گفتوگو با احسان آقايي، رئيس موزه هنرهاي معاصر تهران
اثري نيست که از گنجينه موزه خارج شده و برنگشته باشد
فرانک آرتا
موزه هنرهای معاصر تهران در جرگه موزههای برتر دنیا از نقطه نظر گنجینه آثار مدرن غربی و البته ایرانی است که به مثابه قطب فرهنگی-هنری جهان نهتنها به میراث فرهنگی ایران بلکه به میراث فرهنگی بشری تعلق دارد و به همین دلیل همواره مورد توجه جهان بوده و هر اتفاق هنری و غیرهنری مرتبط به آن همواره نگاهها را به خود جلب میکند. البته این موزه فقط یکی از مراکز مهم هنری- فرهنگی ایران است. میراث فرهنگی ایران زمین با قدمت هفتهزارساله آنقدر زیاد است که جهان در برابر آن زانو میزند. این روزها موزه به دلیل مرمت تعطیل است. منتها طولانیشدن روند تعمیرات آن پرسشهای زیادی را به ذهن مخاطبان متبادر کرده است. به همین بهانه سراغ احسان آقایی، رئیس موزه هنرهای معاصر تهران رفتیم تا سؤالاتمان را درباره جزئیات مسائل موزه با او در میان بگذاریم که حاصل آن پیشروی شماست.
موزه هنرهاي معاصر تهران همچنان تعطيل است. اما جالب اين است که در دفتر شما كارهاي «ديويد هاكني» روي ديوار توجهات را جلب ميکند. حالا چرا هاکني؟ موزه براي مرمت حدود دو سال تعطيل شده است. اين اتاق، دفتر رئيس موزه هنرهاي معاصر تهران است و معمولا کارهاي گوناگوني به انتخاب خودم در اينجا نصب ميشود. «هاكني» هم در زمره بزرگترين هنرمندان معاصر و به باور من آخرين بازمانده از نسل طلايي هنرمندان مدرنيست است. البته در اين اتاق همانگونه که ميبينيد روي دو ديوار ديگر آثار هنرمندان ايراني «عليرضا اسپهبد» و «محمد احصائي» قرار دارند. اين موزه، هنر مدرن و معاصر ايران و جهان را نمايندگي ميکند و طبيعي است که در اتاق رئيس موزه نمونه آثار اين هنرمندان نصب شده باشد. درباره اثر «هاکني» ميتوانم بگويم اين اثر متشکل از شش قطعه است و «مجموعه هاليوود» نام دارد. حتما ميدانيد «پاپآرت» در انگلستان شكل ميگيرد و در آمريكا قوام پيدا ميكند. در دهه 70 قرن بيستم كه هاكني به لسآنجلس ميرود، خانهاي در کنار يک کارگاه قابسازي اجاره ميکند و روزانه که از برابر آن گذر ميکرده چشمش آثاري را ميبيند که قابهاي گوناگون و احتمالا از نگاه او متکلف و شايد تا حدودي فانتزي داشتهاند که انگيزه توليد اين مجموعه قرار ميگيرند. در هر يک از قطعات اين اثر، بازنمايي قابها را با برداشتي متفاوت مشاهده ميکنيد. جداي از اين، من به رسانه (مديوم) چاپ هم علاقه دارم و برايم جذابيت دارد. اين کارها هم با تکنيک ليتوگرافي چاپ شدهاند. اين روزها نگراني بين مردم و جامعه هنري وجود دارد كه چرا مرمت موزه هنرهاي معاصر تهران اينقدر طول كشيده است. واقعا چرا؟ اين مرسوم است كه گاهي موزهها براي مرمت چند سال تعطيل ميشوند. اين هم اولينبار نيست كه موزهاي تعطيل ميشود. مثلا «نشنال گالري برلين» به مدت پنج سال براي مرمت تعطيل شد و در سال 2021 بازگشايي ميشود؛ حتي موزه هنرهاي مدرن در آمريکا هم مدتي براي مرمت تعطيل شد. اتفاقي كه در مورد موزه هنرهاي معاصر تهران رخ داده، شايد اعلام تاريخهاي بازگشايي موزه بوده که متأسفانه به دليل برخي مسائل در زمان معهود امکان آن حاصل نشده است و بالطبع ايجاد نگراني کرده که اين نگراني البته بحق و پذيرفتني است. البته اين موضوع به زمان مديريت آقاي ملانوروزي مربوط ميشود. چون در سال 1396 اعلام کردند که مرمت قريب يکسال بيشتر زمان نميبرد! تا آنجا که به ياد دارم ايشان اعلام كرده بودند که مرمت موزه شش ماه طول ميكشد و احتمالا برنامه و زمان مرمت را طبق نظر دفتر طرحهاي عمراني وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي اعلام کردهاند. البته به نظر ميرسد تخمين اوليه مرمت نادرست بوده است. وقتي ميخواهيد منزل شخصيتان را مرمت اساسي كنيد دو- سه ماه طول ميكشد. حال چگونه امكانپذير خواهد بود موزهاي به اين ابعاد ظرف شش ماه مرمت شود؟! درحاليكه وقتي ميخواهيم بخش گنجينه را جابهجا و فضاي آن را مرمت كنيم، با توجه به حساسيت و اهميت آثار، حدود سه ماه زمان جابهجايي است. ايراد را از آقاي ملانوروزي نميدانم. با اين حال، نگرانيهايي كه وجود دارد بحق است چون طبق اعلام قبلي در بازگشايي موزه بدعهدي صورت گرفته است! ضمنا آن زمان مسئله تحريمها مطرح نبود وبالطبع بالارفتن قيمت دلار روي تمام جزئيات زندگي ما تأثير گذاشته است! اما بحث را کمي عقبتر ميبرم. در دورهاي مدير وقت موزه و معاونت هنري، بحث