ناکاميهاي ستاره درخشان تاريخ علم
سيدهضحي حسينينصر. كارشناسارشد روانشناسي باليني-كارشناس زيستشناسي
مطالعه زندگينامه بزرگان همواره آموختني است. گاه برخي نويسندگان و اهالي قلم به واسطه انگيزههاي پيدا و نهان بيروني يا دروني درباره دانشمندان و کاشفان اغراق کرده و چنان دست به قلم ميبرند که گويي دانشمند موردنظر يکباره از دل صحراي علم، گنجي ارزشمند را به ناگه و به طور شهودي کشف کرده يا مسيري ميانبر را صرفا به واسطه هوش و نبوغ شخصي خود طي کرده است. اما واقعيت اينگونه نيست. وقتي درباره صاحبان نام در علم صحبت ميکنيم بايد به ياد داشته باشيم آنها ادامهدهنده يا ثمربخش مسيري طولاني و گاه چندهزارساله بودهاند. ايزاک نيوتن در نامهاي نوشته بود: «اگر فاصله دورتري را ديدهام با ايستادن بر شانههاي غولها بوده است». دستاورد مخترع، کاشف يا دانشمند را بايد در اقيانوسي از متغيرهاي مختلف مورد ملاحظه قرار داد؛ عوامل بسياري از جمله محل تولد، خانواده، هوش، علايق شخصي، دوستان، همدورهايها، تلاش و پشتکار فردي، مطالعه و تحقيق درباره کارهاي دانشمندان پيش از خود و بسياري از متغيرهاي نهان و آشکار، تصادفي و غيرتصادفي ديگر در شکلگيري شخصيت علمي يک دانشمند نقش دارد. مورد ديگر شکستها و ناکاميهاي بيشماري است که در پس درخشش خيرهکننده موفقيتها و دستاوردهاي سترگ گم شده يا ناديده گرفته ميشود. در اين يادداشت ميخواهيم کمي در لابهلاي سطور خاکخورده تاريخ علم قدم زده، لذت ببريم و بياموزيم. آنچه در ادامه ميخوانيد درباره زندگي علمي مندل است. مطالب زير خلاصه کوتاهي از صفحات مربوط به مندل از کتاب «ژن، تاريخ خودماني» نوشته سيدارتا موکرجي و ترجمه حسين رأسي است. کتاب يادشده به تازگي از سوي انتشارات فرهنگ معاصر منتشر شده است.
گرگور يوهان مندل متولد سال 1822 م. کشيشي اتريشي، بيش از يک قرن پيش پژوهشهاي علمي خود را روي وراثت آغاز کرد. او براي اين کار به پرورش انواع مختلف گياه نخودفرنگي ميپرداخت؛ گرچه او نخستين کسي نبود که به اين کار دست ميزد. از حدود 200 سال پيش از او، کشاورزان انگليسي نيز به پرورش اين گياه و پژوهش درباره آن ميپرداختند. اما مندل نخستين کسي بود که توانست با پژوهشهاي خود قواعد و قوانيني براي پيشبيني الگوهاي وراثت کشف کند. قوانيني که مندل با تجزيه و تحليل آماري از آميزشهاي حسابشده بين گونههاي خالص نخودفرنگي کشف کرد، بدون آنکه بداند پايههاي علم ژنتيک را تشکيل داد و نقطه عطف و جريانسازي در حوزه «انتقال صفات موروثي» شد. دومين مردودي در آزمون ويژه آموزگاران بهار 1856م. (هفت سال پس از بهسلطنترسيدن ناصرالدين شاه در ايران) درست همان زماني که داروين کار نگارش اثرش درباره تکامل را آغاز ميکرد، مندل براي شرکت دوباره در آزمون ويژه آموزگاران که شش سال پيش نتوانسته بود در آن قبول شود به وين بازگشت. اين بار با اعتمادبهنفس بيشتري براي اين کار اقدام ميکرد؛ زيرا دو سال تمام را صرف تحصيل فيزيک، شيمي، زمينشناسي، گياهشناسي و جانورشناسي کرده بود. متأسفانه تلاش دوم مندل هم فاجعهآميز بود و بار ديگر در اين امتحان مردود شد. او درست پيش از رسيدن به وين، احتمالا