کشاکش میل و بیمیلی
شرق: در تاریخ ادبیات قرن نوزدهم اگر بخواهیم از چند شخصیت درخشان و تأثیرگذار نام ببریم شارل بودلر بیشک یکی از آنهاست. مارشال برمن در کتاب «تجربه مدرنیته» بخشی را به بودلر و شعری از او اختصاص میدهد. والتر بنیامین نیز در بحث در باب فلانور و پرسهزن شهری مفصل به بودلر و شعر او پرداخته است. انتخابهای بنیامین و برمن بیدلیل نبوده است. بودلر شاعری است که زندگی شهری جزئی از تجربه شاعرانه اوست. او شهر را به بخشی از تجربه درونی و انسانی خود بدل میکند و آن را به صورتی شاعرانه و با عناصر شعری در شعر خود بازتاب میدهد. در شعر او پیوند امور عینی و مادی و ملموس زندگی شهری را با عمیقترین حسهای انسانی میتوان دید. او در شعر خود ترکیبی غریب از این پیوند به دست میدهد. شعرهای بودلر را تاکنون مترجمان مختلفی به فارسی ترجمه کردهاند. اخیرا نیز بخشی از مهمترین کار شعری او، «گلهای شر»، در کتابی با عنوان «شارل بودلر: شعرهای نخستین و مجموعهی ژان دووال» با ترجمه رضا رضایی در نشر فنجان منتشر شده است. چنانکه در بخشی از مقدمه رضا رضایی بر این کتاب آمده ترجمه او بر اساس مأخذی است که در آن شعرهای «گلهای شر» به هفت دسته تقسیم شده است و ترجمه حاضر دو بخش نخست این تقسیمبندی را شامل میشود. همراه با متن فارسی شعرها متن فرانسه آنها نیز آمده است. رضایی در مقدمه کتاب ابتدا به زندگی و آثار بودلر و اهمیت و ویژگیهای شعر او پرداخته و بعد درباره ترجمه شعرها و شیوهای که در ترجمه برگزیده توضیحاتی داده است. در بخشی از این مقدمه درباره اهمیت «گلهای شر»، نوع تأثیری که شعر بودلر بر خواننده میگذارد و ویژگی شعر او آمده است: «گلهای شر نهتنها مهمترین کار بودلر است، بلکه شاید تأثیرگذارترین مجموعهی اشعار در زبان فرانسه باشد. اگر برای آشناشدن با شعر فرانسه قرار باشد فقط یک شاعر را معرفی کنیم، قاعدتا آن یک شاعر همین بودلر است. هیچ نوع کلاف غامضی از جنس قراردادهای کلاسیک یا ابهامهای سمبولیستی معنای بلافصل شعرهایش را از خوانندهی مدرن یا غیرفرانسوی پنهان نمیدارد. با این حال، شعر بودلر شعری است که با هر بار بازخوانی مایههای غنی و تازهای را به ذهن متبادر میکند و تأثیری نو بر احساس و دریافت ما میگذارد. گفتهاند که شعر بودلر شبیه محوری است که شعر قرن نوزدهم اروپا بر پاشنهی آن چرخیده است تا به آینده نظر کند، اما با مایههای کاملا فردیاش به تمهایی غنا بخشیده است که در سنتی صدهاساله جنبهی آشنا داشتهاند». در این مقدمه به «کشاکش میل و بیمیلی» به عنوان «هستهی اصلی در شعر بودلر» اشاره شده و دراینباره آمده است: «هستهی اصلی در شعر بودلر کشاکش میل و بیمیلی است. طبع خود او نیز اینگونه است. او خود را آدم بیقراری میبیند با حسیات تند و تیز که مدام به رخوت و تعلل میافتد. برایش مهمترین مسئله این است که از لحظههای لذت یا ترس چهگونه شعر بسازد. لَختی در دنیای درون و گذشت زمان در دنیای بیرون این خطر را دارد که او نتواند چیزی خلق کند. در سیاههی