غربتهاي خاکسفيد؛ از بولدوزردرماني تا طردشدگي
مرکز توانمندسازي حاکميت و جامعه با همکاري معاونت رفاه اجتماعي وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي قصد دارد در قالب مجموعهاي از گزارشهاي موردي و ميداني نمودهاي آشکار و حاد فقر و نابرابري در جامعه را به تصوير بکشد تا از اين طريق مسائل و مصائب فقرا را به گوش سياستگذاران و نهادهاي حاکميتي و عمومي برساند. شايد از اين طريق روزنهاي برای ساماندهي و رسيدگي و مقابله با ريشههاي بروز اين وضعيت گشوده شود. در گزارش پيشرو به وضعيت زندگي غربتهاي محله خاکسفيد پرداخته شده است. غربتها يا بهاصطلاح عاميانه همان غربتيها دستهاي از کوليهاي هندي به شمار ميآيند که در گذشته در منطقه خراسان شمالي و بابل ساکن بودهاند و به مشاغلي مثل آهنگري، خراطي (چوبتراشي) و توليد ابزارآلات ساده ميپرداختهاند. زنان غربت محصولات توليدي خود را به روستاييان، کشاورزان و عشاير با روشهاي خاص خود که به آن هادوري (نوعي فروش همراه با سماجت) ميگويند، ميفروختند. غربتها هيچگاه تن به کار دائمي و استخدام طولانيمدت نميدادهاند و بهلحاظ تاريخي همواره خويشفرما بودهاند و کسبوکارشان مبتني بر مبادله سازمان بوده است. خدمت مشخصي را در ازاي دريافت پولي ارائه کرده و زمان آن را هم خودشان معلوم ميکردند. با اصلاحات ارضي و گسترش شهرنشيني اين مشاغل از بين رفت و غربتهاي مازندران در شهرهاي بزرگ به دستفروشي و اسفند دودکردن و گدايي مشغول شدند. غربتهاي مهاجر به تهران در آغاز بهصورت عمده در محله خاکسفيد حکيميه در حاشيه شمال شرقي تهران، جنوب اتوبان زينالدين ساکن شدند و اين محله را در اواخر دهه 50 شکل دادند. گرچه زمين رايگان در اين منطقه و نيز امکان ساختوسازهاي غيرقانوني و غيراصولي به مرور اين محله را به مقصد مناسبي براي مهاجران شهرستاني و طبقات فرودست و آسيبديده تهراني مانند معتادان و بزهکاران تبديل کرد، اما غربتها به علت ويژگيهاي فرهنگي و الگوهاي شغليشان همواره همچون اقليتي پيوندناپذير با جامعه اکثريت باقي ماندند و مناسبات و روابط دروني و سنتي خود را حفظ کردند. اين محله در سال 79 بهدليل شيوع بيش از حد بزه و اعتياد، تخريب و از نو ساخته ميشود. امروزه خيابانهاي اصلي اين محله مثل خيابان زهدي و خيابان بيست متري وليعصر در ظاهر تفاوت چنداني با ساير مناطق جنوب شهر و حاشيه تهران ندارند، خيابانهايي شلوغ و پر از مغازههاي صافکاري، نقاشي، سوپرمارکت و... . اين خيابانهاي اصلي چيزي از گذشته و زندگي پنهان ساکنان کنوني محله به ما نميگويند. سرنوشت محله را بايد در جاي ديگري جستوجو کرد. به يکي از پارکهاي اصلي محله به نام پارک غربت ميرويم تا با اهالي همصحبت شويم. از زني که ميگويد از اهالي قديمي محله است، از وضعيت گذشته و امروز غربتها در محله ميپرسيم: «اين محله قديمها اين شکلي نبود. محله را زير و رو کردند. بيست سال پيش اگر در جزيره (جزيره نام قديمي محله غربتنشين خاک سفيد بوده است که سال 79 تخريب شد) قدم ميگذاشتي، بچه سه ساله جلويتان را ميگرفت و ميگفت: «چي ميخواهي؟» يعني منظورش اين بود که چه موادي ميخواهي؟ در جزيره زنهاي غربت رديف جلوی در خانههايشان مينشستند تا به کسي که به محله ميآيد، مواد بفروشند. من خودم جوان که بودم، بارها برادرم را تا جزيره دنبال کردم تا نگذارم مواد بخرد؛ اما زورم به او نميرسيد، آخرش هم آنقدر مواد کشيد که اوردوز کرد و مرد. خانههاي اين غربتها مثل لانه مورچه همگي به هم راه داشت، ميگفتند از زير خانههايشان کانال کَندهاند تا وقتي مأمور ميآمد بتوانند فرار کنند. يک شب کلي مأمور آمد، ريختند و جزيره را خراب کردند. شب سه تا کانتينر آمد، در يکي مردها را، در يکي زنها را و در يکي هم بچهها را جمع کردند و بردند و تا صبح با بولدوزر خانههايشان را خراب کردند. چند نفريشان را گرفتند و حکمهاي سنگين دادند. بقيه را هم که آزاد کردند و نفري چند ميليون بهعنوان پول زمينهايشان دادند. آن غربتها آمدند در جاهاي مختلف محله پخش شدند. فکر کردند اينطوري همهچيز حل شده است. درحاليکه همهچيز را بدتر کردند. اين غربتها مثل يک غده سرطاني بودند، وقتي همهشان در همان جزيره جمع شده بودند، همانجا بودند و با کسي کار نداشتند، اما الان اين غده همهجا پخش شده است، همهجا هستند. همهکاره اين محله همين غربتها هستند، از همه پولدارترند. بچههاي ما را خراب ميکنند. جوانهايمان را دزد و معتاد ميکنند. وقتی هوا تاريک ميشود، جوانها همينجا رديف مينشينند و مواد ميکشند. همين پارک را نگاه کنيد. دو قسمت است؛ آن قسمت مال غربتهاست، اين طرف براي ما و افغانهاست». از لحن و صحبتهاي اين زن و اطرافيانش که گفتههايش را تأييد ميکنند، پيداست هيچ دل خوشي از غربتها ندارند و اظهارنظرهايشان نميتواند خالي از پيشداوريهايي که درباره اين جماعت دارند، باشد. به سراغ دو، سه نفري که از ظاهرشان پيداست، غربت هستند و آن سوي پارک نشستهاند، ميرويم؛ اما گويا تمايلي به گفتوگو ندارند و با اکراه به سؤالها پاسخ ميدهند. ظاهر و پوشش افراد اين سوي پارک تفاوت چنداني با اهالي ايراني و افغان محله ندارد و فقط از جثه درشت و رنگ پوستشان ميتوان حدس زد که غربت هستند. از يکي از آنها ميپرسم با وجود سکونت 40سالهشان در اين محله از اينکه هنوز به آنها غربت ميگويند، ناراحت نيست؟ با تمسخر ميگويد: «چرا بايد ناراحت باشيم؟ ما غربت هستيم ديگر. مگر تاييبودن چه افتخاري دارد که ما از غربتبودنمان ناراحت باشيم؟» تايي در زبان غربتها به معناي غيرغربت است. به نظر ميرسد برخلاف ذهنيت عمومي که در آن لفظ غربتي براي نوعي تحقير و توهين به افراد به کار برده ميشود، در بين خود غربتها اين لفظ هيچگونه سويه منفي ندارد و اصالت آنها را بيان ميکند. آنها هم با افتخار اين غريببودن و تمايزيافتگي از جامعه اکثريت را اعلام ميکنند. براي پرسوجو از وضعيت زندگي غربتها و آسيبهايشان به خانه علم جمعيت امام علي در محله ميرويم که شايد 10 سالي است در اين محله فعاليت دارد و کموبيش بين بعضي اهالي شناخته شده است. با يکي از مددکاران جمعيت همراه ميشويم تا نگاه دقيقتري به محله بيندازيم. در کوچهپسکوچههاي محله علاوه بر اينکه بافت معماري بناها غيررسميتر و نخراشيدهتر ميشود، هر چند متر در ميان دالانهايي به چشم ميخورد که يک نفر به زحمت ميتواند از آن عبور کند و در انتهاي آن در يک خانه قرار دارد. همراهمان از جمعيت امام