از اضطراب زياد بيمار شده بود. در حالي سر جلسه امتحان حاضر شده بود که سردرد شديد کلافهاش کرده بود. ميگويند در نخستين روز از اين آزمون سهروزه کارش با ممتحن گياهشناسي به مشاجره کشيد. مندل آزمون را نيمهکاره رها کرد و با اين خيال آزاردهنده که گويا سرنوشت برايش شغل ابدي «آموزگار جايگزين» را رقم زده بود (او در سال 1853 به کليسا برگشته و به شغلي با همين عنوان مشغول به کار بود) به بيرون بازگشت و اينگونه به کلي از دريافت گواهينامه رسمي آموزگاري منصرف شد. اواخر تابستان همان سال، درحاليکه مندل هنوز از شوک مردودي در امتحان آموزگاري بيرون نيامده بود، مقداري تخم نخودفرنگي را در گوشهاي از باغچهاش کاشت. پيش از آن نيز براي سه سال در گلخانهاي سرپوشيده به پرورش نخود پرداخته بود. او در اين مدت 34 گونه نخود را از مزرعه گردآوري کرده و پرورش داده بود تا به گونه به اصطلاح «خالص» دست پيدا کند. منظور از گونه خالص نهالهايي است که خودشان را با رنگ گل يکسان و بافت يکسان تخم (از نظر زبري و نرمي) عينا تکثير ميکردند. به بيان ديگر بچههاي حاصل از اين نهالها عينا شبيه والدينشان بودند. اينجا بود که مندل درست همان مواد بنيادي موردنياز براي اجراي آزمايشهايش را به دست آورده بود. مداخله اسقف اعظم همانطور که اشاره شد مندل کشيش بود و پرورش گياهان را در همان باغچه کوچک کليسا انجام ميداد. اينکه راهبان کليسا تا چه اندازه از کارهاي مندل آگاه بودند يا به آن اهميت ميدادند، مشخص نيست. اوايل دهه 1850 بود که مندل به خود جرئت داد و شبيه آزمايشهايي را که پيشتر روي گياه نخودفرنگي انجام داده بود، روي موشهاي صحرايي سفيد و خاکستري انجام داد. او به قصد ايجاد موشهاي دورگه، بهطور مخفيانه موشها را به اتاقش ميبرد و آنها را وادار به جفتگيري ميکرد. اما اسقف اعظم که براي کنجکاويهاي مندل حد و مرز مشخصي قائل بود، مداخله کرد و جلوي اين کار را گرفت. زيرا دستکاري موشها براي کشف اسرار انتقال صفات موروثي عمل ناخوشايندي به شمار ميرفت، حتي براي آگوستينيان. به اين ترتيب، مندل به ناچار آزمايشهايي را مجددا روي گياهان و در گلخانه انجام داد. اسقف اعظم نيز که ظاهرا خط قرمز تحملش آزمايش با موشها بود، مندل را به حال خود رها کرد. با اينکه اندازه باغچه مندل کوچک بود، اما رؤياها و بلندپروازيهاي علمي او حد و مرزي نميشناختند. باغباني که به گياهانش عشق ميورزيد بين سالهاي 1857 تا 1864، مندل خروارها نخود را پوست کند و شکافت و با دقتي کمنظير، ريز مشاهداتش را براي هريک از پيوندهاي دورگه يادداشت و جدولبندي کرد. نتايج بهدستآمده به شکل شگفتانگيزي سازگار و همخوان بودند. او از باغچه کوچکش در کليسا، دادههاي عظيمي را به دست آورد که اکنون لازم بود تحليل شوند: 28 هزار نهال، 400 هزار نخود. بعدها مندل نوشت: «حقيقتا شهامت و حوصله بيپايان لازم بود تا بتوان کاري به اين گستردگي را به سرانجام رساند»؛ اما چيزي بيش از شهامت در اين کار نهفته بود؛ چيزي که فقط ميتوان نام لطافت همراه با شفقت را بر روي آن نهاد. گرچه اين توصيفي نيست که درباره علم و دانشمندان به کار برود؛ اما بايد به خاطر داشته