نمايشگاه و امانتسپاري تعدادي از تابلوهاي مهم موزه را مطرح کرده بودند و متأسفانه اين اتفاق در خفا پيش رفت! وقتي هم قرار شد آثار تحت عنوان «مسافران برلين و رم» به نمايش درآيند، التهابي جامعه هنري را فراگرفت و حتي منجر به برپايي تحصني مقابل موزه شد. نمايندگان صنوف مختلف مقابل موزه هنرهاي معاصر تهران جمع شدند و خواستار شفافسازي شدند. از آن زمان به بعد همچنان اماواگرهايي درباره وضعيت گنجينه موزه هنرهاي معاصر وجود دارد. حالا اين اتفاق را در كنار مرمت بگذاريد. طبيعتا هر انسان عاقلي با علامت سؤال بزرگي مواجه ميشود! بياييد بحث را به اينجا بكشانيم كه درست است شما ميراثدار مديریت آن زمان شدهايد، اما ظاهرا چه خوب يا بد وقتي مديري جايگزين ميشود بار گناه يا ثواب مديران قبلي را به دوش ميكشد. با اين نگاه آثار موزه در چه شرايطي هستند؟ سرنوشت امانتسپاري چه شد؟ عموما امانتسپاري آثار يك اتفاق مرسوم و معمول در همه موزهها است. اما در مورد اين پروژه که در بحبوحه مذاكرات «برجام» صورت گرفت، آقاي فرانک والتر اشتاينماير، وزير امور خارجه وقت آلمان، به ايران آمده بود و بازديدي هم از نمايشگاه «ذهنيت ملموس» که آن زمان در موزه برپا شده بود، داشت. اين بازديد و اعلام آمادگي ايشان براي همکاريهاي نزديک در حوزه هنر بين موزههاي ايران و آلمان، آغازي بود بر شکلگيري پروژه امانتسپاري30 اثر از بخش خارجي و 30 اثر از بخش ايراني براي نمايشگاهي در برلين. همه آثار هم متعلق به موزه بود؟ بله. آقاي اشتاينماير بهصورت ناگهاني از موزه بازديد كرد. در آن سفر يكسري مقامات مسئول آلماني هم همراه ايشان بودند، ازجمله مسئولان «بنياد پروس». حتما ميدانيد آلمان، وزارت فرهنگ ندارد و «بنياد پروس»، مسئوليت فرهنگي را در كشور آلمان بر عهده دارد. علت نامش هم اين است كه جغرافياي فرهنگي پروس را دربر ميگيرد؛ يعني امپراتوري پروس سابق را و نه صرفا فضاي جغرافيايي امروز آلمان. مسئولان وقتي به موزه آمدند صحبت كردند كه همكاري فيمابين موزه هنرهاي معاصر تهران و يكي از موزههاي آلمان صورت بگيرد که درنهايت قرار شد «نشنالگالري برلين» پيشقدم شود. تفاهمنامههايي امضا شد. اما من مدتي بعد از موزه رفتم و ديگر در جريان ريز قضايا نيستم. در هر صورت آن ماجرا اتفاق نيفتاد! ولي براي اولين بار هم بود كه قرار شد همزمان اين تعداد آثار از موزه خارج شوند. البته لازم است اين مطلب را هم يادآوري کنم که در زمان مديريت دکتر شالوئي نيز چنين پروژهاي با «خانه هنر» در وين در حال شکلگيري بود و حتي قراردادها نيز با هماهنگي سفارت و رايزني فرهنگي کشورمان در اتريش امضا شد ولي به دليل شروع دور جديدي از تحريمها در دولت دوم آقاي احمدينژاد که بيمه را هم شامل ميشد و بالطبع عدم امکان بيمه آثار، کلا پروژه لغو شد! نکته حائزاهميت اين است که همه آثار مهم و ويژه موزه را انتخاب كرده بودند! آخر كجاي دنيا ديدهايد که يک موزه مهم، همه آثار ارزشمند و مهم خود را يك جا به امانت بسپارد؟ اصلا کداميک از بزرگترين موزههاي دنيا چنين کاري انجام ميدهند؟! در موزهها مرسوم است كه نمايشگاهي قرض يا حتي اجاره داده ميشود. در آن نمايشگاه «ذهنيت ملموس» که وزير امور خارجه آلمان بازديد کرد تقريبا بهترين آثار موزه روي ديوار بود. خب، روي ديوار صاحب اصلي آثار- يعني موزه هنرهاي معاصر تهران - بود و نه موزه ديگري! همانگونه که عرض کردم عموما اجارهدادن نمايشگاه يا فرستادن نمايشگاه به كشوري ديگر در همه جاي دنيا امري مرسوم است. ممكن است موزهاي نمايشگاهي را در يك جاي دنيا درست كند و موزههاي ديگري درخواست داشته باشند كه آن نمايشگاه را عينا در كشور خودشان داشته باشند كه اصطلاحا «اجاره نمايشگاه» است و وجهي هم دريافت ميكنند. در غرب اين كار خيلي مرسوم است. همين الان موزه ونگوك در آمستردام يک نمايشگاه «video mapping» درست كرده و اجاره ميدهد؛ حتي به ما هم پيشنهاد دادند. در وهله اول اين كار مرسوم است، هرچند در ايران تا به حال انجام نشده. من در اين مسئله اشكالي نميبينم. حتي زماني كه در دوره قبل در موزه حضور داشتم و دبير نمايشگاه بودم، نمايندگان «موزه تيت» هم که بازديد كردند، تمايل داشتند عين همان نمايشگاه به لندن برود. چون برايشان خيلي جذاب بود. وقتي مطرح شد قرار است 30 كار برود، اذهان عمومي را خيلي مشوش كرد. از طرف ديگر آن زمان 30 اثر ايراني را موزه هنرهاي معاصر تهران به طرف آلماني تحميل كرد. چون