همزمان با تشییع پیکر شهیدسلیمانی بیش از ۵۰ نفر از هموطنان جان باختند
سهم تدبیر در تجمعات بزرگ
محمد باقرزاده: مراسم وداع با سردار شهید سلیمانی از همان ساعات اول با انتقاداتي همراه شد و بعضي از مردم و حتي كارشناسان مديريت بحران از لزوم توجه بيشتر و جديتر به مديريت اين مراسم سخن گفتهاند. علاقه ايرانيان به «قاسم سليماني» به حدي است كه درصد فراواني از مردم شهرها و روستاهاي مختلف سعي كردند خود را به يكي از مراسم تشييع در شهرهاي مختلف برسانند و اوج اين ازدحام هم روز آخر و در كرمان به نمايش گذاشته شد؛ ساكنان استان كرمان، سليماني را فرزند شهر و ديار خود ميدانستند و از روزهاي پيش خود را آماده شركت در مراسم نهايي كردند، اما به نظر ميآيد نحوه مديريت اين مراسم، پاسخگوي اين سطح از علاقه و ازدحام مردم نبود و حالا خبر رسيده كه دهها نفر در مراسم ديروز جان خود را از دست دادند و صدها نفر هم روانه تخت بيمارستان شدند. اين حادثه و تلفات در حالي است كه پيش از اين هم افرادي نسبت به نحوه مديريت مراسم تهران انتقاداتي را مطرح كردند؛ منتقدان ميگفتند كه مراسمي به اين بزرگي و تشييع فردي با اين اهميت و محبوبيت بايد منسجمتر و منظمتر برگزار ميشد كه هم اهميت سردار سليماني را براي مردم ايران نشان دهد و هم علاقهمندان سردار با رضايت بيشتري مراسم را ترك کنند. ماجرا اما به اين شكل پيش نرفت و در كرمان دهها نفر جان خود را از دست دادند. دليل اين حادثه و راهكارهاي مقابله با حوادث مشابه احتمالي حالا پرسشهاي مهمي است كه پس از حادثه ديروز مطرح ميشود و پاسخ دقيق به آنها ميتواند مانع از تلفات مشابه در آينده شود. توضيحات عكاسي كه حادثه را پيشبيني كرده بود «آقا هيچكسي حرف گوش نميده. اين داربست در هنگام ورود پيكر خواهد شكست. مگه دفن من هست كه داربست اينشكلي زديد؟ ميليونها نفر دارن وارد كرمان ميشن». اين اولين نوشته «علي قنبرلو»، عكاس يك خبرگزاري است كه از تهران و براي پوشش مراسم تشييع سردار سليماني به كرمان سفر كرده است. قنبرلو ساعتي پس از اين نوشته، از تغيير داربست به شيوه خطرناك هم نوشت: «آدم را به غلطكردن مياندازند. داربست را گسترش دادند، ولي همان داربست است. به علت اينكه نميخوام ثبتكننده تصاوير مرگ هموطنانم باشم، همين الان كرمان را... ترك ميكنم. اميدوارم آمار تلفات صفر باشد، ولي تجربياتم بالاي 50 نفر را هشدار ميدهد». هشدار اين عكاس رسانهاي در نهايت هم عملي شد و تا لحظه تنظیم این گزارش دستكم 56 نفر جان باختند. پرسش اما اين است كه نحوه مديريت اين مراسم بزرگ به چه صورت بود كه يك عكاس هم پيشبيني حادثه و جانباختن شهروندان را داشت؟ قنبرلو دراينباره به «شرق» ميگويد: «من در مراسم تشييع پيكر پدر و مادر سردار و چند مراسم ديگر بودم. در تشييع شهيد الهدادي كه خود آقاي سليماني حضور داشته هم بودم. ارادت مردم استان كرمان به قاسم سليماني كاملا براي من آشكار بود و ميدانستم كه حتما امروز شلوغي بيسابقهاي رخ خواهد داد. من با توجه به شناختي كه از مردم منطقه داشتم، ميدانستم كه چه ازدحامي خواهد شد. اين مردم حاضر بودند خود را فداي سردار سليماني كنند و پس از شهادتش هم واضح بود كه سعي ميكنند در نزديكترين حالت ممكن با پيكر سردار وداع بگويند». او ميگويد كه برخي از مسئولان اين پيشبيني محتمل را نداشتند يا اگر داشتند هم كار دقيقي انجام ندادند: «مردم انتظار داشتند كه مديريت مسئولان اينطور نباشد. الان بحث اين است كه بالاخره حاجقاسم شهيد شده و ديگر شايد نياز به اينهمه ملاحظه امنيتي نبود. من ديدم دور محل دفن را داربست گذاشته بودند و داربست هم مربوط به بنر بود و به درد كنترل مردم نميخورد؛ يعني داربستي بود كه با يك فشار ساده از هم ميپاشيد. غير از اين بايد يك شيب به بيرون داشته باشد كه اگر مردم فشار آوردند، اين شيب باعث شود كه داربست پايين نياید و حالت نگهدارنده داشته باشد». اين عكاس خبري ميگويد از اول صبح چنين هشداري را به مسئولان حاضر در مراسم هم داده، اما توجهي به آن نشده است: «من به مسئولان هم گفتم، ولي گفتند تو كار خود را انجام بده و به شما ربطي ندارد. رفتم و برگشتم، ديدم همان داربست را بزرگتر كردند و گفتند ديگر اين فرد را راه ندهيد داخل، چون دارد تشنج ایجاد ميكند». آنطور كه قنبرلو ميگويد، حادثه بيرون از اين مكان و داربست رخ داده و ديگر اجازه ورود به مردم داده نشده: «اين اتفاق بيرون آن منطقه بود. فوتي اول كنار خيابان آزادي بود و بعد هم ديگر اجازه ورود ندادند و پيكر را انتقال دادند، اما همان داربست هم دوام نياورد». آنطور كه شاهد عيني مراسم امروز ميگويد، بخشي از حادثه به اشتياق و علاقه مردم و تلاش آنها براي نزدیكي به پيكر سردار سليماني برميگردد: «مردمي كه زير دست و پا مانده بودند، بعد از نجاتيافتن باز به سمت خودروی حامل پيكر هجوم ميبردند. طرف بلند ميشد و دوباره به دنبال جمعيت ميرفت. يعني اينقدر عشق و علاقهشان زياد بود كه از جان خود ميگذشتند». اين عكاس خبري به «شرق» ميگويد كه پس از حادثه مسئولاني به او فشار آوردند كه «تو از كجا ميدانستي چنين اتفاقي رخ ميدهد؟» در تجمعات بزرگ متحرك چه بايد كرد؟ جانباختن انسانها در تجمعات بزرگ، پيش از اين هم رخ داده و موضوعي مربوط به يك شهر و جغرافياي خاص نيست؛ حادثه منا، مراسم واتيكان، ورزشگاه آزادي و دهها مورد مشابه ديگر در ايران و دنيا وجود دارد كه افرادي بهدليل ازدحام جمعيت جان خود را از دست دادهاند. در چنين مواقعي مردم و مسئولان چه كاري بايد انجام دهند و چگونه ميتوان به عنوان يك شهروند از چنين حوادثي جان سالم بهدر برد؟ حميدرضا خانكه، كارشناس مديريت بحران، دراينباره به «شرق» ميگويد: «اين پديدهها تحت عنوان تجمعات بزرگ و تجمعات متحرك شناخته ميشوند كه در سراسر دنيا ايجاد مشكل ميكنند. هرچه حجم بيشتر و هيجانات بالاتر باشد، كنترل سختتر ميشود». آنطور كه اين كارشناس مديريت بحران ميگويد، در چنين حوادثي معمولا افراد آسيبپذير دچار حادثه ميشوند: «هميشه گروههاي آسيبپذير مثل سالمندان، كودكان، زنان باردار، افرادی با بيمارهاي قلبي و... معمولا آسيب ميبينند». آيا روشهايي براي مقابله وجود دارد و چگونه ميتوان مانع از بروز چنين حوادثي شد؟ خانكه در پاسخ به اين پرسش ميگويد: «در دنيا روي اين موضوع كارهاي فراواني انجام شده و در همين ايران هم مقالات و كارهاي پژوهشي زيادي وجود دارد. مثلا در مراسم سال تحويل مشهد كه سه ميليون جمع ميشوند تاكنون حادثهاي رخ نداده يا در مراسم اربعين كه حدود 20 ميليون از كشورهاي مختلف جمع شدند و اين به دليل پيشبيني و كنترل جمعيت است». با اين اوصاف و با توجه به برگزاري بدون حادثه مراسمات بزرگي در ايران، چرا در كرمان شاهد جانباختن دهها شهروند بوديم؟ خانكه از پيشبينينكردن اين حجم از جمعيت ميگويد: «در اين مورد شايد حضور اين حجم بيسابقه از جمعيت پيشبيني نشده و اصلا جمعيتي به اين وسعت را نميشود پيشبيني علمي كرد و كار علمي دشواري است. در اين مورد پيشبيني سخت است و فقط در مراسم رحلت حضرت امام چنين جمعيتي حاضر بود». اين كارشناس مديريت بحران درباره راههاي مقابله با چنين حوادثي هم ميگويد: «در وهله نخست گروههاي آسيبپذير نبايد به كانون جمعيت نزديك شوند. بايد ايستگاهها و معابري در بين جمعيت تعبيه شود. پرسنل امدادي بايد با كولهپشتي و به طورمتحرك به مردم خدمترساني كنند، خدمات امدادي بايد در كمترين زمان ارائه شود. نوشيدن آب زياد هم ميتواند به افزايش مقاومت شهروندان كمك كند. علاوهبراين، ارزيابي راههاي خروج و همچنين كاهش فاصله با نيروهاي امدادي هم ميتواند راهكاري براي مردم باشد». راهکارهای رهایی از مخمصه اگر در تجمعات بزرگ در لحظه حادثه حضور داشتیم، چه رفتاري بايد داشته باشيم؟ افراد خبره و آموزشدیده در امر مدیریت بحران و سوانح برمبنای تحقیقات خود، توصیههایی را برای رهایی از مخمصه هنگام گیرافتادن در یک ازدحام جمعیت، مطرح کردهاند. خبرگزاري ايرنا دراينباره هم نوشته است: «بلافاصله بعد از اینکه احساس کردید تراکم جمعیت دارد به حد خطرناکی میرسد، تلاش کنید تا از مرکز ازدحام فاصله بگیرید؛ نگذارید دیر شود. تصمیمگیری درباره این کار، گاهی بسیار دشوار است، چون ممکن است شما مدتها منتظر مانده باشید تا به نقطه دلخواه خود برسید». به گفته كارشناسان مديريت بحران، اگر نتوانستید فاصله بگیرید و در مخمصه افتادید، راهکارهای زیر را رعایت کنید: «گامهای خود را استوار کنید و اجازه ندهید سُر بخورید. انرژی خود را حفظ کنید. تلاش بیهوده نکنید تا جمعیت را بشکافید یا فرار کنید یا داد و فریاد راه بیندازید؛ فریادزدن معمولا جریان امور را وخیمتر میکند. دستهایتان را جلوی سینه مشت کنید. سینهتان را بدون حفاظ به پشت نفر جلویی نچسبانید. دستها اجازه میدهند تا در صورت افزایش فشار جمعیت، راهی برای تنفس داشته باشید. اگر در تاریکی هستید، خود را به موج جمعیت بسپارید. اگر در کنارتان کسی روی زمین افتاد، بلافاصله کمک کنید تا از جایش بلند شود؛ زیرا بسیار محتمل است که بعد از او، شما هم سرنگون شوید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.