|

در گفت‌وگو با يوجي ناشيموتو، استاد سرطان‌شناس ژاپني مطرح شد:

ابزاري کوچک اما نويدبخش براي ارزيابي عملکرد داروي ضدسرطان

مصاحبه و ترجمه: پويا هوشمند . نيما شادمهري

سرطان يکي از مهم‌ترين عوامل مرگ‌ومير آدمي در اين کره خاکي است. تخمين زده مي‌شود که حدود 18 ميليون نفر در سال 2018 به اين بيماري مبتلا شده‌اند. ميزان شيوع بالاي اين بيماري در سراسر جهان سبب شده است حجم زيادي از تحقيقات انجام‌شده در حوزه علوم پزشکي به اين بيماري معطوف شود. خوشبختانه با پيشرفت‌هاي حاصل‌شده در ساليان اخير، نرخ بقاي بيماران مبتلا به سرطان تا حدودي افزايش پيدا کرده است. تحقيقاتي که در اين زمينه انجام مي‌شود، به‌طور‌کلي در جهت تشخيص زودهنگام اين بيماري (قبل از بروز علائم باليني شديد) و يافتن روش‌هاي درماني جديد است. برای درمان اين بيماري از روش‌هاي مختلفي مانند شيمي‌درماني، پرتودرماني و جراحي استفاده مي‌شود. با وجود اثرات مثبتي که اين روش‌هاي عمدتا سنتي بر روند درمان بيماري سرطان دارند، متأسفانه همچنان عوارض جانبي آنها بالاست. افراد مبتلا به بيماري سرطان در طول دوره درماني خود، علاوه بر صرف هزينه‌هاي بسيار سنگين، ناچار هستند اين عوارض جانبي را نيز تحمل کنند. در طول ساليان اخير، نقش پژوهش‌هاي بين‌رشته‌اي در يافتن راه‌حل‌هاي جديد براي چالش‌هاي اصلي بشريت روزبه‌روز برجسته‌تر مي‌شود. امروزه مشاهده تيم‌هاي تحقيقاتي متشکل از افراد با تخصص‌هاي مختلف به امري عادي تبديل شده است. با توجه به اهميت روزافزون مبارزه با بيماري سرطان، در اين زمينه نيز کارگروه‌هايي متشکل از زيست‌شناسان، مهندسان، پزشکان و حتي ديگر تخصص‌ها در دانشگاه‌ها و مراکز تحقيقاتي معتبر شکل گرفته است. هم‌فکري حاصل از اين‌گونه کارگروه‌ها سبب شده است بتوانيم چالش‌هاي پيش‌رو را از زواياي مختلف بررسي و طبعا به نتايج بهتري دست پيدا کنيم؛ برای مثال يکي از پرهزينه‌ترين و زمان‌برترين مسئله‌ها در روند مبارزه با بيماري سرطان، يافتن داروهاي جديد و ارزيابي عملکرد داروهاي موجود برای انجام شيمي‌درماني است. امروزه با توجه به همکاري شکل‌گرفته بين زيست‌شناسان و مهندسان، راه‌حل مناسبي برای کاهش هزينه‌هاي اين روند به وجود آمده است. در اين زمينه با آقاي دکتر يوجي ناشيموتو، استاديار بخش علوم مهندسي دانشگاه توهوكو کشور ژاپن و عضو گروه پژوهش‌هاي بين‌رشته‌اي اين دانشگاه گفت‌وگو كرده‌ايم. او يکي از متخصصان و نوآوران برجسته ژاپني است که افزون بر نوآوري‌هاي علمي، مقالات متعددي در مجلات معتبر حوزه سرطان منتشر کرده است. ‌‌‌ ‌ در ابتدا لطفا خود را به اختصار معرفي كنيد. من يوجي ناشيموتو هستم. درحال‌حاضر به‌عنوان استاديار دانشگاه توهوكو کشور ژاپن به‌طور عمده در زمينه مهندسي پزشکي مشغول به فعاليتم. ‌ سرطان چيست؟ چرا اين بيماري تا اين حد کشنده است؟ به‌طورکلي سرطان نوعي بيماري با منشأ ژنتيکي است که با وقوع جهش در DNA سلول‌ها پديد مي‌آيد. اين جهش سبب تقسيم بيش از حد سلول‌هاي درگير مي‌شود. به مرور زمان تعداد زيادي سلول با ماده ژنتيکي تغييريافته پديد مي‌آيد که هيچ کنترلي بر ميزان تقسيم آنها وجود ندارد و اصطلاحا آن را تومور مي‌ناميم. در مراحل بعدي ممکن است تعدادي از اين سلول‌ها از تومور اوليه جدا شده و از طريق خون يا لنف در مناطق ديگر بدن پخش شوند و مجددا تقسيم شوند و تومورهاي ثانويه ايجاد کنند. ادامه اين روند سبب مي‌شود هم‌ايستايي (هومئوستازي) بدن دچار اختلال شود و در نتيجه فعاليت طبيعي اندام‌هاي بدن تحت تأثير قرار بگيرد. در اين بين اگر اندام‌هاي حياتي بدن نتوانند به فعاليت طبيعي خود ادامه دهند، فرد مبتلا به سمت مرگ پيش خواهد رفت. ‌ وضعيت کلي اين بيماري را در جهان چطور ارزيابي مي‌کنيد؟ نرخ مرگ‌و‌مير حاصل از اين بيماري نسبت به دهه‌هاي گذشته چه تغييري کرده است؟ با وجود اينکه بسياري از عوامل دخيل در ايجاد اين بيماري هنوز به‌درستي کشف نشده‌اند، به‌دليل حجم گسترده تحقيقات در حال انجام در اين زمينه، نرخ بقاي بيماران مبتلا به سرطان در سال‌هاي اخير به‌طور آهسته و پيوسته در حال بهبود است. البته در اين مورد نبايد نقش مهم تست‌هاي تشخيصي پيشرفته مبتني بر آزمايش خون، استفاده از اشعه ايکس، آزمايش‌هاي آسيب‌شناختي و... را ناديده گرفت. همچنين روش‌هاي درماني بسيار پيشرفته که با توجه به ويژگي‌هاي فردي افراد مبتلا توسعه پيدا مي‌کنند نيز در اين زمينه نقشی انکارنشدنی دارند. ‌ شما چطور به تحقيق در حوزه سرطان علاقه‌مند شديد؟ همان‌طورکه شما هم مي‌دانيد، سرطان بعد از بيماري‌هاي قلبي مهم‌ترين علت مرگ بشريت است، به‌همين‌دليل تصميم گرفتم در زمينه مبارزه با اين بيماري شروع به فعاليت کنم. با توجه به رشته‌اي که در آن تحصيل کردم، درحال‌حاضر مشغول توسعه و ساخت مدل‌هاي آزمايشگاهي هستم که بتوان از آنها براي بررسي خواص درماني داروهاي ضد سرطان استفاده کرد. ‌ درحال‌حاضر عمده فعاليت‌هاي شما در حوزه تشخيص سرطان است يا درمان آن؟ با توجه به اينکه من يک مهندس پزشکي هستم، درحال‌حاضر عمده فعاليت‌هاي من در زمينه ساخت چيپ‌هاي آزمايشگاهي است که از آنها مي‌توان براي آزمايش‌کردن داروهاي شيمي‌درماني در شرايط آزمايشگاهي استفاده کرد. اگر بخواهم دقيق‌تر توضيح دهم، با ساخت اين چيپ‌ها مي‌توان به‌جاي آزمايش‌کردن داروهاي شيمي‌درماني در بدن انسان و ايجاد عوارض جانبي ناخواسته مانند ريزش مو و دردهاي استخواني، اين داروها را روي سلول‌هاي سرطاني کشت‌داده‌شده در اين چيپ‌ها آزمايش کرد. داروهايي که در اين روند مؤثرتر واقع شوند، مي‌توانند در مراحل بعدي در بدن افراد مبتلا به سرطان آزمايش شوند و در نتيجه تا حد زيادي از بروز عوارض جانبي اين داروها جلوگيري مي‌شود. ‌ مهم‌ترين دستاوردهاي شما در اين زمينه چيست؟ در رابطه با موفقيت‌هاي اخير تيم شما در زمينه ساخت چيپ‌هاي آزمايشگاهي ارزيابي و غربالگري داروهاي ضد سرطان مطالب زيادي منتشر شده است. آيا مي‌توانيد در اين زمينه توضيحات بيشتري بدهيد؟ همان‌طورکه مي‌دانيد يکي از مهم‌ترين مسائلي که به تهاجم سلول‌هاي سرطاني به بافت‌هاي اطرافشان کمک مي‌کند، فرايند رگ‌زايي است. رگ‌زايي به‌معناي رشد و تکثير عروق خوني است. سلول‌هاي سرطاني با ترشح موادي سبب رشد و تکثير سلول‌هاي سازنده عروق خوني مي‌شوند و عملا با ادامه اين روند مواد غذايي بيشتري در اختيار سلول‌هاي سرطاني قرار مي‌گيرد و اين مسئله نيز به رشد بيشتر سلول‌هاي سرطاني منجر مي‌شود. از طرف ديگر، عروق بيشتر در نزديکي سلول‌هاي سرطاني به‌معناي تهاجم و متاستاز راحت‌تر خواهد بود. با توجه به مواردي که ذکر شد، يکي از مهم‌ترين پديده‌هايي که براي تست داروهاي ضد سرطان در چيپ‌هاي آزمايشگاهي بايد شبيه‌سازي شود، روند رگ‌زايي است. به اين معنا که در کنار کشت سلول‌هاي سرطاني در اين چيپ‌ها بايد بتوان شبکه عروقي مورد نيازشان را نيز کشت داد تا شرايط دروني بدن انسان به بهترين شکل ممکن در اين چيپ‌ها شبيه‌سازي