سردار استعارهها
سيداحمد فاطمينژاد-استاد دانشگاه فردوسی مشهد
از روز جمعه، 13 دي که حادثه هولناک و غمانگيز ترور سردار سليماني اتفاق افتاد، شاهد موج گستردهاي از سوگواري، همدلي و همذاتپنداري ايرانيان و غيرايرانيان در اين مصيبت بودهايم؛ بهگونهايکه ميتوان گفت با پديدهاي خاص مواجه هستيم. پديدهاي که از محبوبيت گسترده سردار سليماني نشئت گرفته است، این سؤال مطرح میشود که محبوبیت سردار سلیمانی از کجا نشئت گرفته است؟به نظر نگارنده، در پاسخ به سؤال بالا بايد به نقش استعارهها و همخواني فزاينده رفتار و شخصيت سردار سليماني با استعارههاي استفادهشده توجه کرد. بهطورکلي از منظر اغلب زبانشناسان استعارهها نقش ويژهاي در برسازي واقعيت و صورتبندي گفتمانها دارند؛ اما نکته مهم اين است که ميان استعاره و واقعيت تناظر ملموسي وجود داشته باشد. اين امر به باورپذيري استعارهها کمک ميکند. استعارهها در فرهنگ سياسي ايران نيز به صورت گسترده استفاده ميشوند؛ ولي فقدان تناظر ميان استعاره و واقعيت گاهي باعث بياثرشدن استعاره ميشود؛ اين اتفاقي است که نهفقط درباره سردار سليماني رخ نداده؛ بلکه استعارههاي استفادهشده بهشدت متناظر با شخصيت و منش ايشان بوده است. استعارههايي که درباره ايشان استفاده شده و ميشوند، جنبه مذهبي، فکري، نظامي و ملي دارند. همين مسئله از نکات نيازمند بررسي است که چگونه ميتوان درباره يک فرد اين حجم از استعاره متعارض را به کار برد که درعينحال با شخصيت ايشان نيز منطبق باشد. در زير مهمترين استعارههايي را که چه قبل از شهادت و چه بعد از شهادت ايشان در افواه عمومي و فضاي رسانهاي منتشر شده است، بررسي ميکنیم:
1. استعاره علمدار: در فرهنگ شيعي استعاره علمدار بيش از همه به حضرت عباس (ع) اشاره دارد و آميزهاي از قدرت اين استعاره با جذبه شخصيت آن حضرت باعث شده است که در رويکرد عاشورايي به جايگاه بينظيري دست يابد. از لحظهاي که خبر ترور سردار سليماني در فضاي رسانهاي و عمومي مطرح شد، استعاره علمدار نيز به صورت گسترده درباره ايشان به کار رفته است. تناظر جايگاه فرماندهي سردار سليماني و حضرت عباس به همراه قرابت جغرافيايي محل شهادت هر دو در کنار نحوه شهادت (بهويژه جداشدن دست) باعث شده است که استعاره علمدار بهشدت متناظر با وضعيت سردار سليماني شود و شيعيان مؤمن عنان از کف بدهند. 2. استعاره سيدالشهدای مدافع حرم: يکي از استعارههايي که در روزهاي اخير بارها از سمت مداحان درباره سردار سليماني به کار رفته، استعاره سيدالشهدا است. در ادبيات مذهبي، علاوه بر امام حسين (ع) اين لقب را درباره حمزه نيز به کار ميبرند. حمزه اولين شهيد برجسته از خاندان بنيهاشم در اسلام است که به همراه عده کثير ديگري در دفاع از پيامبر در جنگ احد به شهادت ميرسند. تناظر شهداي احد با شهداي مدافع حرم و برجستگي حمزه و سردار سليماني در ميان اين دو دسته و بهويژه وضعيت پيکر آنها باعث ملموسشدن اين استعاره درباره سردار سليماني ميشود. 