کوروش احمدي در گفتوگو با «شرق»: هدف ترامپ برحذرداشتن ايران از اقدام تلافيجويانه است
ترامپ نگران واکنش ایران
زینب اسماعیلی: آنچه سحرگاه جمعه رخ داده، بدون شک معادلات منطقه و روابط بينالملل را تغيير ميدهد. فارغ از موضعگيريهاي رسمي مقامات ايران در واکنش به ترور سردار سليماني، اين موضوع ميتواند آينده را به شکلي ديگر رقم بزند. در گفتوگو با کوروش احمدي ديپلماتي که سالها مأموريت کارياش را در نيويورک گذرانده و ايالات متحده را به خوبي ميشناسد، به آنچه در پيش است پرداختيم.
به نظر ميرسد ترور سردار سليماني توسط دولت آمريکا در شرايط سياسي فعلي ميتواند نقطه عطفي در معادلات پيشرو باشد. در چند سؤال تلاش ميکنم تا تحليلتان از اين اتفاق را بشنوم. ابتدا بايد سؤالي را که افکار عمومي از سحرگاه جمعه در ذهن دارد، بپرسم. چه چيزي پيشروي ماست؟ چه اتفاقاتي محتمل است؟ چه از سوي ايالات متحده چه از سوي جمهوري اسلامي. قطعا ترور ايشان نقطه عطفي است و شايد بتوان گفت بعد از حمله آمريکا به سکوهاي نفتي ايران در خليج فارس در 1367، پرريسکترين اقدام آمريکا عليه ايران است. قطعا شرايط در دوره بعد از اين تحول، ديگر مشابه شرايط قبل از آن نخواهد بود. مهمترين سؤال هم همين است که شما گفتيد؛ يعني هم در ايران و هم در آمريکا و نيز در منطقه و جهان سؤال اين است؛ چه خواهد شد. به نظر ميرسد آمريکا اکنون وارد فاز کنترل و تثبيت اوضاع شده. توييت ترامپ مبني بر اينکه ايران هميشه برنده مذاکره و بازنده جنگ است هم متضمن تهديد است هم تشويق. پيام ارسالي از طريق سفارت سوئيس نيز بايد مضمون مشابهي داشته باشد. مهمتر نحوه واکنش ايران است چون ممکن است عدهاي تصور کنند حتما بايد پاسخي درخور داده شود و اين پاسخ هم حتما نظامي باشد. من فکر ميکنم مقامات ما بايد با حوصله، درايت، تدبير و دورانديشي در اين مورد اقدام کنند. راهبرد اجتناب از جنگ هميشه بايد در مواجهه با اين اتفاق مد نظر باشد؛ يعني ما نبايد راهبرد خود را فراموش کنيم و تسليم جريان باد شويم که هر جا خواست ما را ببرد. قطعا سردار سليماني فرمانده بسيار باارزشي بود و جاي او ممکن است به راحتي پر نشود اما منافع ملي، بقاي ملي، حفظ جايگاه منطقهاي ايران، جلوگيري از جسورشدن رقباي منطقهاي، جلوگيري از ايجاد زمينه براي رشد تروريستهاي تکفيري و مانند آن بايد در مرکز توجه مسئولان ما قرار داشته باشد. چرا ايالات متحده تأكيد دارد اعلام کند اين دستور به فرمان شخص ترامپ انجام شده است؟ اين تأكيد بيشتر در چارچوب سياست داخلي آمريکا و بحثهايي که در مورد اختيارات جنگي رئيسجمهور مطرح است، معني دارد؛ به اين معني که تصميم براي اين اقدام از جانب رئيسجمهور که داراي اختيارات است، گرفته شده و نه توسط اعضاي کابينه يا فرماندهان نظامي در منطقه. اصولا معمول است که هر اقدام نظامي در مواجهه با طرفهاي خارجي، اعم از دولتها يا بازيگران غيردولتي، حتما بايد توسط رئيسجمهور گرفته شود. البته بحث اختيارات جنگي رئيسجمهور بحث مهمي است و دموكراتها در 2018 در دو نوبت تلاش کردند دست ترامپ را براي زدن هر گونه ضربه نظامي بدون مجوز کنگره به ايران ببندند. در اولين مورد لايحه مربوطه در سنا تصويب نشد و در مورد دوم نيز تلاش دموكراتها براي درج بندي در لايحه بودجه نظامي ناموفق باقي ماند. چنين اقدامي از سوي آمريکا نظير دارد؟ فکر نميکنم مشابه اين اقدام توسط آمريکا در گذشته صورت گرفته باشد. اقدام عليه سردار سليماني از آن جهت شايد بيسابقه باشد که ايشان يک مقام دولتي و يکي از فرماندهان شاخهاي از نيروهاي نظامي يک کشور عضو سازمان ملل بود. قطعا چنين اقدامي از نظر حقوق بينالملل غيرقانوني است و بهانههايي مانند «طرحريزي حملات قريبالوقوع» و تلافي کشتن سربازان آمريکايي در گذشته يا ادعاي ترامپ مبني بر اينکه اين اقدام براي جلوگيري از جنگ بوده، بيشتر جنبه تبليغي و لفاظي دارد و فاقد هرگونه مبنا و وجاهت قانوني است. همانطور که يکي از کارشناسان سازمان ملل خانم آنييس کالامان نيز خاطرنشان کرد در واقع، کشورها مجاز نيستند به صرف ادعا اقدام به ترور افراد، بهويژه مقامات ساير کشورها کنند. بحث جلوگيري از حمله قريبالوقوع از طريق ضربه پيشدستانه يا preemptive strike نيز در چارچوب حقوق بينالملل زياد مورد بحث قرار داشته و برخي مدعياند چنين چيزي را ميتوان از ماده 51 منشور در مورد دفاع از خود استنباط کرد. در سال 2003 دولت بوش تلاش داشت حمله به عراق را در اين چارچوب توجيه کند و اسرائيل نيز بر همين مبنا در جهت توجيه تجاوزش به کشورهاي عربي در ژوئن 1967 کوشيده است. البته نظر حقوقي غالب اين است که چنين استنباطي از ماده 51 درست نيست و چراغسبزي است به همه متجاوزان براي اقدام به تجاوز و سپس توجيه تجاوزاتشان. البته همين استنباط شبهحقوقي نيز در ارتباط با جنايت آمريکا عليه سردار سليماني يعني يک فرد و اين ادعا که ايشان طرحهايي براي کشتن آمريکاييان در دست اقدام داشته، نميتواند کاربرد داشته باشد. دموكراتهاي کنگره نسبت به اين ادعا معترض شدهاند. آنها بر آناند هيچ جزئياتي درباره «اين طرحها» به کنگره داده نشده و حتي بر خلاف هيچ اطلاعي به رهبران کنگره در مورد اصل عمليات هم داده نشده بود، چه رسد به جزئياتي براي توجيه دليل اين ترور. به عبارت ديگر، در آمريکا نيز بسياري توجيهات تيم ترامپ را رد ميکنند. عراق به چه سمتي ميرود؟ منظر شما درباره اين کشور چيست؟ عراق در يکي از دشوارترين مقاطع حيات سياسياش به سر ميبرد؛ ساختاري که در 17 سال گذشته يعني بعد از سقوط صدام در حال شکلگيري بود، سخت در معرض خطر و فروپاشي قرار گرفته است. معترضان عراقي طي سهماهه گذشته سخت با نظام سهميهبندي براي پستها و سمتها در دولت و نقش احزاب در کسب اين سهميهها مخالفت کرده و خواستار براندازي آن شدهاند. اين اعتراضات به استعفاي نخستوزير انجاميد و رئيسجمهور نيز در مخالفت با شخص توصيهشده از سوی گروه فتح در پارلمان براي نخستوزيري از سمت خود استعفا کرد. بنابراین اکنون دو سمت مهم نخستوزيري و رياستجمهوري با کفيل اداره ميشود و نوعي بلاتکليفي و تزلزل بر زندگي سياسي در عراق حاکم است. دور جديدي از بيثباتي که در جمعه 27 دسامبر با حمله به يک مقر نظامي و کشتهشدن يک مقاطعهکار آمريکايي شروع شد و با حمله آمريکا به پنج مقر کتائب حزبالله و ترور سردار سليماني ادامه