آنها فقط بخش خارجي را ميخواستند! در واقع به لحاظ منافع دروني سيستم تصميمي گرفته شد كه بايد بخشي از آثار ايراني را هم نمايش دهند. در نهايت تصميم بر اين شد در دو زمان متفاوت ولي پشت سر هم يا بهصورت همزمان، آثار ايراني و خارجي به نمايش دربيايند. بنابراين در مجموع 60 كار انتخاب شد. ايرادي كه كمي اذهان اهالي هنر را مشوش كرد اين بود كه در آن زمان، نام و مشخصات آثار اعلام نشد! كل ساختمان موزه به مثابه ميراث فرهنگي بشري و متعلق به ملت ايران است. مثل حافظ كه مليت ايراني دارد اما به جهان تعلق دارد. هر اثري كه جابهجا ميشود، بايد درباره آن شفافسازي شود. خب چرا اين كار انجام نشد؟ بخشي از كار شايد به نگرش كلي مديران ما در كشور برميگردد و خيلي تمايل به پاسخگويي و شفافسازي ندارند. درحاليکه طبق قانون تمام برنامهها و قراردادها بايد شفاف اعلام شود. اما متأسفانه اين فرهنگ در سيستم مديريتي كشور ما جايش خالي است! بخش ديگر را هم بايد از آقاي ملانوروزي بپرسيد. شايد ملاحظاتي داشتند، چون من بيخبر هستم. اما به نظرم عدم اعلام فهرست آثار در يك بازه زماني كه طولانيمدت هم شد، احتمالا براي جامعه هنري سؤالبرانگيز بود! تا آخر هم اعلام نشد! تا اينكه نمايشگاه «مسافران برلين رم» را در موزه برپا کردند و مشخص شد كدام كارها است. شايد اگر زودتر اعلام ميكردند و منتقدان زودتر متوجه ميشدند، حساسيتهاي ايجادشده برطرف ميشد. الان همه آثار در گنجينه موجود است؟ من مسئوليت گنجينه را به جاي همه مديران موزه تا امروز بر عهده ميگيرم. يعني چه؟ يعني اثري نيست كه از گنجينه موزه خارج شده و برنگشته باشد. همه کارها طبق اسناد در گنجينه موجود است. به استثناي يك اثر «دكونينگ» با نام «تابلوي زن شماره 3» كه با «شاهنامه شاه طهماسب» تعويض شد. قبل از انقلاب «موزه هنر واشنگتن» از ايران درخواست کرد كه اين كار را براي نمايش امانت بدهند و زماني كه نمايشگاه برقرار بود در ايران انقلاب ميشود. پس از اين واقعه تعدادي دلال با موزه مکاتبه ميکنند كه حاضر هستيم اين اثر را بخريم يا با کار ديگري معاوضه کنيم. موزه چندين مرتبه پاسخ داده كه آثارش قابل فروش و معاوضه نيست و بايد برگردد. در مكاتبات دكتر «شفيعيمنفرد» كه اولين رئيس موزه بعد از انقلاب است، تصريح شده که اين كار بايد به ايران برگردد. ولي يكسري از كساني كه شايد ديگرگون فكر ميكردند به مديران پيام دادند كه اين كار در زمره کارهاي به اصطلاح برهنه است و با ارزشهاي حاکم بر انقلاب اسلامي همسو نيست و بهتر است معاوضه شود. در نهايت در شرايطي پيچيده اين اتفاق ميافتد. يکي از اعضاي تيم معاوضهکننده اين دو اثر، دکتر حجت هستند که شايد بتوانند توضيحات بهتري بدهند. درواقع به نوعي ناچار ميشوند اين تعويض را صورت دهند؟ فكر ميكردند اين يك معامله است كه ما در آن برنده هستيم. البته من هم معتقدم ايران حداقل به لحاظ مالي برنده است. يعني ارزش آن كار امروز بايد 140 تا 160 ميليون دلار باشد. اما يك برگ شاهنامه طهماسبي در سال 2011 در حراج «ساتبيز» به مبلغ 7.4 ميليون پوند فروش رفت. ما هم الان 118 برگ از شاهنامه داريم؛ بنابراين به لحاظ مالي براي ايران منفعت هم داشته است؛ اما چقدر خوب بود آن كار ميماند و اين كار را هم ميخريدند. شاهنامه آن زمان حدود 28 ميليون دلار قيمتگذاري شده بود و گفته ميشود حدود 40 ميليون دلار ارزش داشته است. بههميندليل برخي معتقدند ايران متضرر شده است. به جز آن مورد، هيچ كاري از موزه خارج نشده است. البته كارهايي داريم كه بعد از انقلاب به ايران تحويل داده نشده و هنوز هم پيگير هستيم. مثلا چه کارهايي؟ در يک پيگيري حقوقي تقريبا هشتساله، دوره قبل دو طرح معماري از «مايکل گريوز Michael Graves» و «رابرت استرن Robert A. M. Stern» به موزه برگردانده شد. اين کارها قبل از انقلاب به موزه فروخته شده و موزه پول آنها را هم پرداخت كرده بود؛ ولي پس از انقلاب بعضيها اثر را تحويل ندادند! در پيگيري حقوقي چندساله از طرف دفتر حقوقي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و طرح دعوي در دادگاه لاهه، بالاخره اين دو اثر بازگشت. نماينده تخصصي ما هم خانم فريال جواهريان بودند كه معمار و به زبان انگليسي هم مسلط هستند که برنامهريزي حضور ايشان در دادگاه فراهم شد تا در کنار وکلاي ما بهعنوان نماينده جامعه هنري حضور يابند و از حق موزه دفاع کنند. اثر معمارانه ديگري هم از «پيتر آينزمن Peter Eisenman» خريداري شده که هنوز دعواي حقوقي داريم و کار را تحويل ندادهاند! اما جزء گنجينه است و بايد برگردد؟ ما و دفتر حقوقي هم همچنان پيگير هستيم. بعد از انقلاب براي اولين بار بود كه اين دو اثر را توانستيم بازپس گيريم تا گنجينه معماري موزه غنيتر شود. بههرحال بايد برگردند؛ چون متعلق به ايران هستند. کلا آثار گنجينه سالم هستند يا نياز به مرمت هم دارند؟ آثار همه سالم هستند؛ اما ميدانيد که هر اثري در مرور زمان نيازمند مرمت است؛ چون هر چيزي كه خلق ميشود، در معرض نابودي است. مرمتکاران با بهرهگيري از تکنيکها و مواد، عمر آثار را طولانيتر ميکنند. برخي از آثار مرمت شدهاند و برخي نيازمند مرمت هستند؛ اما اثري نداريم كه وضعيت بحراني داشته باشد. يادم هست يكي از هنرمندان خارجي علاقه داشت که از نزديک اثر «نقاشي ديواري روي زمينه قرمز هندي» جكسون پولاک را ببيند تا مشخص شود كه اصل است يا نه. شبههاي را كه درباره اصلبودن يا نبودن هست، برطرف ميكنم. كارهايي که در آن اندازه و ارزش هستند، نميتوانند اصل نباشند؛ چون جهان ميداند اين كار متعلق به موزه هنرهاي معاصر تهران است و هرجا قرار باشد برود، تأييد موزه را ميخواهد يا نهادهاي رصدكننده آثار مثل «ساتبيز» يا «كريستيز» تاريخچه اثر را دارند كه چه زماني توليد شده و كجا رفته است؛ مثلا ميدانند موزه تهران هر اثر را به چه قيمتي خريداري کرده و قبل از آن اثر متعلق به چه شخص يا نهادي بوده است. اگر از «كريستيز» بخواهيد تاريخچه اثري را به شما بدهند؛ حتي زماني را كه مثلا فلان اثر را به ژاپن امانت دادهايم، درج ميکند. مخاطبان بايد بدانند عملا شاهکارهاي هنري امكان كپي ندارند؛ چون كپي انجام ميشود تا فروخته و سودي حاصل شود. وقتي همه ميدانند فلان كار پيكاسو متعلق به موزه است، هرجا قرار باشد به فروش برسد، بايد سند خريد داشته باشد؛ بنابراين گزينه كپيكردن و بيرونبردن عملا خلاف عقل است كه كسي بتواند بهرهبرداري اقتصادي كند. يكي از نگرانيها اين بود كه به محض اينكه آثار موزه از ايران خارج شود؛ چون همچنان در ثبت خاندان پهلوي است. آنها ميتوانند به دادگاه شكايت كنند و آثار را مصادره کنند. اين ماجرا را تأييد ميكنيد؟ اصولا آثار موزه دو بخش هستند. يك بخش كه از سوی موزه خريداري شده و اسنادي هست كه موزه با يک گالري يا حراج مكاتبه كرده و كاري را خريداري كرده است؛ مثلا نقاشي روي بوم هاکني با عنوان «پسري با آينه قابل حمل» به مبلغ صد هزار دلار از طرف موزه خريداري شده و اسناد و مکاتبات آن به نام موزه است. بخش ديگري از آثار از سوی دفتر مخصوص خريداري شده، در واقع با توجه به اينکه موزه در حال ساخت بود و فضايي براي نگهداري آثار نداشت، آثار را دفتر مخصوص براي موزه خريداري و نگهداري کرده است. همان اثر «زن شماره 3» دکونينگ به مبلغ 750 هزار دلار در سال 1976 از «گالري بِيلِر» خريداري شده است. اغلب آثار خريداريشده از طرف دفتر مخصوص بين سالهاي 1975 تا 1976 خريداري شده و پس از گشايش موزه طبق صورتجلسات رسمي به موزه تحويل داده شده است. ساخت موزه شش سال طول كشيد. البته در دوره تاريخي 1974 تا 1977 اروپا با بحران مالي عجيبي مواجه شد و بسياري از شاهکارهاي هنري را در معرض فروش قرار داده بودند. دقيقا دورهاي كه ايران به دليل اقتصاد نفتي و بالارفتن قيمت نفت وضعيت مالياش خوب بود و توان خريد اين آثار را داشت. الان هم كشورهاي عربي منطقه كه موزه راهاندازي کردهاند، حاضر هستند پول بدهند؛ اما اين كارها براي فروش موجود نيست! درواقع ايران در آن دوره با يك خوششانسي تاريخي مواجه شده بود. گويي ابر و باد و مه و خورشيد و فلک دست به دست هم داده بودند تا اين آثار فاخر براي موزه خريداري شود. جالب است بدانيد تقريبا در همان دوره تاريخي است که همت جهاني شكل ميگيرد تا از زيرآبرفتن شهر تاريخي ونيز جلوگيري کنند و ظاهرا ايران هم كمك خوبي کرده است. اين كمكها چه دستاوردي براي ايران داشته؟ بحث حفظ ميراث تاريخي بشر است. ايران هم كمك كرده كه يك ميراث تاريخي بشر حفظ شود. بههرحال برخي از آثاري كه خريدهاند، با نام «دفتر مخصوص» است كه طبق فعاليتها و برنامههاي آن دوران اقدامات عامالمنفعه نيز داشته است. اسناد هم به نام آن دفتر موجود است. درواقع آن اسناد به اسم موزه نيست؛ ولي همانگونه که گفتم، به صورت رسمي و قانوني به موزه تحويل داده شدهاند. بنابراين كارهايي را موزه خريده و كارهايي نيز توسط دفتر مخصوص خريداري شده است. تكليف بخش موزه كه مشخص است، چون سندها به نام موزه صادر شده و بيشتر آثار مربوط به دوران اكسپرسيونيسم انتزاعي و بعد از آن است؛ خريدهاي دفتر مخصوص گونهگون است و طيف وسيعي از امپرسونيسم تا پاپآرت را دربر ميگيرد. درباره اينكه آيا كشورهاي خارجي ميتوانند ادعا كنند اين كار متعلق به اين افراد است يا خودشان چنين ادعايي دارند، من بيخبرم، ولي تابهحال نشنيدهام كساني كه اين آثار را خريدهاند، چنين ادعايي را مطرح کرده باشند که آثار متعلق به شخص خودشان است؛ اما وقتي اثر يا کالايي توسط نهادها و مؤسساتي که از پول دولت برخوردارند، خريداري ميشود، متعلق به دولت است؛ مثل اينكه من خريدهايي انجام دهم اما بعد از رفتنم بگويند مال فلاني است. درصورتيكه اين يك روند سازماني است. بعيد هم نيست كه اگر آثار از ايران خارج شود، ادعايي درموردشان شود، چون وقتي قراردادي مثل «برجام» را بهراحتي زيرش ميزنند ممكن است كسي هم شكايت كند و دادگاهي سياسي براي پرداخت غرامت و خسارت تشكيل شود. اما عموما روند امانتسپاري به اين صورت است كه وقتي موزه يا نهادي درخواست ميكرد، درخواست و تأييديه سفارت در تهران را اخذ ميکرديم. زماني كه سفارت تأييديه ميدهد، مجددا تأييديه دولت آن كشور را ميخواهيم كه اثر هنري شامل تحريمها و ضبطهاي حقوقي و غرامتها نميشود و بايد برگردد. يعني نهايت راهكار قانوني، تعهد دولت آن كشور است. در زمان تفاهمنامه «نمايشگاه برلين» نيز نامه آقاي اشتاينماير به آقاي ظريف موجود است كه تعهد كرده كارها برميگردد و شامل مسائل بينالمللي و شكايت نميشود. ولي با توجه به دنياي بيضابطه كنوني، بعيد نيست از اين دست اتفاقها بيفتد! اگر قرار باشد موزه كاري را به امانت بدهد، حتما روال قانوني را با نظر وزارت امور خارجه انجام خواهد داد؛ هرچند در شرايط فعلي بهتر است بسيار احتياط شود. برسيم به بحث مرمت موزه. از سال 97 موزه در حال تعمير است. روند كار به چه شکل پيش ميرود؟ دست روي چه بخشهايي گذاشتهايد؟ با توجه به اينكه درگير تحريم هستيم و بهلحاظ مالي دچار مشكلات، چشمانداز نهاييتان براي ترميم موزه چيست؟ وقتي من به موزه آمدم تقريبا 9 ماه از آغاز عمليات عمراني مرمت موزه گذشته بود. ارديبهشت 97 بعد از پايان «نمايشگاه علياكبر صادقي» موزه براي مرمت تعطيل شد. مرمت هم از گالريها و تأسيسات گالريها شروع شده بود. يكي از مشكلات موزه «گالري هفت» بود كه ظاهرا آب به آن نفوذ کرده بود! بله. طبيعي است که بعد از 40 سال هر بنايي نياز به مرمت دارد و حتي بايد زودتر اين اتفاق ميافتاد. سنگفرشهاي بامها و حياط مرکزي تا بتون برداشته شد و بار سنگيني كه در چند سال براي جلوگيري از نفوذ آب اضافه شده بود، حذف شد. مجدد با فوم بتون پوشانده، ايزوگام و سپس فرش شد. كار ديگر اين بود كه تمام لولههاي رفت و برگشت هواسازها كه در داخل گالريها بود، تعويض شد، چون پوسيده بود و به مرمت نياز داشت. ديگر اينكه كانالهاي هواسازها در گذر زمان دچار مشكل شده بودند و تعويض شدند. از اقدامات ديگر تعويض پنجرهها با متريال «يو.پي.وي.سي» بود که قبلا آهني بودند و در بسياري از بخشها نفوذ حرارت، رطوبت يا برودت داشت كه باعث ميشد گالريها در زمستان خيلي سرد و در تابستان خيلي گرم شوند. شيشهها نيز دوجداره شدند. بالاخره سيستم تهويه موزه درست شد؟ سيستم تهويه چند بخش دارد؛ يك بخش موتورخانه مركزي است، يك بخش هوارسانها و بخش ديگر تجهيزات داخل گالريها كه اين بخش كلا نوسازي شد. هوارسانها و موتورخانه مرمت شدند و نه تعويض. اينطور برنامهريزي شده بود كه با هزينهاي كه در نظر گرفتهاند، مرمت موزه تمام نميشود؛ بنابراين تصميم بر اين شد كه مرمت را طوري جلو ببرند كه بخشهاي داخلي تمام شود و ديگر مجبور نباشيم موزه را تعطيل كنيم. هواسازها كه بيرون از ساختمان است، بدون تعطيلي موزه هم تعميرشدني هستند. بخش دوم مربوط به گنجينه است كه خود شامل دو بخش است؛ يكي بخش هواساز گنجينه است. جالب است بدانيد ساختمان موزه با وجود اينکه در گذر زمان همواره تحسين شده که البته بحق هم بوده، ولي ايرادهایی هم دارد. ما ميدانيم دماي مناسب براي نگهداري آثار بين 18 تا 22 درجه است؛ این در صورتي است كه هواساز موزه يكپارچه است؛ بنابراین اگر دماي هوا را كم كنيم، کارمندان سردشان ميشود، اگر دما را روي 24 يا 25 درجه ببريم براي آثار خوب نيست! بنابراين لازم بود هواساز گنجينه از بقيه مجموعه جدا شود. هواساز