باشيم مندل بيش از هر چيز يک باغبان بود و نبوغ و پشتکار انکارناپذیر او از دانش عميق اصول زيستشناسي نشئت نميگرفت. او دو بار در آزمون اين رشته مردود شده بود. دانش غريزي او از باغباني، توأم با چشمان تيزبين و نيروي مشاهدهگري او بود که به کار پرزحمت گردهافشاني متقابل جوانهها و دستهبندي دقيق رنگهاي لپهها آنقدر وسواس نشان داد تا به کشفيات بزرگي دست يافت. فرارسيدن زمان طرح آزمايشهاي مندل روز هشتم فوريه 1865، هفت سال پس از آنکه داروين و والاس مقالههايشان را در انجمن لينيان در لندن ارائه داده بودند، اينک نوبت به مندل رسيده بود تا حاصل آزمايشها و مطالعاتش را در يک کنگره علمي مطرح کند. اين بار جمع کوچکتري از کشاورزان، گياهشناسان و زيستشناسان کمتر شناختهشده در محل «انجمن علوم طبيعي برون» حضور داشتند تا به بخش اول مقاله مندل گوش دهند. مستند درخورتوجهي از اين لحظه تاريخي ثبت نشد. سالن سخنراني کوچک بود و فقط 40 نفر در آن حضور داشتند. ازآنجاييکه حاصل کار مندل در قالب اعداد و ارقام مرتب شده، دهها جدول و نمودار، نماد و نشانههاي مرموز بود و همين کافي بود تا به قدر کافي براي کارشناسان آمار و ارقام چالشبرانگيز باشد؛ چه برسد به زيستشناسان. گياهشناسان، عموما کار اصليشان ريختشناسي بود و سروکاري با اعداد و ارقام نداشتند؛ ازاينرو سخنان مندل را ياوهگويي و مشتي خرافات ميپنداشتند. بلافاصله پس از آنکه سخنراني مندل پايان يافت، يک پروفسور گياهشناس بحث را به سمت رساله منشأ گونهها از راه انتخاب طبيعي و نظريه تکامل داروين کشاند؛ اما هيچکدام از اعضاي حاضر در جلسه ارتباط اين بحث با سخنان مندل را تشخيص ندادند؛ حتي اگر مندل از ارتباط بالقوه ميان «واحدهاي انتقال صفات موروثي» و نظريه تکامل آگاهي داشت، در سخنان خود هيچ اشاره مستقيمي به اين نکته نکرده بود. سکوتي طولاني در جامعه زيستشناسي مقاله مندل در سالنامه انجمن علوم طبيعي برون به چاپ رسيد. مندل متناسب با شخصيت کمحرفي که داشت، کوشيد نتايج تحقيقات را به خلاصهترين شکل ممکن و به دور از هرگونه حاشيه به نگارش درآورد؛ بنابراين او ثمره 10 سال کارش را در 44 صفحه به طور شلوغ و کسلکنندهاي گنجانده بود. نسخهاي از اين مقاله براي انجمن سلطنتي، انجمن لينيان و انستيتوی اسميثسونين در واشنگتن و چندين مؤسسه و انجمن علمي ديگر ارسال شد. 40 نسخه ديگر از آن را نيز براي کارشناسان و دانشمنداني که شخصا ميشناخت، ارسال کرد (احتمال دارد نسخهاي از آن را نيز براي چارلز داروين فرستاده باشد؛ اما سندي مبني بر اينکه داروين چنين مقالهاي را خوانده باشد، در دست نيست). آنچه پس از انتشار مقاله مندل رخ داد، در جامعه علمي بيسابقه نبود. يک ژنشناس دراينباره نوشت: «در پي انتشار مقاله مندل سکوت عجيبي بر جامعه زيستشناسي حکمفرما شد؛ انگار که هيچ اتفاق خاصي نيفتاده بود و اين هم يکي از دهها مقالهاي بود که بهزودي از خاطرهها محو ميشد». شايد باور آن برايتان دشوار باشد؛ اما بين سالهاي 1866 تا 1900 ميلادي (يعني در مدت 34 سال) فقط چهار بار به مقاله مندل ارجاع داده شد و بهاينترتيب اين مقاله تقريبا از گنجينه ادبيات علمي براي مدتي