پيدايش زمين*
ترجمه: عرفان خسروي
همهچيز در کائنات، تابع قوانين فيزيک است؛ قوانيني که در نخستين لحظات زمان، وضع شدهاند. بيشتر حقايقي که ما درباره ساختار فيزيکي جهان ميدانيم، بهسختي تصورپذير است، حتي براي کساني که زندگي خود را به انديشيدن درباره اين موضوعات گذراندهاند؛ حقايقي مانند خميدگي فضا-زمان يا اينکه الکترونها درعينحال، هم ذرهاند و هم موج. فيزيکدانها و رياضيدانها نيز هرچه درباره جهان عميقتر ميشوند، ما را با مفاهيم عجيبوغريبتري روبهرو ميکنند. مفاهيمي چون اين انديشه که ذرات زير-اتمي ممکن است در حقيقت اَبَرريسمانهايي ظريف و لرزان از فضا باشند؛ اينکه جهان چهاربُعدي ما ممکن است دهبُعدي باشد يا اين عقيده که قسمت قابل رؤيت کيهان، بخش کوچکي از کل جهان حقيقي است؛ حتي اينکه شايد بسياري جهانهاي ديگر در کنار جهان ما وجود داشته باشند. هرچند پرداختن به اين قبيل موضوعات که علم فيزيک از رخان آن پردهگشايي کرده، افسونکننده است اما اين مفاهيم نقشي کليدي در روايت ما از داستان حيات بازي نميکنند؛ زيرا هنگامي که عمر سياره زمين آغاز ميشد، چنددهميليارد سال از آغاز عمر گيتي ميگذشت و کامناکام، قوانين فيزيک، مدتها بود که در کتاب جهان نگاشته شده بودند. حيات، نيز راه ديگري نداشت، جز تکامل يافتن در محيطي متشکل از کوارکهايي که گلوئونها آنها را به يکديگر متصل ميکند و قوانين عدم قطعيت کوانتوم و ميدانهاي گرانشي بر آن محيط حکمفرما هستند. اگرچه همين حقايق گيجکننده فيزيکي بنيانهاي حيات را ميسازند و تکامل حيات را مقيد به بايدها و نبايدهاي خويش ميکنند ولي خوشبختانه ميتوانيم بدون ارجاع دادن به آنها توضيح دهيم که زندگي چگونه پيش ميرود، درست همانگونه که ميتوانيم در باب زيبايي يک نقاشي داد سخن بدهيم، بيآنکه به طيف جذبي رنگدانههاي آن اشاره کنيم. پيدايش حيات در سياره زمين، تاريخ گيتي و ديناميک جهانشمولي که ستاره ما-خورشيد-سياره ما-زمين-و تکتک اتمهاي سازنده موجودات زنده را ساخته است، همگي رابطهاي بنياني با يکديگر دارند. براي درک اين رابطه، ميتوانيم بدون درنگ در واژگان فني، نگاهي اجمالي به جريان اتفاقاتي مربوط به زمانها و فاصلههايي بياندازه دور بيندازيم.
حکايت کيهان جهان قابل رؤيت، سنی حدود 15ميليارد سال دارد. در آغاز همه محتواي امروز جهان، از جمله تمام فضاي درون آن در نقطهاي بياندازه کوچک -شايد به قدر نوک سوزني- تکيده شده بود. اين تکينگي در حدي باورنکردني چگال و در حدي غیرقابلتصور داغ بود (دستکم ۱۰۲۹ يا اينکه بهتر است بگوييم ۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ درجه). سپس اين نقطه طي رويدادي که مهبانگ (يا انفجار بزرگ) ناميده ميشود، فروپاشيد و شروع به پخششدن کرد. اين رويداد عنواني فريبدهنده دارد؛ چراکه در واقع هرگز انفجاري رخ نداد بلکه تنها جهان تکيده در خويش و هرچه با آن بود، ناگهان با سرعتي زياد منبسط شد. در سه دقيقه نخست انبساط، فرايندهايي در حيطه «فيزيک انرژي بالا» اعمال ميشدند که باعث پيدايش ذرات زير-اتمي، مانند پروتونها، نوترونها و الکترونها شد. برخي از پروتونها و نوترونها نيز به يکديگر متصل شده و يونهاي هليوم را ساختند؛ تودههايي بختانه در ميان ماده در