علي ميگويد اين کوچهها از دوران قبل از بولدوزردرماني به يادگار مانده است و گويا پيشترها هر کوچه يک در هم داشته؛ اما بهتازگی درها را برداشتهاند. پسربچههايي در کوچهها مشغول بازي هستند که شايد بزرگترينشان هشت سال داشته باشد؛ اما با وجود سن کمشان چنان خلاقيتي در ترکيب ناسزاها به خرج ميدهند و خانوادههاي همديگر را چنان مورد عنايت قرار ميدهند که شنونده را به تعجب واميدارند. گويي در اين سن از بر بودن ناسزاهاي رکيکتر نشانهاي از قدرت و بلوغ باشد. درّي، از اعضاي تيم روانشناسي و مددکاري جمعيت، درباره وضعيت غربتها در محله چنين ميگويد: «برعکس آنچه در اذهان عموم درباره اين محله وجود دارد، خاکسفيد بيشتر از آنکه درگير فقر مادي باشد، درگير فقر فرهنگي و فکري است. وضعيت مادي غربتهاي خاکسفيد به اندازه غربتهاي محلههاي دروازه غار و لب خط بغرنج نيست. به يک معنا ميتوان گفت غربتهاي خاکسفيد جزء اقشار مرفه اين طايفه هستند؛ مثلا از ميان غربتهاي اين محله کمتر کسي هست که دستفروشي کند يا زن و بچهاش را سر چهارراه بفرستد. اگر به خانه يکي از اين افراد برويد، ميبينيد که وضعيت زندگيشان چندان بد نيست. در خانههايشان السيدي 40اينچي و گوشيهاي آنچناني دارند؛ اما خب همين خانواده فرزندانش را به مدرسه نميفرستد. درآمد اکثر غربتهاي اين منطقه از راه فروش مواد بوده است. کلا ميلي به کارکردن ندارند. الگوي کار، الگوي روابط خانوادگي، الگوي هويت و خيلي مسائل ديگر براي غربتها بسيار متفاوت با پيشفرضهاي پذيرفتهشده براي ماست؛ مثلا الگوي فعاليت اقتصادي بين غربتها غالبا چنين است که مرد يا کار نميکند يا اگر درآمدي هم داشته باشد، اکثرا از همين راه فروش مواد است. در عوض زنان و نوجوانان کار ميکنند. پسربچهها از سنين کودکي در همين کارخانههاي اطراف سرتپه کار ميکنند؛ اما هرچه بزرگتر ميشوند، با توجه به الگوهاي پيشچشمشان در محله و درگيرشدنشان با مواد مخدر و همينطور آشنايي با راههاي آسانتر پولدرآوردن به سمت کارهاي خلاف کشيده ميشوند. ابتدا از دلهدزدي و کيفقاپي شروع ميشود که اينها براي نوجوانان از يکسو تفريح و از يکسو معيار به رسميت شناختهشدن از سوی دوستان و خانواده محسوب ميشود و با بزرگترشدن هم کمّيت و هم کيفيت اين دزديها جديتر ميشود». درّي درباره الگوي روابط خانوادگي غربتها اينچنين ادامه ميدهد: «مفهوم خانواده در ميان غربتها در مقایسه با معنايي که اين مفهوم نزد ما دارد، بسيار متفاوت است. اين موضوع مسئلهاي پذيرفتهشده براي آنهاست. بهطورکلي فاصلهاي که بين بلوغ جنسي و ازدواج کودکان و نوجوانان وجود دارد، بسيار کوتاه و بعضا نزديک به صفر است. به اين شکل که يک کودک 10-12 ساله در نخستين آشنايي خود با جنس مخالف، او را به خانواده معرفي ميکند، اگر خانواده زندگي مشترک اين دو را پذيرفتند که هيچ، اما اگر نپذيرند اين دو نوجوان باهم فرار ميکنند. اکثرا به همان شمال کشور و منطقه بابل ميروند و بعد از بازگشت، خانواده خواهناخواه باهم بودن آنها را به رسميت قبول ميکند. البته کمتر پيش ميآيد که خانوادهاي انتخاب فرزندش را رد کند، مگر اينکه فرد مورد نظر غيرغربت باشد که غربتها با آنها سر ناسازگاري داشته باشند. اغلب