جديدي براي گنجينه خريده شده تا از دماي مناسب براي نگهداري برخوردار باشيم. كار ديگر تغيير «ريلينگ» نصب آثار است كه بعد از سالها فرسوده شده و آسيب جدي ديده بودند. در قديم از كلافهاي آهني استفاده كرده بودند كه موجب وزن سنگين آنها شده بود. اين ريلها از بالا معلق بودند و وقتي كار رويشان قرار ميگرفت، بسيار سنگين ميشد. بعضي از ريلها در اثر مرور زمان آسيب ديده بود و وقتي ريلها حركت ميكرد، باعث ميشد كارها رويشان بلرزد. در دوره جديد كلا سيستم ريلبندي تغيير ميكند و با متريال سبكتر كار ميشود. با اين تفاوت كه ريلهاي جديد زيرشان هم چرخ دارند؛ يعني هم از بالا مهار ميشوند و هم از پايين چرخ دارند. همچنين حدود 300 متر به فضاي گنجينه اضافه ميشود. قبلا دو فضاي گنجينه داشتيم و الان سه فضا. بعد از انقلاب خريد آثار ايراني بهقدري زياد شده كه فراتر از فضاي تحمل گنجينه است. حتي در دورهاي تصميم ميگيرند بهدليل فقر فضاي مناسب، تعدادي از آثار را به مركز هنرهاي تجسمي منتقل كنند! در دوره جديد گنجينه مثل خيلي از موزههاي دنيا بهلحاظ «مديومي» تخصصي ميشود. بخشي براي حجمها داريم، بخشي براي طراحي و كارهاي چاپي و بخشي هم براي نقاشيها كه بر اين اساس سه گنجينه مختلف طراحي ميشود. اتفاق ديگر اينكه فضاي خدمات نمايشگاهي و عکاسي بازطراحي ميشوند، چون اينها واحدهايي هستند که بايد به گنجينه خدمات بدهند و در فضايي نزديکتر به گنجينه قرار ميگيرند که اگر قرار شد کار را عکاسي يا مرمت کنند، خيلي از فضاي گنجينه دور نشوند. مورد ديگر فضاي مرمت است که از ابتداي شكلگيري، موزه فاقد فضاي تخصصي مرمت بوده؛ هرچند البته مرمتكار داشته ولي در همان فضاي خدمات نمايشگاهي فعاليت ميکرده است که به لحاظ استاندارد درست نيست. فقط زندهياد «فرزين بنكدار» بود كه جاي بخصوصي هم براي کار نداشت! بله. از ابتداي شکلگيري موزه آقاي بنكدار هم بوده و در خدمات نمايشگاهي مرمت ميكرده و ميدانيد که مواد مرمت خواص و بوهاي عجيبي دارد و بايد فضايي باشد که حتما در آن اگزوزفن و تهويه قوي داشته باشد که هوا را مستمر تصفيه کند و ديگر اينکه افراد غيرمرتبط رفتوآمد نداشته باشند. واحد مرمت يكي از حفاظتشدهترين فضاهاي موزه است که فقط مرمتكار ميتواند وارد آن فضا شود. اين دوره «واحد مرمت» را هم راهاندازي ميكنيم. تلاش بر اين است كه تا پايان سال 98 عمليات عمراني تمام شود. انتقال آثار به گنجينه و آمادهسازي فضاي موزه نيز نياز به زماني چندماهه دارد. فضاي گالريها بهعنوان گنجينه موقت تجهيز شده و بايد به وضعيت سابق بازگردد. يكي از بحثها درباره ساختار اداري موزه است. در دورهاي افرادي چون «يعقوب امداديان» بودند که در عين اينکه هنرمند بودند، کارمند موزه هم بودند و توانايي کارشناسي هنري و دبيري نمايشگاهها را هم داشتند؛ اما از دوره احمدينژاد به بعد موزه تلاش نکرد کارشناسان هنري تحويل جامعه بدهد! هميشه دبيران نمايشگاه از بيرون موزه ميآمدند. درحاليکه كساني كه در موزه كار ميكنند، بايد با مسائل هنري آشنايي داشته باشند. شما براي رفع اين مشکل چه کردهايد؟ موزه وقتي شكل گرفت، زير نظر وزارت فرهنگ و هنر نبود و هيئتامنايي اداره ميشد. بعد از انقلاب و تغيير ساختارهاي اداري، زير نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و بعد زير نظر مرکز هنرهاي تجسمي ميرود که به نظرم اشتباهي است كه از ابتدا انجام شده است. شايد آن زمان چون نقاشي نمايش ميدادند، فكر كردند بايد زير نظر مرکز هنرهاي تجسمي برود؛ درصورتيكه موزههاي مدرن و معاصر در دنيا فعاليتهاي فرامديومي دارند و در حوزههاي گوناگون معماري، موسيقي، نمايش، مد و سينما فعاليت ميکنند. اصولا موزهها هستند که جريان پيشبرنده در حوزه فرهنگ و هنر را برنامهريزي و هدايت ميکنند. از اينرو اگر دولتي باشند زير نظر بالاترين مقام فرهنگي يا هنري فعاليت ميکنند. حتي موزههايي که خيلي بزرگ هستند، رئيس موزه توسط رئيسجمهور يا نخستوزير منصوب ميشود. اين نکته را به لحاظ استانداردهاي موزهاي ميگويم. وقتي براي موزه اين اتفاق ميافتد، ميتواند بهراحتي براي خودش چارت موزهاي تهيه کند. کما اينکه قبلا هم داشته، هرچند خيلي کافي شکل نگرفته بود. ولي در سالهاي اخير فضاي موزه بيشتر چارت اداري پيدا کرده تا چارت موزهاي. يعني وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي نيرو را با استانداردهاي خودش استخدام ميکند نه استانداردهاي موزه؛ مثلا اگر