حال انبساط توسعه يافتند و ازينرو ماده سازنده جهان کاملا يکدست پخش نشد. سپس همهچيز آرامآرام پايدارتر شد و پس از چندصدهزارسال، همگام با انبساط و خنکشدن فضا -که تا امروز ادامه دارد- دما آنقدر پايين آمده بود که پروتونها و يونهاي هليوم پوستينهايي الکتروني بپوشند و به اتمهاي پايدار هيدروژن و هلي,م تبديل شوند. اين انبساط تا امروز، ۱۵ ميليارد سال ديگر نيز ادامه يافته تا جهان قابل رؤيت با قطري حدود 1024×1.6 يا ۱۶۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ کيلومتر گسترده شود. اينکه آيا جهان بازهم به انبساط ادامه ميدهد يا دوباره شروع به فروريختن (يا آوار بزرگ) خواهد کرد، يکي از ناشناختههاي بيشمار ما درباره تکامل کيهان است. اتمهاي هيدروژن و هليوم آغازين در فضاي در حال انبساط پراکنشي ناهمگون داشتند، گرانش آنهايي که مجاور هم بودند بيشتر و بيشتر به سمت يکديگر کشيده شد و در نتيجه بافت کيهان، شکلي «لَختهلَخته» يافت. ابرهاي پهناوري از گاز اينجا و آنجا انباشته شده بود که گهگاه با هم برخورد ميکردند و ادغام ميشدند. سپس اين پيش-کهکشانها، بيشتر و بيشتر تغيير کردند و از هم دورتر شدند تا جايي که از آن تودههاي لختهلخته آغازين، ميلياردها کهکشان پيدا شدند و هر يک ميلياردها ستاره ايجاد کردند. هر ستاره به شکل ابري از گاز زاده ميشود که سهچهارم آن را هيدروژن و يکچهارم آن را هليوم تشکيل ميدهد. اتمهاي گاز، تحت تأثير نيروهاي گرانشي به يکديگر فشرده ميشوند و همينطور که به هم نزديکتر ميشوند، به سرعتشان نيز افزوده ميشود. سرانجام دما آنقدر بالا ميرود که هيدروژنها از پوشش الکتروني خود، برهنه شوند و هستههاي سرگردان هيدروژن، شروع به ادغام با يکديگر ميکنند تا يونهاي هليوم ايجاد شوند. اين واکنشهاي همجوشي، خودشان گرماي بيشتري آزاد ميکنند که موجب انبساط گاز شده و تمايل گاز به انقباض را خنثي ميکند. در نتيجه ستاره معمولا ميلياردها سال در دما و حجم ثابتي، تا تمامشدن همه سوخت هيدروژنياش پايدار ميماند. هنگامي که هيدروژن رو به اتمام ميرود، همجوشي هستهاي کمشتاب ميشود و گاز، ديگر بهخوبي منبسط نميشود؛ بنابراين، ستاره دوباره شروع به انقباض ميکند و در پايان، بهقدري چگال و داغ ميشود که هستههاي هليوم آن نيز در همديگر ادغام شده و هستههاي بزرگتري مانند کربن، اکسيژن، کلسيم و ديگر عناصر سبک جدول تناوبي را ايجاد ميکنند. آنچه پس از آن رخ ميدهد، بستگي به اندازه ستاره دارد. ستارههاي کوچک در اين مرحله ناپايدار ميشوند، طبقات بيروني خود را بيرون پاشيده، کهکشان را با اتمهاي «سبک» جديدي که ساخته، بارور ميکنند و از خود بازماندهاي بهنام کوتوله سپيد بر جاي ميگذارند. اما ستاره غولپيکر به فروپاشي و انقباض ادامه ميدهد، داغتر و داغتر ميشود و هستههاي عناصر سنگينتر و سنگينتري ايجاد ميکند تا وقتي که آرامآرام هستههاي آهن ايجاد شوند. هستههاي آهن مانند عناصر سبکتر همجوشي نميکنند؛ پس هنگامي که ميزاني بحراني از آهن انباشته شد، قلب ستاره بر اثر گرانش به چيزي که ستاره نوتروني ناميده ميشود، فرو ميشکند و موج پديدآمده از آن موجب انفجاري مهيب در طبقات بيروني ستاره ميشود که ما آن را ابَرنواختر ميناميم. هستههاي عناصر