شرارتها و رذیلتها ملال بدترین است و اراده و تلاش سبب رهایی میشود». در بخشی دیگر از مقدمه کتاب درباره تفاوت نگاه شاعران رمانتیک به رویارویی انسان و سرنوشت و همچنین تفاوت مواجهه آنها با مقولاتی چون شر و ناکامی با نگاهی که بودلر در شعرهایش به این مقولات دارد، آمده است: «رمانتیکها هنگامی که آدمی را در برابر سرنوشت میگذاشتند همدلی بیخدشهای با قهرمان نشان میدادند، اما بودلر پیکان نقد را از نیروی خارجی به سوی عیب و نقص درونی برمیگرداند. رمانتیکها شر بیرون خود را تقبیح میکردند یا ناکامیها را والا و باعظمت مینمایاندند، اما بودلر خودش و مخاطب خودش را متوجه بغرنجی و خُردی گناهان ناگفتنی نیز میکرد -یعنی آنچه در ناخشنودیها و حسرتهای آدمی نهفته است». بخشی از مقدمه کتاب، چنانکه گفته شد، به توضیح شیوه ترجمه شعرها اختصاص دارد. رضایی درباره شیوهای که در ترجمه شعرهای بودلر اتخاذ کرده، پس از اشاره به دو شیوه رایج در ترجمه شعر، یکی بازسرایی شعر توسط مترجم و دیگری رساندن هرچه بهتر مفاهیم و معانی مورد نظر شاعر در زبان مقصد مینویسد: «من در ترجمهی شعرهای بودلر راه بینابین را برگزیدهام. یعنی نه خواستهام شعر را در زبان فارسی بازسازی یا بازآفرینی کنم و نه خواستهام ترجمهام به شرح شعر تبدیل شود. کار من این بوده که اولا شعر را به نثر برگردانم (طوری که خواننده مابازای تصاویر و تعابیر شاعر را در فارسی بتواند ببیند) و ثانیا این نثر را شاعرانه کنم (طوری که خواننده احساس کند با ترجمهی شعر روبهروست، نه با ترجمهی نثر). در واقع، پراگماتیست بودهام. اما در شاعرانهکردن نثر ترجمه دقت کردهام که به زبان و بیان شاعران فارسی (قدیم و جدید) نزدیک نشوم تا خواننده احساس نکند چیزی شبیه شعر فارسی را میخواند. از اینرو، از تعابیر شاعرانهای که ممکن بود رنگ و بوی آشنای شعر معاصر یا قدیم فارسی را داشته باشد اجتناب کردهام. یعنی عمد داشتهام که ترجمهام به شعر فارسی تبدیل نشود اما نثر ترجمهام حالت شاعرانه داشته باشد. با این حال، شاعری چون بودلر تکیهکلامها و تعبیرها و واژههای کلیدی خاص خودش را دارد که من کوشیدهام اینها را به خوانندهی فارسیزبان انتقال دهم». آنچه میخوانید شعری است با عنوان «برای تاسو در زندانِ اوژن دو لا کروا» از این مجموعه: «شاعر در سیاهچال، ژولیده و رنجور،/ دستنوشتهای را زیر پاهای لرزانش میفشارد،/ و با نگاهی شعلهور از هراس/ پلههای سرگیجه را میشمارد/ که جانش بر آن ویران میشود./ خندههای مستانه زندان را میآکند/ و فکرش را به غرابت و پوچی میخواند./ تردید احاطهاش میکند،/ و ترسی مضحک، نفرتانگیر و چندچهره، گرداگردش میپلکد./ این نابغهی محبوس در دخمهی ناپاک،/ این شکلکها، این فریادها،/ این اشباح که زنبوروار کنار گوشش میچرخند،/ این رؤیازده که از خوف مکان از خواب میپرد،/ آری، اینهایند نشانههای تو،/ ای روح غرقه در رؤیاهای تیره و تار،/ که واقعیت میان چهاردیوارش خفهات میکند!».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.