ميخواسته کارشناس هنري بگيرد، از موزه نپرسيده کارشناس چه ويژگيهايي بايد داشته باشد. الان موزه بهمراتب بيشتر از قبل انقلاب نيرو دارد اما دچار فقر نيروي تخصصي است؛ چون خودش در جذب نيروهايش نقشي ندارد. در سالهاي اخير چارت سازماني را در کل وزارتخانه تغيير دادند. بدون نظر موزه ساختار سازماني را تغيير دادند. چون يک آدم آنجا نشسته و فکر کرده ميتواند بهجاي همه بخشها تصميم بگيرد! بنابراين چارت رسميای که ابلاغ کردند، باز مبتني بر نيازهاي موزه نيست. چند ماه قبل گزارش مفصلي درباره عملکرد موزه نوشتم که موزه به چه بخشهايي نياز دارد. اين موضوع بسيار مهم است. حتما ميدانيد موزهها در توليد محتوا و تحقيق حتي از دانشگاهها جلوتر هستند. يکي از مشکلات موزه، نبود روابط عمومي تخصصي است. قصد نداريد تغييراتي دهيد؟ روابط عمومي موزه نيز چون ساير بخشهاي موزه است. مدير موزه امکان جذب نيرو ندارد و اين کار بايد از طريق وزارتخانه اصلاح شود که نياز به هميت جمعي در معاونت هنري و مرکز هنرهاي تجسمي دارد که بگويند موزه هنرهاي معاصر بايد بر مبناي اين چارت سازماني فعاليت کند و اجازه دهند نيروهايي را که قرار است بيايند، خودمان انتخاب کنيم. طبق روال قانوني زيرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي هستيم و نيرو بايد از آن طريق وارد شود اما نيرو را بايد خود موزه بتواند انتخاب و پيشنهاد دهد. آيا با وضعيت موجود، واحدهاي موزه را تغيير ميدهيد؟ در دوره جديد اين اتفاق ميافتد و واحدها تغيير نام دارند و شايد با نام قبلي فعاليت نکنند. به صورت سنتي در موزه بعد از رئيس مهمترين نقشهاي موزه، مدير هنري و موزهدار يا نمايشگاهگردان ارشد است که موزه سالهاست فاقد اين جايگاهها و افراد متناسب براي آنها است. ممکن است پست سازماني بگذارند؟ الان ندارند! اما در نامهاي که ارائه دادهايم، درخواست کردهايم. بايد براساس نياز موزه تعريف شود و نيازمند اين است که معاونت امور هنري و مرکز هنرهاي تجسمي هم از اين مسئله حمايت کنند که روال موزه با سيستم اداري متفاوت است و بايد افراد متفاوتي در آن فعاليت کنند. دليل اينکه موزه مجبور است از بيرون براي نمايشگاهها «کيوريتور» بياورد، اين است که اين توان در داخل موزه وجود ندارد. در اين دوره کاري برنامههايي تدارک شده است که کيوريتورها که از بيرون به داخل موزه ميآيند، در کنار کارمندان موزه کار کنند. چون کيورتوري پروسهاي است که نيازمند تخصص و تجربه است و افراد بايد از ابتداي مرحله مطالعاتي يک پروژه در کنار يک کيوريتور آموزش را آغاز کنند. در اين دوره تيم چندنفرهاي هستند که اين پروسه را با افرادي که از بيرون به مجموعه کمک ميکنند، طي ميکنند که در نهايت بتوانند بعدها نمايشگاه را از صفر تا صد طراحي و اجرا کنند که البته اين کار نيازمند خلاقيت نيز هست. چون «کيوريتوري» نيز هنر است. هنري که ميتواند آثار هنري خلق شده را بهصورت يک فرايند به مخاطب بنماياند و حتي در نمايشگاههاي انفرادي به شناخت بيشتر هنرمند و اثرش کمک کند. از اينرو نيازمند خلاقيت و توانايي و دانش هنري است که مثل استعداد موسيقي و نقاشي بخشي از آن خدادادي است. چرا موزه سايت دوزبانه ندارد؟ با راهاندازي موزه حتما اين کار انجام خواهد شد. اخيرا خبري شنيديم که کتابي از آثار موزه در خارج از کشور و ازسوی فرح پهلوي منتشر شده است و کلي هم مراسم گرفتهاند و پوشش خبري دادهاند. موضوع چه بود؟ کتاب را ديدهام. نه محتواي تخصصي خوبي دارد و نه حتي «layout» و صفحهبندي مناسبي دارد. بيشتر کتاب سياسي است تا هنري. عکسهاي موجود در کتاب سه دسته هستند؛ عکسهايي که کارهاي اديشندار موزه هستند مثلا آثار «هنري مور» که در باغ مجسمه نصبشده، اديشندار است. اثري از «هنري مور» که در آن کتاب چاپ شده متعلق به موزه نيست. رنگش هم فرق دارد. دسته دوم عکسهايي هستند که از روي آثار زماني که در موزه به نمايش گذاشتهاند عکاسي شدهاند که برخي در نمايشگاه «مسافران برلين- رم» است. سومين دسته آثاري هستند که اينترنتياند و کيفيت بهشدت پایيني دارند؛ درحديکه تصاوير داراي وضوح نيستند و رنگها بهشدت غيرواقعي است و براي کتابي در آن ابعاد عجيب است. بيشتر کارهاي امپرسيونيست و اکسپرسيونيستها اينگونه هستند؛ برای مثال کاري داريم از «ادوارد وُيار» به نام «ورودي ويلا» که آن را بزرگ چاپ کردهاند که تصوير ازدسترفته است. يا اثر «ترينداد فرناندز» از «کس ون دونگن» که آنقدر بيکيفيت