بسيار سنگين ازجمله عناصر پرتوزا، مانند اورانيوم، در ابَرنواختر شکل گرفته و سرانجام اين انواع نوين هستهها به درون ابرهاي گازي معلق در فضا رها ميشوند. درون اين ابرها، هستهها خنک شده و جامهاي از الکترون به تن ميکنند تا به اتمهايي پايدار تبديل شوند. در اين زمان، اين ابرهاي گازي بار ديگر تجمع مييابد تا نسل دوم ستارگان را ايجاد کنند. ستارگان نسل دوم از پيشينيان خود پيچيدهترند، زيرا داراي انواع جديدي از اتمها شدهاند. اين ستارگان، شروع به سوزاندن هيدروژن خود ميکنند، فروميپاشند و در اين فرايند عناصر جديدي تشکيل ميدهند. سپس از واريزههاي آنها، نسل سوم ستارگان زاييده ميشوند. به اين ترتيب، هر نسل ستارگان از نياکان خود پيچيدهتر ميشود و چرخهاي از زايش و مرگ، ميان کواکب فلکي تا ميلياردها سال آينده تداوم خواهد يافت. حکايت زمين اينک ميتوانيم نگاهي به پيرامون خود بيندازيم. راه شيري، کهکشاني متوسط است؛ خورشيد در يکي از بازوهاي مارپيچي آن جاي دارد؛ ستارهاي از نسل دوم يا سوم با اندازهاي ميانه، که بايد از اتمهاي پاشيدهشده از دل ابرنواختري در همين حوالي، زاييده شده باشد. خورشيد، 5.4 ميليارد سال زيسته و به نظر ميرسد هيدروژن کافي را براي سوزاندن تا دستکم پنج ميليارد سال آينده داشته باشد. گمان ميرود در آخرين مراحل زندگي، خورشيد آنقدر داغ شود که از زمين تکهزغالي افروخته بسازد. زماني که خورشيد متولد ميشد، مقداري از مواد دور و برش نيز گرداگرد هم تودههايي ساختند، برخي به هم کوبيده شده، بعضي با هم ادغام شدند و دست آخر، به سيارات، قمرها و ستارگان دنبالهدار مدارگرد خورشيد تبديل شدند. برخي از اين تودهها، وارث مقادير هنگفتي از اتمهاي سنگينتري شدند که از دل آن ابرنواختر، بيرون پاشيده بودند. زمين ما نيز از يکي از همين تودههاي نخستين بهوجود آمد. برخي از اين اتمها عبارتاند از آهن و عناصر پرتوزايي که هسته ملتهب زمين را تشکيل ميدهند، سيليسيوم که پوسته زمين را ميسازد و کربن، اکسيژن، نيتروژن و ديگر عناصر ضروري براي حيات. بهعلاوه، ستارههاي دنبالهداري هم بودند که چنين عناصري از ابرنواخترهاي ديگر ارمغان ميآوردند؛ اين ستارههاي دنبالهدار به زمين جوان برخورد ميکردند و آن را از مقادير بيشتري از اين عناصر ميانباشتند. حجم عظيمي از آب نيز به صورت يخ در همين ستارههاي دنبالهدار حمل ميشد و به زمين ميرسيد. گازهايي که در دل زمين اسير شده بودند، از ميان گسلها و آتشفشانها رها شدند تا دوباره به دست گرانش به دام افتاده و جو نخستين را ايجاد کنند. سطح مذاب زمين نيز به صورت تودههايي عظيم، منجمد و سخت شد؛ تودههايي که در طول فعاليتهاي زمينشناسي، پيوسته و پايستار به يکديگر برخورد ميکنند، همديگر را شکل ميدهند و قارهها و پوسته کف اقيانوسها را ميسازند. پس از حدود نيمميليارد سال فرايند خنکشدن و تثبيت زمين جوان، شرايط فيزيکي سياره ما بهگونهاي تغيير کرد که حيات توانست ظاهر شود و تکامل يابد. تأملات اوايل حس بسيار بدي در مورد کائنات داشتم و اين از زماني شروع شده بود که در کلاس فيزيک درباره کيهان بحثي در گرفته بود. تقريبا 20 سال داشتم، به اردو رفته بوديم؛ آن شب خود را درون کيسه خواب، خيره و حيران به آسمان صاف