3. استعاره مالک: مالک اشتر را دست راست حضرت علي (ع) ميدانستند و در برهههاي مختلف جانفشانيهاي زيادي کرده بود؛ بهنحويکه در فرهنگ شيعي به جايگاهي اسطورهاي دست يافته است. دراينبين به نظر ميرسد جايگاه فرماندهي نظامي سردار سليماني به همراه روحيه مردمي و صلابت ايشان باعث شده است که اين استعاره يکي از موفقترين استعارهها باشد. جنگ با داعش در محدوده عراق و سوريه نيز ميتواند يادآور فتوحات مالک در صفين باشد. 4. استعاره ژنرال: برخلاف موارد بالا که همگي مذهبي بوده و عمدتا از سوي داخليها مطرح شده است و عامل هواداري ايشان از سردار سليماني است، اين استعاره عمدتا از سمت غربيها و سکولارهاي ايراني مطرح شده است. به طور مثال در گزارشهاي خبري ميبينيم که حتي برخي سلطنتطلبان نيز سليماني را يک ژنرال زبده و استراتژيست در حد ژنرال رومل يا ژنرال شارل دوگل مطرح ميكنند يا برخي رسانهها مانند بيبيسي جهاني او را «فرمانده سايه» ميدانست. در همين راستا، برخي نيز سردار سليماني را همرده سرداران مشهور ايراني نظير سورنا و امامقليخان معرفي ميكنند. اين استعاره نقش بيبديلي در جذب نوجوانان، مليگرايان و عظمتطلبهاي ايراني به سمت سليماني داشته است؛ بهويژه اينکه سردار سليماني را يکي از عوامل اصلي گسترش نفوذ ايران تا سواحل مديترانه ميدانند. 5. استعاره کهنهسرباز: در فرهنگ غربي و بهويژه آمريكايي، کهنهسربازان از مشروعيت و محبوبيتي حتي بالاتر از سربازان فعال در جنگهاي جاري برخوردار هستند. در سالهاي اخير با گسترش رسانههاي اجتماعي و خبري اين لفظ در بين اصحاب مطالعه ايراني نيز به نحو گستردهاي شيوع يافته است. يکي از خصلتهاي معروف کهنهسربازان بيطرفي در سياست جاري و خطبنديهاي حزبي است و بهعنوان نمادهاي حفاظت از وطن مطرح هستند؛ هرچند با توجه به جنگ هشتساله، ايران کهنهسربازان زيادي دارد؛ اما به نظر ميرسد اين استعاره بيش از هر کسي درباره سردار سليماني صدق ميکند و شايد همين امر باعث شده است که حتي معترضان 88 نيز براي ايشان سوگواري کنند. 6. استعاره نگهبان: نگهبان به لحاظ زبانشناسي واژهاي است با بار مثبت. مدل آموزش، رسانهها، شعرهاي کودکانه و مثلها نيز در بازنمايي اين استعاره بسيار مؤثرند. نقش سردار سليماني بهعنوان فردي که نگهبان امنيت ايرانيان بوده، در اين مسير جانفشاني کرده و موفقيت داشته است، باعث صدق استعاره نگهبان درباره ايشان ميشود؛ بهویژه اينکه «وقتي که ما خواب بوديم، ايشان به شهادت رسيدند». 7. استعاره منتقم: انتقام بهويژه از نظر احساسي بسيار جذاب است؛ همين امر يکي از ژانرهاي محبوب فيلمهاي سينمايي بوده و در سريالهايي مانند مختار نيز باعث جذب مخاطب ميشود. علاوهبراين بخش عظيمي از گفتمان شيعي بر محور انتقام حقهاي زايلشده ميچرخد و در همين چارچوب يکي از وعدههاي الهي پس از ظهور حضرت مهدي (عج) انتقام از ستمکاران است. در اين فضا، سردار سليماني بهعنوان شخصيتي بازنمايي شده که منتقم ايرانيان شيعه از آمريكا، داعشيها و دیگر دشمنان بوده است؛ بنابراين استعاره منتقم نيز بهشدت غرورانگيز و تحريککننده بوده و باعث علاقهمندي به سردار سليماني شده است. 8. استعاره مظلوم: مظلوم در فرهنگهاي مختلف محبوب يا دستکم قابل ترحم است. در فرهنگ شيعي اين نگاه بهشدت غالب است و به دوام فرهنگ عاشورا کمک کرده است. نحوه شهادت و غافلکشي ايشان آنهم به دستور «شقيترين» مردمان باعث تناظر استعاره مظلوم با وضعيت سردار سليماني شده است؛ بنابراين لفظي که اين روزها در شبکههاي اجتماعي دستبهدست ميشود و شهادت سليماني را «روضه مجسم» ميخواند. استعارههاي متعدد به محبوبيت فزاينده شهيد سليماني کمک کرده و باعث تبلور ناسيوناليسم ايراني- شيعي شده است. چه خوب است که از اين فرصت استفاده کرده و جايگاه نمادين و بيطرفانه ايشان را براي وحدت جامعه و تداوم حيات آن به کار ببريم؛ امري که يکي از دغدغههاي اصلي اين سردار شهيد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.