است که رنگ با اصل کار کاملا مغايرت دارد. کتاب بسيار بيکيفيتي بهلحاظ هنري است هرچند بهلحاظ کاغذ و صحافي و جعبهسازي، کتاب خوبي است. آثار موزه در اين کتاب محملي هستند براي تمجيد شخصيتهاي ارشد قبل از انقلاب، بهويژه شخص فرح پهلوي! ميتوانم قطعا بگويم که هيچکدام از عکسها از موزه بيرون نيامده و عکسها ربطي به عکسهاي موزه ندارد. مثلا کار «دانالد جاد» سالها در فضاي موزه به عنوان يک کار ثابت نصب بوده است و امکان عکاسي از آن هم براي بازديدکنندگان وجود دارد. مخاطب آگاه که کتاب را ميبيند متوجه اين نارساييها و ضعف کتاب ميشود. در مقطعي از دولت احمدينژاد وارد موزه شديد و رئيس موزه بوديد. رفتيد و دوباره برگشتيد و بعد با آقاي ملانوروزي به عنوان معاون ايشان دچار اختلاف شديد. علت چه بود؟ آدمها گاهي دچار اختلاف ميشوند. اختلاف در سيستمهاي اداري و اجرائي چندان عجيب نيست. دو سال با هم کار کرديم و در سال 94 امکان ادامه همکاري وجود نداشت. در اين شرايط افراد بايد مسيرشان را از هم جدا کنند. البته از من هم خواستند که بروم. ايشان رئيس بود و من معاون. پس من بايد ميرفتم. بنابراين به هنرستان هنرهاي زيبا رفتم. درحالحاضر از شرايط موزه راضي هستيد؟ موزه تنها علتي بود که باعث شد هنرستان را ترک کنم. برنامهاي براي هنرستان داشتم که تمايل نداشتم نيمهتمام رها شود. آمدنم هم با کشوقوس همراه بود و چند ماه طول کشيد تا مجاب شوم که برگردم. موزه هنرهاي معاصر تهران آنقدر براي همه ما عزيز است که خلاف مروت به نظر ميرسد که بگويند موزه احتياج دارد و شما کمک نکنيد. با تغييراتي که در سطح وزير اتفاق افتاده بود، تغييراتي در معاونان و مديران کل نيز انجام شد و قرار بر آن بود که رئيس موزه نيز تغيير کند. من هم مدتي در موزه نبودم و خبر نداشتم دقيقا داخل موزه چه خبر است. گفتند حتما به اين تغيير نياز است. پس از چندی نگرانيهايي که دوستان در معاونت هنري و مرکز هنرهاي تجسمي داشتند موجب شد که بپذيرم و بيايم. در يک سال گذشته که در موزه هستم عملا نمايشگاه نداشتهايم ولي کار ارزندهاي که انجام ميشود، پژوهشهاي موزه است. يک بخش درباره گنجينه است. هيچ دورهاي اطلاعات موثقی درباره آثار نداشتيم. با وجود اينکه آثار بوده يا اطلاعات دقيق در مورد همه آثار نداشتيم يا اطلاعاتمان درباره تکنيک يا ابعاد آثار درست نبود. در اين دوره خوشبختانه همه کارها عکاسي شدهاند. البته همه عکسها حرفهاي نيستند. اما الان از همه کارهاي موجود در موزه تصوير داريم. چند اثر در موزه موجود است؟ عددي که اخيرا آقاي مظفري گفتند درست است اما بعد از بالاآمدن سايت و بازشدن موزه تعداد آثار را به دقت اعلام ميکنيم. برخي کارها چند قطعهاي هستند ولي يک کار به حساب ميآيد. اعلام ميکنيم چه تعداد به لحاظ شماره اموال و چه تعداد به لحاظ شمارش آثار در موزه اثر وجود دارد. در تمام دنيا تاريخچه اثر مهم است و شما موظفايد اگر پژوهشگري اين اطلاعات را خواست در اختيارش بگذاريد. الان در حال کار هستيم که مشخص شود فلان کار خارجي از کجا و به چه قيمتي خريداري شده و اگر نمونهاي از آن در دورههاي اخير فروش رفته چه قيمتي بوده است. يک بخش هم به تغيير نگرش موزه در يک سال گذشته پرداختيم که موزه در صورت بازگشايي دو بخش خواهد داشت. يک بخش از گالري يک تا هفت که بخش اصلي موزه است و بعد گالري هشت و نه موزه که قرار است نمايشگاه متفاوتي داشته باشد. به جريانات، اتفاقات يا افرادي ميپردازد که موزه بايد به آنها ميپرداخته ولي بنا به دلايلي نپرداخته است. مثلا هنرمندي که تشخص موزهاي داشته ولي امکان اينکه نمايشگاهش کل موزه را درگير کند وجود نداشته يا به صلاح نبوده است؛ يا اينکه مواد و متريال مورد نياز براي نمايشگاه بزرگ را در اختيار نداشتيم. همچنين جرياناتي است که مستقيما موزهاي نيستند ولي روي هنر کشور تأثير گذاشتهاند. مثلا مجله «خروس جنگي» که در دورهاي آقاي ضياپور منتشر ميکنند و بهلحاظ نگرش در جريان هنر کشور تأثيرگذار است. يا «تالار هنر ايران» که بعدا تالار «قندريز» شد. اينها اتفاقاتي هستند که موزه بايد بهلحاظ تاريخي به آنها بپردازد و نقششان را در پيشرفت و توسعه هنر در ايران بگويد. اما براي اين کارها نميتوان کل موزه را اختصاص داد. درباره سينماتک هم با دوستاني صحبت کردهايم که برنامههاي جديد بدهند و با بازگشايي موزه برنامههاي جديد هم اعلام خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.