کلرادو يافتم؛ پيش از اينکه بتوانم جبار يا دباکبر را پيدا کنم، غرق در هراس شده بودم؛ وحشت طوري بر من چيره شده بود که به پشت برگشتم و صورتم را زير بالش پنهان کردم. همه ستارگاني که ميديدم، همه و همه، تنها جزء يک کهکشان بودند. حدود صد ميليارد کهکشان در کيهان وجود دارد و در هر کدام شايد صد ميليارد ستاره در حال نورافشاني باشند؛ همه اينها در فضايي چنان عظيم زندگي ميکنند که من نميتوانم حتي تصورش کنم. ستارگان ميميرند، منفجر ميشوند، دوباره آرامآرام جمع ميشوند و اتمهاي درونشان، در دماها و فشارهاي فوقالعادهاي ميشکافند و دوباره با هم ادغام ميشوند. خورشيد ما نيز سرانجام خواهد مرد و با فروشکستن قلبش زمين را مانند تکهاي زغال گداخته خواهد سوزاند؛ در حالي که ريزهها و خردههايش را به هيچستان سرد و تابدار فضا-زمان قي ميکند. آسمان شب تباه شده بود. من هرگز نميتوانستم دوباره در آن بنگرم. اشکهاي آرام و ممتد دخترکي نوجوان و سرخورده، بالش را خيس کرد؛ هنگامي که بعدها با اين قول معروف از استون واينبرگ روبهرو شدم -که «هرچقدر کيهان بيشتر قابلفهم به نظر برسد، بههمان اندازه، بيمعنيتر به نظر خواهد رسيد»، در مرداب عفن و گُجسته پوچگرايي او غرق شدم. هرگاه سعي ميکردم درباره آنچه در دوردست کيهان يا در اعماق اتمها رخ ميدهد، بينديشم، پوچي نمور و سردي وجود مرا پر ميکرد. پس تنها کاري که از من برميآمد، نينديشيدن به اين موضوعات بود؛ اما پس از آن راهي يافتم تا پوچگرايي نهفته در پس اين بيکرانگي و خُردگي را شکست دهم. من پي بردم زماني بيهودگي ظاهري اين افکار در هم ميشکند که بدانم لزومي ندارد در قبال آنها به پاسخي دست يابم؛ در عوض آنها را براي خود، تماشاگه راز دانستم. اين راز که اصلا چرا هستياي در کار است، نه نيستي؛ اين راز که قوانين فيزيک از کجا و کي به وجود آمدند. اين راز که گيتي چرا ايناندازه عجيب و غريب به نظر ميرسد. راز ذاتا دستنيافتني است و فطرتا در پس پرده بيچگونگي خويش. هنگامي که ميانديشم پيشينيان تندر و آذرخش را جنگهاي ميان خدايان ميپنداشتند، خندهام ميگيرد. نياز براي يافتن دليل، در رگهاي همه ما ضربان دارد. انسانهاي نخستين سرشار از سؤالهای گوناگون درباره طبيعت بودند، اما درک اندکي از فرايندهاي طبيعت داشتند؛ بنابراين طبيعت را به کمک اموري چون شخصيتهاي ماوراءالطبيعه شرح ميدادند. شخصيتهايي که همراه خود خشکسالي، سيل و آفت ميآوردند، مسئول مرگ بودند و بدکاران را میبخشیدند يا مجازات ميکردند. اين انديشهها بهصورت شخصيتهايي نامرئي درآمدند که جز آنها توضيح قابل درک ديگري براي پديدههاي طبيعي وجود نداشت. اکنون که احتمالا ما طبيعت را بهتر از امور انتزاعي درک ميکنيم، خود طبيعت ميتواند جايگاه آن شخصيت عجيبوغريب و انتزاعي را بگيرد. فهم اين موضوع که لازم نيست براي سؤالهای بزرگ دنبال پاسخ باشيم، مکاشفهاي بزرگ است. من زير نور ستارگان و کهکشانهاي کشفنشده، به پشت، روي زمين دراز ميکشم و ميگذارم شُکوه آنها بيرحمانه وجود مرا غرق کند. وسعت درندشت گيتي را، ناپايداري آن را و حقيقت آن را با هم ميآميزم. بينهايت دور ميشوم و بينهايت کوچک، تا جايي که بتوانم حقيقت فوتونهاي بدون جرم را درک کنم و نيز حقيقت