ترور سردار سليماني و تفاوتهاي بيبيسي به زبان فارسي و انگليسي
شرق،گروه جامعه:ترور سردار قاسم سليماني به دستور ترامپ و نوع پوشش رسانهاي اين خبر در رسانههاي فارسيزبان خارج از کشور، موضوعي واجد اهميت است. نگاهي به جزئيات و نحوه پوشش و سوگيري اخبار اين ترور و بهخصوص چگونگي انتشار خبرهاي تبعات و حواشي پس از آن، حاوي نکاتي مهم و آموزنده درباره سبک کار اين رسانهها و همچنين موضع آنها در قبال اخبار ايران است. ترور يا کشتن؟ يکي از موضوعات اصلي در اين رابطه، نحوه انتشار خبر اصلي اقدامي است که منجر به شهادت سردار سليماني شد. فارغ از بررسي جزئيات ماجرا، در رسانههاي آمريکايي، انگليسي و... اعم از سيانان، بيبيسي جهاني، تايم، نيويورکتايمز، واشنگتنپست، لسآنجلستايمز، حتي فاکسنيوز، بلومبرگ، فرانس24 و... بارها از کلمه Assassination به معناي ترور استفاده کردهاند. اگرچه در بخشي از گزارشها و تحليلهاي اين رسانهها از عبارتهايي مثل killing و Death به معناي کشتن و مرگ استفاده شده، اما همزمان در بخش زيادي از تحليلها و مطالبشان نیز عبارت ترور سردار سليماني را ميتوان ديد. حتي در پارهاي از مطالبي که در دفاع از کار ترامپ منتشر شده، از واژه ترور براي بهشهادترساندن سردار ايراني استفاده شده است. مثلا در يکي از گزارشهاي مجله تايم، مطلبي نوشته شد که چنين تيتري داشت: «چرا ترامپ سليماني را ترور کرد». بااينحال با نگاهي به رسانههاي فارسيزبان خارج از کشور مانند بيبيسي فارسي، ايران اينترنشنال، راديوفردا، منوتو، صداي آمريکا و... ميتوان ديد که بهندرت در اخبار و گزارشهاي اين رسانهها بهویژه در تيتر و ليد -خط ابتدايي- مطالب که بهقولمعروف بيشتر از 80 درصد مخاطبان فقط همان تيتر و ليد را نگاه ميکنند، از عبارتهايی مانند کشتن يا مرگ براي ترور سردار سليماني استفاده کردهاند. اين نکته زماني شایان توجهتر است که مثلا براي رسانهاي مانند بيبيسي که طبيعتا همه بخشهاي آن بايد تابع دستورالعملهايي يکسان باشند، به نظر رويکرد بخش فارسي با بخش جهاني و انگليسي آن متفاوت است. در اخبار و گزارشهاي زيادي از بيبيسي جهاني از عبارت ترور استفاده شده، مثلا در يکي از آخرين گزارشها درباره تشييع پيکر سردار سليماني در اهواز و مشهد که روز گذشته منتشر شد، بيبيسي جهاني چنين تيتري در صفحه اول خود منتشر کرد: «Thousands mourn assassinated Iranian general»؛ به معناي «هزاران عزادار در مراسم سردار ايراني ترورشده». خبر تشييع جنازه سردار سليماني اما در بخش فارسي بيبيسي مانند ديگر اخبار اين رسانه دراينباره با اين سرکليشه کلي منتشر شده است: «کشتهشدن قاسم سليماني» و در ادامه درباره مراسم تيتر زدهاند. يکي از تنها خبرهايي که در بيبيسي فارسي دراينباره منتشر شده و عبارت ترور ديده ميشود، درباره واکنش عادل عبدالمهدي، نخستوزير عراق است؛ خبري که با اين جملات شروع ميشود: «نخستوزير عراق آنچه را که «ترور» قاسم سليماني و ابومهدي المهندس ناميده، محکوم کرد». بيبيسي فارسي در خبر خود کلمه ترور را در گيومه گذاشته است و اين به معنای آن است که آنها حتي در نقل خبر مستقيم از نخستوزير عراق نیز آن را به شيوهاي مينويسند که معناي ترور ندهد، بلکه تأکيد شود اين نظر