طولاني ناپديد شد. بين سالهاي 1890 تا 1900، با وجود اينکه پرسشها و نگرانيهاي جدي درباره موضوع انتقال صفات موروثي انسان و دستکاري آن در محافل سياستگذاري اروپا و آمريکا مطرح شده بود، اثري از نام و نوشتههاي مندل به چشم نميخورد. حاصل مطالعهاي که زيستشناسي مدرن را بنيان نهاده بود، در ميان صفحات يک نشريه گمنام، منتسب به يک انجمن علمي گمنام، دفن شده بود و خاک ميخورد و تنها کساني که آن را خواندند، گياهپروران ساکن شهرکي دورافتاده و بيرونق در اروپاي مرکزي بودند. نامه تاريخي مندل به ناژلي شب سال نو 1866، مندل شرحي از آزمايشهاي خود را همراه با نامهاي براي کارل فون ناژلي، فيزيولوژيست گياهي که اصالتا اهل سوئيس بود و در آلمان زندگي ميکرد، به شهر مونيخ ارسال کرد. ناژلي پس از دو ماه پاسخ مندل را داد. خود اين تأخير نشان از کمتوجهي او به موضوع بود. پاسخ ناژلي، گياهشناس حرفهاي، مؤدبانه؛ اما سرد و خالي از هر نوع هيجان و اشتياق بود. ناژلي درباره دانشپژوهاني که آنها را «غيرحرفهاي» ميدانست، بدبين بود. ازآنجاييکه مندل هم فردي آکادميک محسوب نميشد، از اين قاعده مستثنا نبود. در نتيجه ناژلي به اصطلاح خودماني کار مندل را جدي نگرفت و در پاسخ نامه او، با خطي ناخوانا و توهينآميز در حاشيه نامه مندل اينطور نوشت: «فقط تجربي و آزمايشي است... منطق و عقلانيت آن اثباتکردنی نيست»؛ اما مندل اهل عقبنشيني نبود و نامهنگاري را ادامه داد. او به توجه و حمايت هرچند ناچيز شخصيتي مانند ناژلي نياز داشت؛ ازاينرو نامه بعدياش را با لحني پرحرارت و اندکي استيصال نوشت؛ «کاملا واقفم که نتايجي که من از آزمايشهايم به دست آوردهام، با علوم دوران ما سازگاري و همخواني ندارند... و آزمايشي که در خلأ و انزوا انجام ميشود، خطر مضاعف دارد». پاسخهاي ناژلي پس از اين يادداشت همچنان کوتاه و مختصر بودند. اينکه مندل، باغچهبان راهب، توانسته باشد يکي از مهمترين -و به زعم بسياري از همعصران او خطرناکترين- قوانين طبيعي را کشف کرده باشد، از منظر ناژلي مضحک به نظر ميرسيد و بيشتر شبيه به نوعي انگاره سادهلوحانه بود: از منظر او اگر مندل به روحانيت دين ايمان داشت، بايد تمرکز و حواسش را در کليسا خرج ميکرد و اکتشافات علمي را به حرفهايها واگذار ميکرد -ناژلي به روحانيت علم ايمان داشت. به نظر ميرسد يک خطاي شناختي از سوي ناژلي -سوگيري ناشي از عدم حضور مندل در جامعه علمي- به ناديدهگرفتن کشفي چنان خيرهکننده از سوي او که شخصيتي معتبر در حوزه گياهشناسي بود، منجر شد. البته پس از آن مندل به پيشنهاد ناژلي آزمايشهايي را که بر روي نخود فرنگي انجام داده بود، روي گياه زاغک تکرار کرد، اما به دليل محدوديتهايي که زاغک داشت و بيخبري هر دو نفرشان از اين محدوديتها نتايجي که بايد به دست نيامد. بين سالهاي 1867 تا 1871، مندل تماموقت مشغول کار بر روي زاغکها بود. هزاران نهال زاغک را در قطعه زمين ديگري، کنار باغچه نخودها، پرورش داد. در اين مدت ميکوشيد تا با استفاده از همان تکنيکها و ابزاري که براي نخودها استفاده ميکرد، بهره گيرد اما بنا بر دليلي که گفته شد، همه تلاشها بيهوده بودند و نتيجهاي به دست