شود. تا‌به‌حال پژوهش‌هاي زيادي براي ساخت اين‌گونه چيپ‌ها انجام شده است. تمامي اين پژوهش‌ها سعي داشته‌اند تا شرايط بيوشيميايي و بيومکانيکال بدن انسان را با رشد هم‌زمان سلول‌هاي سرطاني و عروق خوني به بهترين شکل در اين چيپ‌ها شبيه‌سازي کنند. باوجوداين، در مدل‌هاي آزمايشگاهي قبلي ساخته‌شده، ميزان تخلخل عروق خوني کشت داده‌شده تفاوت چشمگيري نسبت به عروق خوني طبيعي بدن دارد. براي درک اين مسئله لازم است بدانيد که اين منفذهاي ريز نقش بسيار مهمي در تبادل بهتر سلول‌هاي سرطاني با محيطشان دارند. در پژوهشي که توسط گروه ما در دانشگاه‌هاي توهوكو و كيوتو انجام شد، چيپي ساخته شده است که تخلخل عروق خوني بدن انسان را به‌خوبي شبيه‌سازي مي‌کند. اين مسئله سبب مي‌شود تا رفتار سلول‌هاي سرطاني کشت داده‌شده در اين چيپ، در حضور داروهاي ضد سرطان تا حد زيادي به شرايط طبيعي بدن شبيه‌تر شود. اهميت اين موضوع زماني مشخص شد که نتايج حاصل از آزمايش داروهاي مختلف ضد سرطان بر روي سلول‌هاي سرطاني کشت داده‌شده در چيپ گروهمان را با نتايج همين داروها در مدل‌هاي قبلي مقايسه کرديم. مقايسه اين نتايج نشان داد که در مدل فعلي به دليل شبيه‌سازي بهتر شرايط محيطي سلول‌هاي سرطاني به‌وسيله ايجاد عروق متخلخل، اين سلول‌ها نسبت به درمان مقاومت بيشتري از خود نشان دادند و ميزان تهاجمشان به بافت‌هاي اطراف نيز افزايش چشمگيري پيدا کرد. اين مسئله به‌خوبي اهميت عروق خوني بدن انسان را در روند درمان سرطان نشان مي‌دهد. ‌ ارزيابي شما از آينده تحقيقات سرطان چيست؟ تحقيقات اخيري که در زمينه CAR-T Cell Therapy انجام شده است بسيار اميدبخش هستند. با‌اين‌حال، هنوز هم لازم است تا بتوانيم شرايط رشد تومورها را در شرايط آزمايشگاهي بهتر شبيه‌سازي کنيم. مدل‌هاي حيواني و سنتي کشت سلول به دليل تطابق بسيار پايين با شرايط طبيعي بدن انسان، به‌مرور زمان بايد با مدل‌هاي بهتر جايگزين شوند. در اين زمينه به نظر مي‌رسد که سيستم‌هاي ميکروفلوئيديکي بتوانند به‌خوبي در اين مسير به ما کمک کنند. در مراحل بعدي بايد بتوانيم سلول‌هاي سرطاني را در کنار عروق خوني شبيه به بدن و در حضور سلول‌هاي ايمني فعال بررسي کنيم. همچنين، بايد بتوان اندام‌هاي مختلف را در شرايط آزمايشگاهي کشت داد و اثرات داروهاي ضد سرطان بر سلول‌هاي سرطاني را در حضور اين اندام‌ها بررسي کرد. ‌ به نظر شما مهم‌ترين دستاورد علمي سال‌هاي اخير در زمينه مبارزه با بيماري سرطان چيست؟ به نظر من يکي از بهترين دستاوردهاي سال‌هاي اخير در زمينه مبارزه با بيماري سرطان، مدل‌هاي اندام بر روي چيپ (Organ-on-a-chip) هستند که به طور عمده توسط تيم‌هاي تحقيقاتي بوستون ايالات متحده آمريکا ساخته شده‌اند. براي بررسي بسياري از فرايندهاي مرتبط با سلول‌هاي سرطاني مي‌توان از اين چيپ‌ها استفاده کرد. ‌ آيا دوره‌هاي کارآموزي و کارورزي مرتبط با سرطان و مخصوص دانشجويان خارجي در دانشگاه‌هاي ژاپن وجود دارد؟ نهاد JSPS کشور ژاپن سالانه برنامه‌هايي را براي تحصيل دانشجويان خارجي در دانشگاه‌هاي ژاپن در نظر مي‌گيرد. مي‌توانيد در اين زمينه در اينترنت جست‌وجو کنيد. ‌ در پايان، آيا توصيه‌اي براي دانشجويان جواني که قصد دارند تحقيقات خود را در اين زمينه آغاز کنند، داريد؟ به نظر من مهم‌ترين مسئله در زندگي هر فرد اين است که علايق خود را دنبال کند. سعي کنيد در حوزه کاري خود بهترين باشيد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.