عبدالمهدي است. مستند فرمانده سايهها مشابه این موضوع البته پيش از اين نیز محل توجه كاربران شبكههاي اجتماعي قرار گرفته است و حتي كارشناسان زيادي از استانداردهاي دوگانه اين رسانهها و تفاوت بخش فارسي و انگليسي آنها سخن گفتهاند. يكي از اين موارد به همان مستند معروف بيبيسي جهاني درباره «قاسم سليماني» برميگردد كه در گفتوگو با چهرههاي مهمي به توصيف سليماني میپردازد؛ «فرمانده سايهها: مغز متفكر نظامي ايران»؛ اما هيچگاه از بيبيسي فارسي يا ديگر تلويزيونهاي فارسيزبان پخش نشد و اين در حالي است كه بخش فارسي اين رسانهها، معمولا مستند و گزارشهاي مربوط به ايران را كه بخش جهاني ميسازد، پخش ميكنند. در اين مثال مشخص، البته روزنامهنگاران زيادي به بحث و گفتوگو پرداختند كه فصل مشترك نظر آنها، دليل پخشنشدن چنين مواردي را تعريف و تمجيد ديگران از سليماني ميدانند. در بخشهاي از اين مستند، «ديويد پترائوس»، فرمانده سابق نيروهاي آمريكايي در عراق، سليماني را فردي وطندوست ميداند كه براي اهداف و امنيت كشورش تلاش ميكند. حمله به اهداف يا مراکز فرهنگي موضوع ديگري از همين دست که از شب يکشنبه گذشته بحثش به ميان آمد، درباره توييتهاي تهديدآميز ترامپ در واکنش به انتقام ايران بود. توييتها و تهديدهايي به صورت واضح تهديدآميز عليه مراکز فرهنگي ايران که رسانههاي فارسيزبان خارج از کشور، از ايران اينترنشنال و بيبيسي فارسي و منوتو تا راديو فردا و صداي آمريکا همه به صورتي واضح و عيان خبر آن را به شکلي تحريفآميز ترجمه و منتشر کردند. ترامپ در سه توييت پشت سر هم اينطور نوشت: «تهديدهاي مقامهاي ايراني در قبال کشتهشدن کسي است که بهتازگي يک آمريکايي را کشته و شماري ديگر را زخمي کرده بود. اگر نخواهيم به تمام آدمهايي که در طول زندگياش کشته بود، اشاره کنيم؛ ازجمله بهتازگي صدها تظاهرکننده ايراني. او در حال حمله به سفارت ما بود و در حال آمادهکردن مقدمات براي ضربهزدن در نقاط ديگر. براي سالها ايران چيزي جز مشکل نبوده است». رئيسجمهوري آمريکا ادامه داده «بگذاريد اين بهعنوان يک هشدار عمل کند. اگر ايران به آمريکاييها يا منافع آمريکا حملهاي بکند، ما ۵۲ سايت ايران را (نمادي از ۵۲ آمريکايي که ايران سالها پيش گروگان گرفته بود)، هدف قرار ميدهيم که برخي از آنها در سطح بسيار بالا و مهم براي ايران و فرهنگ ايرانيان هستند و آن اهداف و خود ايران، ضربهاي خيلي سريع و خيلي سخت خواهد خورد. ايالات متحده خواهان تهديد بيشتري نيست!». اين توييتهاي ترامپ بهویژه آن بخش که نوشته است 52 مرکز يا سايت مهم که برخي از آنها به لحاظ فرهنگي براي ايران و ايرانيان بسيار مهم هستند، بهسرعت واکنشبرانگيز شد و بسياري از تحليلگران و رسانههاي جهاني به آنها واکنش نشان دادند؛ چراکه به صورتي مشخص تهديد ترامپ معطوف به مراکز ارزشمند تاريخي-فرهنگي ايران بوده و خود او هم به اهميت بسيار زياد آنها براي فرهنگ ايرانيان اشاره کرده بود. يکي از کساني که به اين تهديد واکنش نشان داد، «باربارا اسلاوين»، روزنامهنگار معروف آمريکايي و عضو ارشد انديشکده «شوراي آتلانتيک»، بود که در توييتي نوشت: «من ديگر ترامپ را در توييتر «فالو» نميکنم. ديگر واقعا نميتوانستم تحملش کنم؛ اما توييتهاي او درباره نابودي ميراث باستاني ايران کاملا غير قابلقبول است». هدف سياست آمريکا چيست؟ اصلا سياستي دارد؟ يا فقط نشئتگرفته از غرور بيش از حد يک مرد کوچک است؟». کريس مورفي، سناتور دموکرات آمريکايي، نيز با انتشار پيامي در حساب کاربري خود در توييتر به انتقاد از تهديدات دونالد ترامپ، رئيسجمهور آمريکا، عليه ايران پرداخت و نوشت: «هدف قراردادن غيرنظاميان و مراکز فرهنگي کاري است که تروريستها انجام ميدهند. اين جنايت جنگي است». همچنين «خواکين کاسترو»، ديگر نماينده دموکرات آمريکايي، نيز خطاب به دونالد ترامپ، گفت: «تو به نام ملت آمريکا، به ارتکاب جنايتهاي ضدبشري تهديد ميکني». اما خبر اين توييتهاي ترامپ در بيبيسي فارسي و ايران اينترنشنال و منوتو و... با سانسور منتشر شد. بيبيسي فارسي در تيتر خود صرفا چنين نوشت: «هشدار ترامپ: 52 هدف را در داخل ايران در نظر گرفتيم». در پاراگراف اول گزارش هم هيچ اشارهاي به مراکز فرهنگي اشارهشده ترامپ نشده است. ايران اينترنشنال هم دقيقا اين خبر را به همين شکل و با اشارهنکردن به مراکز فرهنگي انتشار داد. از همه اين موارد عجيبتر شبکه تلويزيوني منوتو بود. در اينستاگرام و سايت منوتو اظهارات ترامپ با چرخش و تحريفي آشکار بدون اشاره به واژههاي ايران و ايرانيان که بهصراحت در توييتهاي ترامپ روي آن تأکيد شده بود، با جمهوري اسلامي عوض شده و به نقل از ترامپ نوشتند: «ايالات متحده 52 هدف جمهوري اسلامي را در تيررس دارد که برخي از آنها خيلي مهم و ردهبالا هستند». ترامپ و ملت تروريست اين سياست البته پيشازاين هم از سوي اين رسانهها به كار گرفته شد كه همان موقع هم با انتقادات فراواني روبهرو شد. حدود يك سال پيش و در آبان 97، ترامپ ايرانيان را «ملت تروريست» خطاب كرد؛ اما برخي از اين رسانهها تلاش كردند كه عبارت «ملت» را حذف كنند يا آن را به «دولت» ترجمه كنند. ترامپ آن موقع گفته بود: «اگر شما نگاهي به ايران داشته باشيد و اگر به آنچه آنها انجام ميدهند، نگاه کنيد، [متوجه ميشويد که] آنها درحالحاضر يک «ملت تروريست» هستند». اين سخنان ترامپ البته پيشازاين و در مهر 96 هم به همين صورت تكرار شده بود. او اواخر مهر 96 ساعاتي پيش از اعلام رسمي راهبرد خود در قبال ايران، در يک سخنراني در جمع سياستمداران محافظهکار آمريکايي، ملت ايران را «تروريست» خواند. ترامپ در آن سخنراني خطاب به افراد حاضر گفت: «امروز درباره ايران سخنراني خواهم کرد؛ يک «ملت تروريست»؛ مانند چند ملت معدود (تروريست) ديگر. فکر ميکنم شنيدنش براي شما جالب باشد!». واکنش دولتآبادي و انتقاد راديوفردا يکي ديگر از موضوعاتي که رسانههاي فارسيزبان متعلق به دولتهاي خارجي به آن پرداختند و در نوع خود جالب توجه است، واکنش راديوفردا به عنوان يکي از ابزارهاي رسمي دولت آمريکا که بودجه آن را کنگره و وزارت امور خارجه دولت آمريکا ميدهد، به نوشتهاي از محمود دولتآبادي، نويسنده مشهور ايراني است که در سوگ ترور سردار سليماني نوشت. دولتآبادي در اين نوشته کوتاه خود که در روزنامه ايران منتشر شد، اينطور نوشته بود: «به پا گر خَلَد خاري آسان برآيد- چه سازم به خاري که در دل نشيند! از لحظهاي که خبر فاجعه ترور سردار قاسم سليماني را شنيدم، مفهوم اين عبارات بالا ذهنم را رها نميکند: چه سازم به خاري که در دل نشيند؟ و ازخود ميپرسم آيا اين است سرنوشت همه فرزندان شايسته اين آب و خاک، با هر انديشه و هر گرايشي؟ انهدام؟ باری... ايران بار ديگر يکي از فرزندان شايسته خود را با دريغ تمام، از دست داد. شخصيتي که سدي سترگ در برابر خونآشامان داعش برآورد و مرزهاي کشور ما را از نکبت حضور آنان ايمن داشت. من نيز در اندوه عميق ازدستدادن آن انساني که شخصا دورادور دوست ميداشتمش، سوگوارم».گزارش راديوفردا با اين تيتر منتشر شده: «دفاع دولتآبادي از نوشته خود در سوگ سليماني» براي اين گزارش خبرنگار اين رسانه با خود دولتآبادي مصاحبه کرده و در بخشي از گزارش آمده است: «يادداشت آقاي دولتآبادي انتقادات شديدي را عليه وي در پي داشته». ادامه اين گزارش نيز حاوي مصاحبههايي در انتقاد از اين موضع محمود دولتآبادي است. اين مطلب ازآنرو واجد اهميت است که رسانهاي که به صورت رسمي بودجه خود را از دولت ترامپ، مسئول مستقيم ترور سردار سليماني ميگيرد، از نويسنده شهير ايراني انتقاد کرده که چرا در واکنش به ترور سردار هموطن خود به دست آمريکا سوگواري کرده است! سانسور بيسابقه اينستاگرام و فيسبوك استانداردهاي دوگانه البته تنها به رسانههاي فارسيزبان خلاصه نميشود و حتي يكي از شبكههاي اجتماعي معروف و پركاربرد دنيا؛ يعني اينستاگرام هم در روزهاي گذشته چنين رويكردي را در پيش گرفته كه با تعجب و انتقادات فراواني هم روبهرو شده است. اينستاگرام و فيسبوك در روزهاي گذشته هر تصويري از «قاسم سليماني» را حذف ميكنند و حتي فراتر از آن، نوشتههاي با مضمون نگراني و ناراحتي از شهادت اين سردار ايراني را هم پيدا و حذف ميكنند؛ رويكردي كه اعتراضات فراواني را هم به همراه داشته است. در يكي از اين موارد، دکتر عبدالکريم سروش، نويسنده و روشنفكر ايراني ساكن آمريكا، در واکنش به شهادت سردار سليماني با تغييري اندک در شعر حافظ نوشته بود: قاسم از دولت عشق تو سليماني شد. اينستاگرام، اما اين قطعه شعر را حذف كرد كه با تعجب فراواني هم همراه شد؛ اينكه مديران و سانسورچيان اين شبكه اجتماعي چگونه مفهوم اين شعر را تحليل کرده و آن را در راستاي حمايت از سليماني دانستند.مديران اينستاگرام در پاسخ به دليل اين سانسور بيسابقه گفتهاند كه «ما مطابق مقررات وضعشده در ارتباط با تحريمهاي آمريکا اقدام ميکنيم و در قبال تحريمهاي دولت آمريکا عليه ايران متعهد هستيم». اين توضيح البته چندان مورد توجه قرار نگرفت و گروهي آن را توجيهی غيرقابلقبول دانستند. دراينباره علي بهادريجهرمي، رئيس مرکز وکلا و کارشناسان رسمي و مشاوران خانواده قوه قضائيه، اين رفتار را در تضاد با آزادي بيان دانسته و گفته است: «ايجاد محدوديت در آزادي بيان از سوي مدعيان آزادي، وقتي دولت محل استقرار سرورهاي توييتر و اينستاگرام دليل قانوني و ضروري مانند لزوم حفظ امنيت ملي نسبت به محتواهاي منتشرشده به زبان فارسي ندارند؛ بدونشک اقدامي برخلاف اعلاميه و ميثاقين حقوق بشر و مغاير با احترام به استقلال کشورها از منظر حقوق بينالملل و حتي مغاير با موازين حقوق داخلي خود ايالات متحده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.