رويدادها و عبرتها
قادر باستاني. پژوهشگر
سه سال پيش در يکي از روزهاي سرد دي، خبر درگذشت آيتالله هاشميرفسنجاني انتشار يافت؛ اين خبر براي مردم، سخت و بهتآور بود، مثل همين خبر تلخ ترور پهپادي و شهادت سردار قاسم سليماني که شوک بزرگي به ايرانيان وارد کرده است. آيتالله نقشي تعادلبخش در فضاي سياسي ايفا ميکرد و از وزن سياسي خود براي پختگي تصميمات کلان کشوري و مهار تندرويها بهره ميبرد.
هاشمي انسان خاصي بود؛ با جان و دل کار ميکرد و براي رسيدن به اهداف خود، شب و روز نميشناخت. شايد يکي از کارهاي ارزشمند و ماندگار او، ثبت روزانه کارنامهاش به مدت 35 سال باشد. آيتالله از اول بهار 1360 تا يک روز پيش از رحلت، هر شب نشسته و کارهاي آن روزش را در دفتري نگاشته است؛ 35 دفتر ارزشمند که راهنماي خوبي براي همه ماست؛ مخصوصا آنهايي که در فضاي سياسي فعاليت ميکنند. دعوت ميکنم کتاب خاطرات 1376 آيتالله با عنوان «انتقال قدرت» را که همين روزها رونمايي ميشود، مطالعه کنند. کتابي بسيار خواندني است و در ميان 16 دفتر خاطراتي که تاکنون انتشار يافته، جزء بهترينهاست. خاطرات سال پُرحادثه 1360 هم خواندني بود، اما بعد از آن با کاهش تنشهاي سياسي، خاطرات شکل ثابت و مشخصي پيدا کرد که غالب آن برنامههاي ملاقات روزانه و اقدامات بازسازي کشور بود. در خاطرات سال 1376 رويدادهاي منجر به اتفاق دوم خرداد به خوبي قلمي شده که اين اطلاعات غالبا منحصربهفرد، جذاب و فوقالعاده خواندني است. در اين قريب به 25سالي که کار ويراستاري و آمادهسازي خاطرات آيتالله را عهدهدار هستم، كمتر کتاب ارزشمند و مفيدي براي شرايط امروز کشور ديدهام. بنابراين تقاضا ميکنم مطالعه شود، اما نه براي لذتبردن از خواندن پشت پردههاي دنياي سياست، بلکه براي عبرتگرفتن از حوادث و بهکارگرفتن آن در تصحيح و بازنگري در سياستهاي کلان کشوري و نيل به هدفهاي بزرگ ملي و رهايي از معضلات تمامنشدني و خستهکننده کشور. واقعيت اين است که 40 سال پيش، انقلابي بزرگ در کشور رخ داد و بساط يک حکومت خودکامه برچيده شد. دهه اول انقلاب در تثبيت حاکميت و دفع دشمن خارجي سپري شد. بعد از آن دوران بازسازي خرابيهاي جنگ به انجام رسيد. در سال 1376 مردم دولتي را روي کار آوردند که در پي بسط آزاديهاي اجتماعي و رشد نهادهاي مدني و توسعه سياسي بود. بعد هم دولتي آمد که به پابرهنگان و مستضعفان وعده رفاه داد و در پي بسيج مردم براي مقابله با زيادهخواهيهاي استکبار جهاني بود. دولت اخير هم با وعده ترميم خرابيهاي دولت رفاه و برقراري اعتدال و توسعه، متصدي کار شد. اکنون بعد از 40 سال، به نظر ميرسد وعدهها چندان عملي نشده و شاخصهاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي، نتيجه ديگري را نشان ميدهد. اميد به پيشرفت و حل مشکلات در سالهاي گذشته جاي خود را به اميد براي بدترنشدن اوضاع داده است. براي بهبود وضعيت کشور، بايد منصفانه کالبدشکافي کنيم و دلايل عدم تحقق وعدهها را به دست آوريم؛ چراکه اين انقلاب مال مردم است و غالب آحاد مردم در پيروزي و تثبيت آن نقش داشتند، بنابراين دوست دارند نتيجه مطلوبي را از اين انقلاب بزرگ به دست آورند. مرور خاطرات روزنوشت آيتالله، حقايق بسياري را بر ما آشکار ميکند. دولت دوران جنگ، عملا قدرت مانوري نداشت، چون همه امکانات کشور درگير جبههها بود و دولت در حد تلاش براي تأمين آذوقه عمومي مردم، توان داشت. دولت بعد از جنگ که وعده بازسازي داده بود، به وعده خود عمل و بخشي از خرابيهاي جنگ را ترميم كرد و چرخ خوابيده صنعت و اقتصاد را به حرکت درآورد. دولت سازندگي واقعا دولت بود؛ چون امکانات مالي، اقتصادي، صنعتي، سياست خارجي و تبليغاتي را در دست داشت. نظام بانکي کاملا در خدمت دولت بود. وزارت امور خارجه دقيقا منويات دولت را در تنشزدايي دنبال ميکرد. راديو، تلويزيون و مطبوعات کاملا در کنار دولت بودند. وقتي خاطرات آيتالله را ميخوانيد، متوجه ميشويد که از دوره دوم دولت سازندگي، قدرتي آرمانخواه به تدريج اوج گرفته که خارج از برنامههاي دولت عمل ميکند و در پي تحقق اهداف متفاوتي است. هاشمي توان کنترل آن قدرت را داشت، اما باز بخشي از برنامههايش تحت تأثير آن قرار گرفت. در خاطرات 1375 و 1376 بسترهاي سياسي و اجتماعي که منجر به رويکارآمدن دولت اصلاحات شد، به خوبي قابل مشاهده است. قدرت آرمانخواه، در پي رويکارآوردن ناطقنوري بود، اما مردم خاتمي را رئيسجمهور کردند. مخالفان برخلاف ظاهر، به رأي مردم تمکين نکردند و هر آنچه از دستشان برآمد، براي ناکارآمدکردن آن به کار بستند. خاطرات سال 1376 آيتالله همه کارشکنيها را بهخوبي ثبت کرده است. برداشت من اين است که بعد از دولت هاشمي، ما با دو قطب متضاد هميشگي در عرصه سياسي مواجه بوديم. يک قطب متکي به رأي مردم و قطبي ديگر. برايند قدرت اين دو قطب، کشور را از جا ميکند و به پيشرفتهاي بزرگ ميرساند، اما شوربختانه اين دو به جاي همافزايي، همديگر را خنثي ميکنند و همين است که سالهاست درجا ميزنيم. خاطرات 1376 آيتالله، چه خوب اين دوگانگيها و فرصتسوزيهاي تکاندهنده را در تاريخ ثبت کرده؛ باشد که ما امروز از آن عبرت بگيريم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.