نميآمد. از اين رو رفتهرفته نامههايي که به ناژلي مينوشت، لحني سرد و مأيوسانه به خود گرفته بود و ناژلي هم گاه و بيگاه پاسخ کوتاهي ميداد و کماکان بياعتنا بود؛ او بيش از اين حوصله تحمل مزاحمتهاي يک کشيش «سمج و خودآموخته» اهل برنو را نداشت. سرانجام مندل در نوامبر 1873 آخرين نامهاش را به ناژلي نوشت و اعلام کرد که ديگر آزمايشها را نيمهتمام رها کرده است زيرا بهتازگي در کليسا به مقام اسقف ارشد ارتقا يافته و به دليل سنگيني مسئوليت جديد ديگر وقتي براي مطالعه و آزمايش روي گياهان برايش باقي نميماند. او نوشته بود: «عميقا احساس ناکامي و شوربختي ميکنم که ناگزيرم گياهانم را در نيمه راه رها کنم». بهاينترتيب علم در زندگي مندل به حاشيه رانده شد، مالياتهاي کليسا جمع شده و پرداختها به تعويق افتاده بودند. صورتحسابها، نامهها و ساير مسئوليتهاي اداري، بيشتر و بيشتر بر روي تخيلات علمي مندل سايه ميگستراندند و روحيه علمي او را در خود ميبلعيدند. مرگ در گمنامي مندل در سراسر عمرش، تنها يک مقاله تاريخي و سرنوشتساز نوشت. سال 1880 درحاليکه 58 سال داشت، بنيهاش ضعيف شد و سلامت جسمانياش را بهتدريج از دست داد. آزمايشها و مطالعاتش را متوقف کرد و ازآنپس تماموقتش را صرف باغباني کرد؛ کاري که سخت به آن عشق ميورزيد. سرانجام در ششم ژانويه 1884 درحاليکه 62ساله بود، به دليل ازکارافتادگی کبد و درحاليکه پايش بهشدت متورم شده بود، از پاي درآمد و در شهر برنو درگذشت. آگهي مختصري از فوت او در روزنامه محلي درج شد اما در اين خبر، هيچ اشارهاي به نقش او در علم، آزمايشها و مطالعاتش نشده بود. شايد يادداشتي که يکي از کشيشان جوان کليسا در توصيف شخصيت مندل نوشته بود، مناسبترين يادواره براي او بود: «نجيب، سخاوتمند، مهربان... عشق و علاقه او به گلهايش بود». اتهام آماردانان به جعلي بودن دادههاي مندل آمارشناسان متعددي دادههاي اصلي مندل را مورد بررسي و واکاوي قرار دادند و عدهاي از آنها، دادهها را ساختگي دانسته و او را به جعل متهم کردند؛ اما نسبتهاي رياضي مندل نهتنها صحيح و واقعي بودند، بلکه او آنها را به حد کمال (و به گمان کارشناسان حتي فراتر از آن) رسانده بود. به نظر ميرسيد که او در آزمايشهايش با هيچ نوع خطاي طبيعي يا آماري مواجه نشده بود- يعني يک وضعيت تقريبا غيرممکن. سخن آخر هرچند اکنون پيشرفتهاي علم و فناوري چنان شتاب گرفته است که دشوار ميتوان موردي را پيدا کرد که بدون حضور در محيطهاي دانشگاهي و پژوهشي قادر به ارائه مقاله معتبر در جامعه علمي باشد؛ اما بدون شک مرور زندگي مندل کمک ميکند تا مشعلهاي انگيزه در وجودمان خاموش نشود. آگاه شويم چه بسيار انسانهايي بهمراتب باهوشتر و باپشتکارتر از ما با ناکاميهايي بهشدت عميقتر از آنچه ما از سر ميگذرانيم، دستوپنجه نرم کردهاند، نااميده نشده و مسيري را که به آن ايمان داشتند، با عشق ادامه دادند. ضربالمثلي انگليسي وجود دارد که ميگويد: «ثمره کار سخت به شما بازميگردد». اگرچه مندل نتيجه کارهايش را در زمان حيات خود نديد اما نامش در تاريخ علم مانند ستارهاي زيبا ميدرخشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.