بی‌پرده ایدئولوژی سرمایه‌داری جانبداری می‌شود، بلکه برخی از گرامی‌ترین و انکارناپذیرترین باورهای ما درباره تاریخ -نه‌فقط تاریخ سرمایه‌داری بلکه تاریخ به طور عام- در تأیید این اعتقاد است. گویی سرمایه‌داری همیشه مقصد حرکت تاریخی بوده است و علاوه بر آن خود حرکت تاریخ را از آغاز «قانون حرکت» سرمایه‌داری پیش رانده است». او کتاب را با توضیح ایدئولوژی پسامدرنیته در نظام سرمایه‌داری امروز به انتها می‌رساند. بزرگ‌ترین دستاورد وود در کتاب «خاستگاه سرمایه‌داری» به‌مصاف‌کشیدن طبیعی‌بودن سرمایه‌داری و برجسته‌کردن شیوه‌های خاصی است که در آن سرمایه‌داری یک شکل اجتماعی خاص از لحاظ تاریخی و یک گسست تاریخی از شکل‌های قدیمی‌تر مطرح شد. طبیعی‌کردن سرمایه‌داری که منکر خاص‌بودگی و فرایندهای طولانی و دردناک تاریخی است که آن را به وجود آورد، درک ما را از گذشته محدود می‌کند. در همان حال امیدها و انتظارات ما را برای آینده محدود می‌کند، زیرا در این صورت سرمایه‌داری اوج طبیعی تاریخ محسوب می‌شود و غلبه بر آن تصورناپذیر خواهد بود. شاید مسئله خاستگاه سرمایه‌داری پیچیده به نظر برسد اما همان‌گونه که وود تصریح می‌کند: «این مسئله قلب فرض‌هایی را نشانه می‌رود که عمیقا در فرهنگ ما ریشه دوانده است، توهمات گسترده و خطرناکی که درباره به اصطلاح بازار «آزاد» و امتیازات آن برای انسان‌ها، سازگاری‌اش با دموکراسی، عدالت اجتماعی و پایداری زیست‌محیطی. اندیشیدن به بدیل‌های آینده در برابر سرمایه‌داری متضمن آن است که به برداشت‌های بدیل گذشته آن بیندیشیم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.