بوزونهاي پيمانهاي -که در دماهاي خيلي بالا بيجرم ميشوند. من درباره ماهيت نيروهاي بنيادي و تقارن ذرات سکوت کردم، درحاليکه آنها مهربانانه مرا در آغوش کشيدهاند، همچون آوازهاي گريگوري که در آنها معناي واژهها چندان اهميتي ندارد، بلکه اين تکرار خلسهآور آنهاست که بهيادماندني است. راز، شگفتيآفرين است و شگفتي، آميخته است به شُکوه و هيبت. من رازهاي کيهان و کوانتوم را لمس کردهام؛ همينگونه نيز در آنچه قديسين و روشنبينان امر قدسي ناميدهاند، شريک شدهام و اکنون قلب من -اگرنه با تکتک واژهها- دستکم با روح جاري در نخستين فصل کتاب تائوتهچينگ (اثر لائوتسه در دوهزارو 600 سال پيش) ميتپد. آسمان و زمين نيز از چيزي بينام زاده شدند، اما پس از آن، نامها بودند که مادر ديگر چيزها شدند. ما در انديشه ناميدن اشيا ماندهايم و نميدانيم که اينها همه سايههاي جسمي لطيفاند. وقتي ميتوان به آن دست يافت که فراتر از نامها بنگريم. اين دو چشمه، از يک آبخورند، رازآلود و ژرف: چه آن بينام و چه اينهمه نامها. و در ژرفترين و رازآلودترين اعماق آن، دروازهاي است به حقيقت راستين.** پينوشتها: * ترجمه بخش اول از کتاب The Sacred Depths of Nature، نوشته ارسلا گودينو، 1998 ** متني که نويسنده در کتاب خود از تائوتهچينگ آورده بود، ترجمهاي نارسا و گنگ از متن اصلي بود. من براي ترجمه به متني که در اين تارنما وجود داشت، مراجعه کردم: http://www.thetao.info/ The "Tao" is too great to be described by the name "Tao". If it could be named so simply, it would not be the eternal Tao. Heaven and Earth began from the nameless (Tao), but the multitudes of things around us were created by names. We desire to understand the world by giving names to the things we see, but these things are only the effects of something subtle. When we see beyond the desire to use names, we can sense the nameless cause of these effects. The cause and the effects are aspects of the same, one thing. They are both mysterious and profound. At their most mysterious and profound point lies the "Gate of the Great Truth". جز اين، ترجمه منظوم J. Legge در کتاب Sacred Books of the East جلد ۳۹، به سال ۱۸۹۱ نيز ترجمه زيبايي است که در اينجا ميآورم: The Tao that can be trodden is not the enduring and unchanging Tao. The name that can be named is not the enduring and unchanging name. (Conceived of as) having no name, it is the Originator of heaven and earth; (conceived of as) having a name, it is the Mother of all things. Always without desire we must be found, If its deep mystery we would sound; But if desire always within us be, Its outer fringe is all that we shall see. Under these two aspects, it is really the same; but as development takes place, it receives the different names. Together we call them the Mystery. Where the Mystery is the deepest is the gate of all that is subtle and wonderful.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.