اين زندگيهاي مشترک بدون ثبت رسمي انجام ميشود که اين بهخوديخود به آن معناست که کودکي که بهدنبال اين رابطه در فاصلهاي کوتاه به دنيا ميآيد، صاحب شناسنامه و هيچ اوراق هويتي ديگري نخواهد بود. اين موضوع هم براي غربتها ايجاد مسئله نميکند و ميزان حذف و طرد آنها از جامعه اکثريت به حدي بالاست که احتمالا از اساس متوجه کمبودها و فقدانهايي که بر اثر عدم هويت بهصورت پيشيني با آنها دست به گريبان هستند، نميشوند. مثلا پدر يک کودک در مقابل اصرار مددکاران خانه علم براي گرفتن شناسنامه براي کودکش اينطور استدلال ميکند که «پدر من که شناسنامه نداشته، من هم که ندارم، بچه من شناسنامه ميخواهد چهکار؟».دري تأکيد ميکند اين موارد را نميتوان در مواجهه نخست با غربتها دريافت کرد؛ چراکه اين مسائل براي آنها به قدري عادي است که وقتي درباره خودشان صحبت ميکنند، به اين مسائل اشاره نميکنند بلکه تنها در ارتباط طولانيمدت با آنها و از لابهلاي حرفهايشان ميتوان به اين تفاوت در الگوهاي شغلي و الگوهاي هويتيابي پي برد. او براي نمونه به چنين مواردي اشاره ميکند: «ما براي اینکه با خانوادههاي غربت ارتباط برقرار کنيم و از آنها اجازه عضويت کودکانشان در خانه علم و آموزش را کسب کنيم، دردسرهاي زيادي داريم. آنها به غيرغربتها يا همان تاييها ابدا اطمينان ندارند. بهطورکلي ارتباط برقرار کردن با غيرغربتها را خطرناک و گويي باعث تهديد شيوه زندگي و آدابورسومشان ميدانند. مثلا يک پدر غربت اجازه نميدهد فرزندش ساعت پنج به بعد در خانه علم بماند و در کلاسها شرکت کند اما ما متوجه ميشويم همان پدر ساعت 12 شب دخترش را براي خريد مواد روانه خيابان کرده است. بيشترين ميزان اختلاف آنها هم با افغانهاست. افغانها و غربتها درست نقطه مقابل یکديگرند. افغانهاي اين منطقه برعکس غربتها از فرهنگ بسيار بستهاي برخوردارند که به اين دليل واقعا فرزندانشان و بهویژه دخترانشان را تحت فشار قرار ميدهند. يا مثلا مردها در خانوادههاي افغان به قدري سختکوش هستند که اغلب در سنين پايين ازکارافتاده ميشوند. اين تفاوتها بين اين دو قوميت در اکثر موارد بسيار بالاست که منجر به اختلاف و درگيري ميان آنها ميشود و هرکدام به نوبه خود سعي دارند از ايجاد ارتباط خانواده و فرزندانشان با «غير» جلوگيري کنند». برخلاف نيت اوليه ما براي تهيه گزارشي از وضعيت زندگي غربتها از زبان خودشان، اين هدف به دلايل پيشگفته محقق نشد و چنانچه روشن است، اطلاعات ارائهشده در اين گزارش نيز از آنجا که از زبان غيرغربتها تهيه شده است، ممکن است با تجربه زيسته و واقعيات زندگي آنها منطبق نباشد يا حاوي اغراق و بزرگنماييهايي از زندگي واقعي آنها باشد. باوجوداين آنچه روشن است، اين است که غربتها با وجود کثرت جمعيت و مدت طولاني سکونتشان در اين کشور همچنان به معناي واقعي کلمه مطرود و محذوف از جامعه کل به حساب ميآيند. اين طردشدگي را از نام آنها، از انزواي خودخواستهشان و از منزويسازي آنها توسط جامعه ميتوان دريافت. جنبههاي گوناگون اين طردشدگي يکديگر را تشديد ميکنند و باعث تعميق انزواي اين اقليت از جامعه و افزايش آسيبهايشان ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.