نگاهي به كتاب «فلسفه ديزاين»
پايان هنر، مدرنيسم و ديزاين
شرق: اگرچه تأملات فلسفي درباره هنرهاي زيبا سنتي ديرپا دارد اما بررسي فلسفي ديزاين از سابقهاي طولاني برخوردار نيست چراكه در ميان شاخههاي هنر، ديزاين پديدهاي متأخر به شمار ميرود. بهتازگي كتابي با عنوان «فلسفه ديزاين» از گلن پارسونز با ترجمه افشين خاكباز در نشر مشكي منتشر شده است كه ميكوشد قلمرو فلسفه ديزاين را ترسيم كند. نويسنده كتاب در بخشي از مقدمهاش نوشته: «اگرچه تاكنون حوزه پژوهش متمايزي كه بتوان فلسفه ديزاين ناميد وجود نداشته است، فيلسوفاني كه در حوزههاي مختلفي همچون زيباييشناسي، اخلاق، معرفتشناسي، متافيزيك و فلسفه فناوري فعاليت دارند به طور مستقيم در زمينه ديزاين يا مسائل مرتبط با آن كارهاي فلسفي درخشاني انجام دادهاند.» كتاب گلن پارسونز نيز بيش از هر چيز در پي بررسي نظاممند كارهايي است كه تاكنون در اين حوزه انجام شده است. همچنين او براي بررسي نظاممند ديزاين از نوعي الگو بهره برده كه به گفته خودش مدرنيسم براي ما به يادگار گذاشته است. گلن پارسونز در اين كتاب معتقد است كه مدرنيستها روشنتر از هر كس ديگري، مسائل فلسفي اصلي مرتبط با ديزاين و پيوندهاي ميان آنها را درك ميكردند، اما اغلب نميتوانستند بينشهاي فلسفي خود در اين حوزه را بسط و گسترش دهند. از اينرو يكي از عناصر اصلي كتاب او، تلاش براي بازسازي انديشههاي اصلي مدرنيستي و قراردادن آنها در معرض تحليل نقادانه است. اگرچه ديدگاههايي كه انديشههاي مدرنيستي توليد كردهاند همواره با موفقيت همراه نبود، اين انديشهها همچنان نقطه آغازي حياتي براي بررسي فلسفي هستند و در اينجا نيز به همين منظور از آنها استفاده شده است. «فلسفه ديزاين» در هفت فصل نوشته شده است. فصل اول كتاب با عنوان «ديزاين چيست؟»، با بررسي تعاريف ديزاين كه نظريهپردازان و فيلسوفان ديزاين ارائه دادهاند موضوع كتاب را روشن ميكند. در همين فصل بر اساس تعريف گِرِگ بمفورد، مفهومي از ديزاين به مثابه نوع خاصي از عمل اجتماعي به دست داده شده كه ريشههاي تاريخي اصلي آن در انقلاب صنعتي نهفته است. در بخشي از اين فصل ميخوانيم: «براي درك كامل ماهيت متمايز كار ديزاين، بايد دوباره بر يكي ديگر از ويژگيهاي خاص آن تأكيد كنيم. اين ويژگي نقش ديزاينر به عنوان آفريننده طرحها به جاي سازنده چيزهاست. قبلا گفتيم كه ديزاين فعاليتي عمومي است كه جداي از ساختن است، ولي در برخي موارد، يك فرد ميتواند اين دو فعاليت متمايز را انجام دهد. مثلا استاد مبلساز را در نظر بگيريد كه مبلمان سفارشی را ديزاين ميكند و بعد ميسازد. اگرچه او نيز مثل ديزاينرهايي همچون آيو، استارك و ايمز ديزاين ميكند، كار او در مجموع با كار آنها كاملا متفاوت است. چون اشيايي كه آيو و استارك و ايمز خلق كردند حاصل تخيل خود آنان بود، ولي خود آنها سازنده فيزيكي اين اشياء نبودند و اين اشياء با بهرهگيري از فرايندهاي صنعتي، توليد انبوه شدند. ولي تفاوت ميان ديزاينر و مبلساز فقط يا در اصل تفاوت مقياس توليد نيست. معمار ممكن است همچون مبلساز در طول زندگي حرفهاياش تعداد معدودي اثر توليد كند. تفاوت بين معمار و به طور كليتر ديزاينر، با مبلمانساز تفاوت در شيوه و تجربه است: مبلمانساز با ساختن واقعي اشياء خود ارتباط نزديكي دارد كه ديزاينر از آن بيبهره است و در واقع نميتواند چنين ارتباطي داشته باشد. اين سه ويژگي همراه يكديگر، تصويري از ديزاين ارائه ميكنند كه با مفهوم رايج متفاوت است. به اين دليل كه به جاي تلاش براي ساختن ظاهري آنها، بر درك چيزهايي كه در اصل كاركردي هستند، تمركز ميكند.» در اين فصل به اين موضوع پرداخته ميشود كه در جامعه مدرن، ديزاينر نقش مهم و سنگيني بر عهده دارد. از اينرو اينكه او چگونه اين وظيفه را به انجام ميرساند توجه زيادي را به خود جلب كرده و نگرانيهايي را نيز آفريده است. فصل دوم كتاب «فرايند ديزاين» نام دارد. در اين فصل، نوع حل مسئلهاي كه ويژگي ديزاين است با نگاهي دقيقتر بررسي شده و پرسشي مهم كه از اين موضوع ناشي ميشود مطرح شده است. در اين فصل برخي از پرسشهاي فلسفي مرتبط با فرايند خلاقانه ديزاينر بررسي شدهاند. از جمله اينكه: او چگونه به نتايج مورد نظر خود دست مييابد؟ چگونه بايد او را آموزش داد كه به بهترين نحو براي اجراي اين وظيفه آماده باشد؟ آيا در فرايند ديزاين چيزي هست كه ذاتا اسرارآميز يا وصفناپذير باشد؟ در بخشي از اين فصل درباره كار ديزاينر ميخوانيم: «او برخلاف شاعر فقط تقليد نميكند، بلكه چيزهاي واقعي ميآفريند. ولي ديزاينر هم گرفتار دغدغه معرفتشناختي است كه شبيه همان مشكلي است كه در برابر شاعر قرار دارد: از كجا بايد بداند چيزهايي كه توليد ميكند كار ميكنند؟ در مورد شعر، ميتوانيم بگوييم كه دليل مسئله، ناهمخواني ميان روش و هدف است. روش شعر، كه مستلزم ساختن تقليد يا تصوير است، با هدفي كه فرهنگ عاميانه يوناني به آن نسبت ميدهد، يعني انتقال معرفت درباره چند و چون جهان همخواني ندارد. ديزاين را نيز ميتوانيم به همين صورت، به عنوان آميزهاي از دو عنصر ناهمخوان تحليل كنيم، يعني دو عنصر هدفِ پيشه سنتمحور و روشي كه براي دستيابي به آن هدف مناسب نيست.» در اين فصل مشكلات معرفتشناختي ديزاين بررسي شدهاند. در اينجا نويسنده به رويكردي بازميگردد كه وعده كاهش اين مشكلات را ميدهد. اين رويكرد از دل نهضتي فكري برخاسته كه در تاريخ ديزاين نقشي اساسي ايفا كرده است: مدرنيسم. اين نهضت در سالهاي ابتدايي سده بيستم حوزههاي بسياري را درنورديد، ولي در اينجا تمركز كتاب بر نقش آن به عنوان موضعي فلسفي است. در اين خصوص، مدرنيسم از مفهوم عقلاني ديزاين به دو شيوه حمايت كرد. نخست اينكه مدرنيسم بازتفسير برخي از معيارهاي اصلي ديزاين را، يعني بازتفسير كاركردي، نمادين و ميانجي را عرضه كرد و برخي از تفاسير ديگر آنها را به عنوان تفاسير بيربط نفي كرد. دوم اينكه مدرنيسم ادعا كرد پيوندهاي مهمي را بين اين معيارها يافته است كه ميتواند تلاش ديزاينر در جهت برآوردهكردن همه آنها را تسهيل كند. براي درك اين دو شيوه بازتفسير مسائل ديزاين در تفكر مدرنيستي، نويسنده نخست خاستگاه و ماهيت نهضت مدرنيسم در ديزاين را بررسي ميكند كه اين موضوع فصل بعدي كتاب است. فصل سوم به معرفي «مدرنيسم»، نه به عنوان حركتي تاريخي، بلكه در مقام تلاشي فلسفي براي پرداختن به اين مسئله اختصاص دارد و در ساير بخشهاي كتاب، واكنش مدرنيستها به اين مسائل سنگبناي بحثهاي كتاب درباره مسائل مختلفي خواهد بود كه در قلب ديزاين قرار دارد. در واقع در اين فصل بازتفسيري از مسائل ديزاين، از منظر انديشه مدرنيستي ارائه شده است. فصل چهارم كتاب «بيان» نام دارد. اين فصل با بررسي يكي از حركتها در انديشه مدرنيستي شروع شده كه بارزترين ويژگياش اين است: سادهسازي سرشت بياني يا نمادين مسئله ديزاين با نفي ديزاين. اين حركتي است كه از مقاله معروف تزئين و جنايت لوس الهام ميگيرد. پرهيز مدرنيسم از تزئين موضوع انتقادهاي بسياري بوده است. اين انتقاد، هم از مطالعه جنبههاي نمادين و بياني محصولات ديزاين در طول صد سال گذشته انگيزه گرفته و هم به آنها انگيزه بخشيده است. نظريهپردازاني از رشتههاي مختلف سعي كردهاند معناي كالاي مصرفي در زندگي معاصر را، هم به خاطر خود آنها و هم در ارتباط با پرسشهاي بزرگتر درباره سياست، اقتصاد، سرشت انسان و جامعه توضيح دهند. بنابراين، بررسي اينكه چنين مطالعاتي درباره معناي محصولات روزمره ديزاين چه ميگويند نقطه شروع خوبي براي ارزيابي رويكرد مدرنيستي به معنا در ديزاين است.
فصل پنجم كتاب «مفهوم كاركرد» نام دارد. پارسونز ميگويد كه مدرنيستها درباره اينكه منظورشان از كاركرد دقيقا چيست، توضيح چنداني ندادهاند اما به اعتقاد او، اين مسئله مشكلي به وجود نميآورد. در نگاه نخست، مفهوم كاركرد مفهومي آشنا به نظر ميآيد كه با بينش دروني ما همخواني دارد و بنابراين بنيان معقولي براي انديشيدن درباره ديزاين است. مثلا بعيد به نظر ميرسد براي درك اينكه كاركرد يك صندلي چيست نياز به بينش چنداني داشته باشيم. با اين همه، با توجه به وزني كه مدرنيستها بر مفهوم كاركرد بار ميكنند، اين مفهوم بحثهاي بسياري را به راه انداخته است. در اين فصل به برخي از پرسشها و مسائل دشواري كه مفهوم بهظاهر ساده كاركرد به وجود آورده، پرداخته شده است. فصل ششم كتاب «كاركرد، فرم و زيباييشناسي» نام دارد. در اين فصل به زيبايي يا ارزش زيباييشناختي به عنوان يكي از جنبههاي مهم مسائل ديزاين پرداخته شده است. در فصل پاياني كتاب نيز به حوزه اخلاق و نسبتش با ديزاين پرداخته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.