زيستتابي در اعماق دریا
ترجمه: امیر رحمانی
در اعماق اقیانوسها نور حکمرانی میکند. حدود 90 درصد ماهیان و خرچنگهایی که در عمق بین صد تا هزارمتری زندگی میکنند، از خود نور تولید میكنند. دانشمندان هزاران ارگانیسم زیستتاب را در سراسر درخت حیات فهرستبرداری کردهاند، اما همواره در شگفت بودهاند که زیستتابی چگونه به وجود آمده است. در چندین پژوهش اخیر، محققان به پیشرفتهای چشمگیری در فهم مبدأ زیستتابی دست یافتهاند؛ هم از منظر فرگشتی و هم از منظر شیمیایی. هرچند بیشتر نمونههای آشنای زیستتابی مربوط به ارگانیسمهای خشکیزی است، ولی عمده رویدادهای مربوط به زیستتابی در اقیانوسها بوده است. در اعماق اقیانوس، نورانیبودن به یاری موجودات میآید تا شکار را جذب کنند، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند یا از خود دفاع کنند. محققان دانشگاه سنتکلاود دریافتند آن دسته از ماهیانی که از نور برای ارتباط یا جفتیابی استفاده میکنند بسیار متنوعتر هستند. در طول یک دوران 150 میلیونساله، چنین ماهیانی بیشتر از انواع دیگر ماهیان به گونههای جدید فزونی یافتند. از طرف دیگر آن دسته از ماهیانی که از نور منحصرا برای استتار خود استفاده میکردند، تنوع کمتری یافتند. مطالعاتی که روی پرتو- بالگان انجام شده، نشان میدهد که زیستتابی حداقل 27 مرتبه فرگشت یافته است و تخمین زده میشود که زیستتابی در تمام فرمهای حیات حداقل 50 مرتبه به طور جداگانه پدیدار شده است. در تمام ارگانیسمهای درخشان، زیستتابی به سه مؤلفه نیاز دارد: اکسیژن، یک پیگمنت ساطعکننده نور که لوسیفرین خوانده میشود و آنزیمی که لوسیفریز نامیده میشود. هنگامی که لوسیفرین با اکسیژن واکنش انجام میدهد، یک ترکیب ناپایدار تشکیل میشود که با برگشت به حالت پایدار در حداقل سطح انرژی نور گسیل میکند. عجیب اینکه لوسیفرینها در مقایسه با لوسیفریزها بسیار کمتر هستند. درحالیکه هر گونهای از موجودات لوسیفریز یکتای خود را دارد، تنها چهار نوع لوسیفرین مسئول ایجاد نور در بیشتر موجودات دریازی است. نزدیک به 20 گروه از ارگانیسمهای زیستتاب در دنیا وجود دارند و یک نوع لوسیفرین به نام کوئلنترازاین، پیگمنتی است که در 9 گروه از آن 20 گروه نور ساطع میکند. اما اشتباه است که تصور کنیم تمام ارگانیسمهای حامل این نوع لوسیفرین از جد مشترکی فرگشت یافتهاند. درواقع بیشتر آنها این لوسیفرین را با تغذیه به دست آوردهاند. حتی در عروس دریایی که برای اولینبار این پیگمنت کشف شد، بعدا کاشف به عمل آمد که این لوسیفرین را با تغذیه از بعضی خرچنگهای ریز به دست آورده است. محققان سرنخ دیگری به دست آوردند که ممکن است دلیل رواج پیگمنت کوئلنترازاین در اعماق دریا را توضیح دهد. این مولکول در ارگانیسمهایی که نور ساطع نمیکنند، نیز وجود دارد، اما عملکرد متفاوتی دارد: یک آنتیاکسیدان قوی است. فرضیهای که بعضی محققان پیشنهاد میکنند این است که شاید کوئلنترازاین در ابتدا در ارگانیسمهای دریایی نزدیک به سطح آب به وجود آمده است تا آنها را در مقابل تنشهای اکسایشی محافظت کند که معلول تابشهای مضر خورشیدی و نرخ بالای تنفس است. هنگامی که این ارگانیسمها به عمق دریا نقلمکان کردند، نیاز به آنتیاکسیدان کمتر بود، ولی خاصیت نورتابی کوئلنترازاین کاربرد مفیدتری یافت.
www.quantamagazine.org
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.