|

ورزش زیر ذره‌بین علم

شایان صولتی. مترجم و پژوهشگر فوتبال

ماهیچه‌های بدن انسان نقشی اساسی در فعالیت‌های ورزشی دارند. با نگاهی به فیزیک بدنی ورزشکاران می‌توان به تفاوت ملموس میان ماهیچه‌های ورزشکاران و افراد معمولی پی برد. درحال‌حاضر انواع مکمل‌های دارویی و غذایی در کنار مجموعه متنوعی از ابزارهای ورزشی به کمک ورزشکاران آمده‌اند تا آنها را در افزایش قابلیت‌های ماهیچه‌ها و عضلات یاری کنند. در این یادداشت کوتاه می‌خواهیم نگاهی بیندازیم به سازوکار ماهیچه‌ها و نقششان در حرکت.

هر ماهیچه شامل گروهی از سلول‌های دراز است که می‌توانند منقبض شوند و ماهیچه را کوتاه‌تر کنند. نوارهایی با نام زردپی در دو انتهای ماهیچه‌ها قرار دارند که عامل اتصال آنها به استخوان‌ها هستند. ماهیچه‌‌ای را که به دست متصل می‌شود در نظر بگیرید که چگونه به دست متصل می‌شود و آن را خم می‌کند. زردپی یک سر این ماهیچه به استخوان بی‌حرکت و زردپی سر دیگر آن در نزدیک مفصل به استخوان متحرک می‌چسبد. زمانی‌ که ماهیچه منقبض می‌شود، نیروی کششی به استخوان‌ها وارد می‌کند و یکی از آنها را حرکت می‌دهد. موقعیت اتصال ماهیچه روی استخوان به‌گونه‌ای است که انقباض اندک آن حرکت زیادی را در انتهای دست ایجاد می‌کند. انقباض «ماهیچه دوسر» ساعد را روی بازو خم می‌کند و «ماهیچه سه‌سر» ساعد را به حال اول بازمی‌گرداند. انتهای بی‌حرکت ماهیچه دوسر به استخوان شانه متصل شده است، درحالی‌که سر متحرک آن در نزدیکی آرنج به استخوان زند زیرین می‌چسبد. ماهیچه‌های دست و پا که مهم‌ترین نقش را برای طیف وسیعی از ورزش‌ها دارند، معمولا جفت هستند و مخالف هم عمل می‌کنند. علت آن است که ماهیچه‌ها می‌توانند کوتاه شوند و به حال استراحت بازگردند، اما قادر به افزایش طول خود نیستند. بنابراین برای آنکه ماهیچه دوسر پس از انقباض طول اول خود را به دست آورد، به ماهیچه سه‌سر نیاز است. همچنین ماهیچه‌های مخالف در استوار نگه‌داشتن دست و پاها اهمیت دارند. برای این کار هر دو ماهیچه دارای انقباض یکسانی می‌شوند. انقباض ماهیچه‌ها به‌ وسیله پیام‌های عصبی کنترل می‌شود. مغز، پیام‌های عصبی را به ماهیچه‌ها ارسال می‌کند تا با انقباض و استراحت صحیح خود موجب حرکت شوند؛ مثلا در موقع راه‌رفتن در هربار تنها باید یک پا را به سمت جلو بلند کرد. در همین زمان یک ماهیچه منقبض می‌شود و پا را خم می‌کند و ماهیچه دیگر باید در حال استراحت باشد. حال تصور کنید در برخی حرکات ورزشی که به سرعت و قدرت زیادی نیاز است، بازه زمانی میان انقباض یک ماهیچه و استراحت ماهیچه دیگر چقدر کوتاه است. در این میان فشار فزاینده‌ای را که به بدن ورزشکار وارد می‌شود هم باید در نظر داشت. به همین دلیل است که تمرین‌های ورزشی برای ورزشکاران از اهمیتی دوچندان برخوردارند. بااین‌حال باز هم شاهد آسیب‌های جدی به بدن ورزشکاران هستیم. با انقباض و استراحت هماهنگ ماهیچه‌های دست‌ها و پاها جابه‌جایی صورت می‌گیرد. دونده‌ای را در نظر بگیرید که در شروع یک مسابقه دوومیدانی است. یک پایش جلو و یک پایش عقب است و منتظر شنیدن صدای سوت آغاز مسابقه. عضلات یک پا که خم شده، منقبض شده‌‌اند تا دونده را به جلو پرتاب کنند. وقتی ماهیچه منقبض می‌شود، استخوان ران را به عقب می‌کشد و انقباض ماهیچه دیگر ساق را در امتداد ران پا قرار می‌دهد. ماهیچه دیگر با انقباض خود کف پا را به طرف پاشنه پا پایین می‌آورد. وقتی این سه ماهیچه هم‌زمان منقبض می‌شوند، پا به عقب کشیده شده و راست می‌شود و نوک پا به سمت عقب روی زمین فشار می‌آورد. چون زمین محکم است، پای راست‌شده به کمربند لگنی فشار می‌آورد و این استخوان به نوبه خود فشار را به ستون مهره‌ها منتقل می‌کند. در نتیجه تمام بدن به بالا و به جلو پرتاب می‌شود. ماهیچه‌هایی که با اراده ما کنترل می‌شوند «ماهیچه‌های ارادی» نام دارند که برای ورزشکاران اهمیتی حیاتی دارند. همچنین ماهیچه‌هایی مانند ماهیچه دیواره لوله گوارش وجود دارند که به اراده ما حرکت نمی‌کنند. این رده از ماهیچه‌ها را اصطلاحا «ماهیچه‌های غیرارادی» می‌نامیم. انقباض این قبیل ماهیچه‌ها مانند هنگامی که حرکات دودی را انجام می‌دهند، به طور خودبه‌خود صورت می‌گیرد. تغییر قطر سرخرگ‌ها نیز به وسیله لایه ماهیچه‌های غیرارادی صورت می‌پذیرد. ماهیچه سرخرگ‌ها در هنگام انقباض تنگ و در هنگام استراحت باز می‌شوند. انقباض بسیاری از ماهیچه‌ها باعث ایجاد حرکت می‌شود؛ اما تغییر مکانی به‌ وجود نمی‌آورد. جویدن، دم و بازدم که برای ورزشکاران بسیار مهم است و پلک‌زدن از جمله این نوع حرکات است. تمام ماهیچه‌ها برای انقباض به انرژی نیاز دارند و انرژی از فرایند تنفس حاصل می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.