|

حقايق و قوانين علمى پايدارند

محمدرضا توكلى‌صابرى. نويسنده و مترجم كتاب‌هاى پزشكى و علمى

اين روزها واژه اصل عدم قطعيت (Uncertainty principle) هايزنبرگ را در مقالات، كتاب‌ها و سخنرانى‌ها بسيار مى‌شنويم. نكته مهم در كاربرد اين اصل، اين است كه بيشتر توسط كسانى به كار برده مى‌شود كه نه‌تنها فيزيك‌دان نيستند، بلكه اصولا دانشورزى (Science) را قبول ندارند. يكى از اصطلاحاتى كه شبه‌دانشورزان (pseudoscientist) و ضددانشورزان (antiscientist) خيلى علاقه دارند آن را به كار ببرند تا ديدگاه‌هاى خود را دانشورزانه نشان دهند، «اصل عدم قطعيت هايزنبرگ» است. حتى بعضى از پست‌مدرنيست‌ها آن را به كار مى‌برند تا عينيت دانشورزى را زير سؤال ببرند و آن را هم‌سطح معارف ديگر انسانى پايين آورند. آنها اين اصطلاح را براى اين به كار مى‌برند تا نشان دهند جهان قابل پيش‌بينى نيست و حقايق علمى ثابت و واقعى نيستند و هر چيزى در اين جهان ممكن است و ديدگاه‌ها و نظريه‌هاى آنها هم كه با دليل و مدركى همراه نيست، مى‌تواند درست باشد. درحالى‌كه عكس اين موضوع درست است؛ يعنى اصل عدم قطعيت هايزنبرگ در واقع شيوه‌اى براى اندازه‌گيرى دقيق است كه تا پيش از آن ناممكن بود. اين اصل از سوی فیزیک‌دان نامدار آلمانی و برنده جایزه نوبل فیزیک و یکی از بنیان‌گذاران فیزیک کوانتومی، ورنر كارل هايزنبرگ، ارائه شد. هايزنبرگ به‌عنوان یکی از پنج فیزیک‌دان تأثیرگذار در فیزیک نوین به شمار می‌آید. بر طبق اين اصل غيرممکن است که هم‌زمان سرعت و مکان الکترون يا هر ذره ديگری با دقت يا قطعيت دلخواه معين شود؛ چون افزایش دقت در کمیت یکی از آن خواص مترادف با کاهش دقت در کمیت خاصیت دیگر است. اينكه اين اصل چه ربطى به مديتاسيون يا عرفان حلقه دارد و چرا طرفداران اين دو شبه‌دانشورزى در تبليغات خود به اين اصل اشاره مى‌كنند و نتيجه مى‌گيرند كه ادعاهاى غيرمنطقى آنها درست است، موضوعى است كه بايد از طرفداران اين دو شبه‌دانشورزى پرسيد. براى فهم دقيق‌تر اين اصل مثالى مى‌زنيم. اگر بخواهيد سرعت خودرويى را پيدا كنيد، بايد فاصله‌اى را كه در يك زمان معين طى مى‌كند، اندازه بگيريد. براى اين كار بايد در عرض جاده دو خط مستقيم و در يك فاصله معين بكشيد و دو نفر را با يك ساعت بر سر اين دو خط بگماريد. خودرو از خط اول شروع به حركت مى‌كند. با آغاز حركت اين خودرو نفر اول شروع حركت اين خودرو را ثبت مى‌كند و به محض اينکه به خط دوم مى‌رسد، نفر دوم پايان حركت خودرو را ثبت مى‌كند. از تقسيم فاصله طى‌شده بر زمان طى‌شده سرعت حركت خودرو به دست مى‌آيد. دقت اين اندازه‌گيرى بستگى دارد به اينكه اين خط‌ها با چه دقتى بر جاده كشيده شده‌اند و آن دو ناظر با چه دقت و سرعتى ساعت‌ها را به كار انداخته‌اند. هرچه طول مسير بيشتر باشد، دقت حاصل بيشتر است. بر فرض، اگر اندازه‌گيرى در فاصله صد مترى باشد، دقت كمترى دارد تا اندازه‌گيرى در فاصله هزار مترى. حال اگر پرسيده شود هنگام اندازه‌گيرى سرعت، خودرو در كجاى اين خط قرار داشت؟ پاسخ اين است كه بين اين دو خط آغاز و پايان. هرچه كه فاصله دو خط آغاز و پايان بيشتر باشد (براى مثال يك يا 10 كيلومتر)، دقت اندازه‌گيرى بيشتر مى‌شود، اما دقت شما در مورد موقعيت و مكان خودرو كمتر مى‌شود. اگر بخواهيد در مورد موقعيت خودرو دقت بيشترى داشته باشيد، بايد دو خط آغازين و پايانى را به همديگر نزديك‌تر كنيد؛ يعنى طول مسير را كوتاه‌تر كنيد كه در اين حالت اندازه‌گيرى سرعت دقت و قطعيت كمترى خواهد داشت. به اين ترتيب هميشه يكى از دو عامل سرعت و موقعيت خودرو را مى‌توان با قطعيت اعلام کرد. اين عدم قطعيت در زندگى روزمره ما هم وجود دارد. اگر بخواهيد سرمايه‌گذارى مطمئنى انجام دهيد، بايد با سود كمترى بسازيد و اگر بخواهيد كه سود زيادى به دست آوريد، بايد خطرپذيرى بيشترى را پذيرا شويد كه احتمال موفقيت كمترى خواهد داشت. به اين ترتيب مى‌بينيم كه اصل عدم قطعيت هايزنبرگ هيچ ربطى به پيش‌بينى‌ناپذيرى جهان، نامحتمل‌بودن امور در اين جهان و ناپايدارى حقايق و قوانين علمى ندارد و از سوى شبه‌دانشورزان براى دست‌كم‌گرفتن دانشورزى و جايگزين‌كردن آن با شبه‌دانشورزى به كار مى‌رود. هميشه كسانى كه كالاى تقلبى دارند، برچسب كالاى واقعى را بر آن مى‌زنند يا سعى مى‌كنند آن را به شكل كالاى واقعى درآورند. هم‌اكنون هم بسيارى از كسانى كه مبلغان شبه‌عرفان، شبه‌فلسفه و شبه‌دانشورزى هستند، با به‌كار‌گرفتن اصطلاحات فيزيكى در زمينه مسائل غيرفيزيكى مانند شفاى كوانتومى، عرفان كيهانى، جهان هولوگرافيك، انرژى مثبت، انرژى منفى، شعور كيهانى و ارتعاشات ماورايى، سعي دارند به كالاى تقلبى خود ظاهر كالاى واقعى بدهند. اين اصطلاحات همگى بى‌معنى هستند. آنها را باور نكنيد. از آنها توضيح بخواهيد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.