يافت، بيثباتي و تزلزل در کشور را بيشتر کرده است. اکنون مهمترين سؤال، علاوه بر تعيين نخستوزير، تعيين تکليف پنج هزارو200 سرباز آمريکايي در عراق است. مجلس و دولتهاي مختلف با اين پيشفرض که براي مبارزه با داعش نياز به حمايت نظامي آمريکا دارند، پذيراي نيروهاي آمريکايي شدهاند(البته برخي هم از اين طريق دنبال توازن قوا با ايران هستند). اما اکنون تجاوز اين نيروها به استقلال و حاکميت ملي عراق ادامه حضور آنها در کشور را سخت زير سؤال برده است. پارلمان عراق قرار است امروز يکشنبه نشست فوقالعادهاي در اينباره داشته باشد و درباره ادامه حضور يا اخراج سربازان آمريکايي تصميم بگيرد. اين تصميمي است که به هر شکل که باشد، ميتواند آينده عراق را شديدا تحت تأثير قرار دهد. در چنين شرايطي سؤال اين است که با توجه به اين تحولات و حوادث و روشننبودن آينده، سرنوشت اين کشور چه خواهد بود. فرض بر اين است که در صورت وخامت اوضاع نيروهاي افراطي مانند داعش ميتوانند بيشترين بهره را از اوضاع جاري ببرند. بديهي است فعالشدن مجدد اين تکفيريها براي ما نيز خطر بسيار بزرگي است. البته در ميان اين همه اتفاقات بد، خبر خوب اين است که در ماههاي گذشته اختلافات قومي در حداقل خود قرار داشته و کردها، سنيها و شيعيان بيش از گذشته نظر مثبتي نسبت به همکاري با هم داشتهاند. ترامپ در يکي از واکنشهاي توييتري باز هم بحث مذاکره را مطرح کرده است؟ چرا او در چنين شرايطي مذاکره را مطرح ميکند؟ اساسا با اين اقدام دورنمايي از گرهگشايي در رابطه تهران- واشنگتن ميبينيد؟ من فکر نميکنم اين بار منظور ترامپ واقعا مذاکره بود. او در توييت خود در واقع ادعاي قبلياش را تکرار کرده به اين مضمون که ايران در هيچ جنگي برنده نشده، اما در هر مذاکرهاي برنده شده. اگر چه در گذشته اين عبارت را ميشد به تشويق ايران براي مذاکره تفسير کرد، اما اين بار فکر ميکنم هدف او بيشتر انذاردادن و برحذرداشتن ايران از اقدام تلافيجويانه باشد که به جنگ منجر شود. به عبارت ديگر، او ميگويد اقدام شما براي انتقام به جنگ منجر ميشود و شما در هر جنگي بازنده هستيد. بهطور کلي، فکر ميکنم بعد از سفر آقاي روحاني به ژاپن و بينتيجهماندن مذاکرات درباره تخفيف تنش با آمريکا (حداقل در کوتاهمدت) کار ديپلماتيک براي حل مشکل بين ايران و آمريکا تا حدود زيادي کمفروغ شده است، چراکه روشن شد ترامپ حاضر به دادن هيچ نوع امتيازي مانند مثلا تعليق بخشي از تحريم صدور نفت نبوده است. برخي معتقدند ترامپ در پي اعتراضات آبانماه در ايران اين تصور را پيدا کرده که سياست فشار حداکثرياش دارد جواب ميدهد و لازم نيست امتيازي بدهد. موضوع کاهش تعهدات برجامي ايران را نيز بايد به اين معادله اضافه کرد که موجب دشواري بيشتر خواهد شد. بنابراین دورنماي گرهگشايي از روابط با واشنگتن حداقل در چند هفته يا چند ماه آينده خيلي روشن نيست. اما با توجه به پويايي بالاي امور هميشه احتمال تحول غيرمترقبهاي وجود دارد. پمپئو از اولين ساعات روز جمعه در واشنگتن، رايزني تلفني با مقامات کشورهاي همسايه ايران را آغاز کرده است؛ از ژنرال باجوا در پاکستان تا امارات و... . به نظر شما او دنبال چيست؟ نگران تهديدشدن پايگاههاي نظامي آمريکا در اين کشورهاست يا دنبال يارگيري و ائتلافسازي منطقهاي؟ به طور معمول بعد از تحولات اينچنيني کشورها ميکوشند تا روايت خود را به گوش مقامات ديگر کشورها برسانند و در شکلگيري ذهنيت آنها در مورد تحولي که حاصل شده، نقشی فعال داشته باشند و نيز اطمينانها يا هشدارهايي را بدهند و احيانا درخواستهايی را بکنند. اين تماسهاي تلفني را بايد در اين رابطه ديد که امري عادي و قابل انتظار بوده است. اين امر البته در راستاي ائتلافسازي نيز که يکي از شقوق بسيار مهم ديپلماسي است، قرار دارد. در مورد برخي از کشورهاي منطقه، اين ادعا در برخي رسانهها و بهويژه از جانب کساني که نسبت به ايران نظر منفي دارند نيز مطرح شده که ممکن است ايران در مقام تلافي، متوجه برخي اهداف نرم شود و کشورهاي منطقه را که متحد آمريکا محسوب ميشوند هدف قرار دهد. بنابراین، اين تماسهاي تلفني در مواردي ممکن است متوجه اين امر نيز باشد. گفته شد اين موضوع ممکن است در نشست شوراي امنيت بررسي شود. با توجه به وزن کشورهاي عضو و ناظر در اين جلسه چه احتمالاتي وجود دارد؟ در اين رابطه اقداماتي از سوي ايران انجام شده، از جمله ارسال نامهاي با امضاي آقاي روانچي به دبيرکل سازمان ملل و رئيس شوراي امنيت در روز جمعه که در آن خواسته شده تا اقدام آمريکا توسط شورا محکوم شود. آقاي ظريف هم با دبيرکل صحبت کرده است، اما بهطورکلي قراردادن موضوعات در دستور کار شوراي امنيت به نحوي که جلسهاي در مورد آن تشکيل شود و اين جلسه احيانا منجر به تصميمي يا قطعنامهاي شود، به فراهمشدن شرايط دشواري بستگي دارد؛ مثلا يکي از اعضاي شورا يا دبيرکل در چارچوب ماده 99 منشور يا چندين عضو سازمان ملل بايد بپذيرند تا در اين مورد درخواستي مطرح کنند. در اين مورد خاص با توجه به اينکه طرف دعوا يک عضو دائمي شوراي امنيت است، کار بسيار دشوارتر خواهد بود. آنچه پيشروي ترامپ است نيز منظر روشني ندارد و ديگر مشکل ميتواند از شرايطي که ايجاد کرده عقبنشيني کند. انتخابات در پيش است و دموكراتها به همين دليل از او انتقاد ميکنند. موافقم. کار براي خود ترامپ هم دشوار شده. او اکنون قدم در راه باطل و بيسرانجامي گذاشته که بازگشت از آن نيز ميتواند برايش خسارتبار باشد. اساسا مشخص نيست که چه اتفاقي افتاد که ترامپ برخلاف رويه خونسرد قبلياش در مورد حملاتي در درياي عمان و سرنگوني پهپاد آمريکايي و حمله حوثيها به تأسيسات آرامکو بهيکباره رويهاي چنين دفعتا تهاجمي پيشه کرد و چرا بدون مقدمه و بدون هشدار. اسپر، وزير دفاع آمريکا، روز پنجشنبه از اينکه «بازي تغيير کرده است» سخن گفت. چرا بازي تغيير کرده است، به دليل کشتهشدن يک مقاطعهکار آمريکايي؟ واکنش آمريکا در قبال کشتهشدن اين مقاطعهکار نيز خارج از تناسب بود. آمريکا ميتوانست به زدن يکي، دو مقر حشدالشعبي در همان مناطق اطراف پايگاه کي 1 اکتفا کند. حمله به پنج پايگاه حشد در عراق و سوريه و ترور 25 نيروي حشد و زدن انبارهاي مهمات که براي مقابله با داعش در منطقه لازم بودند، چرا. حمله به سردار سليماني چرا. آيا اين سياست جديد در ارتباط با کمرنگکردن بحث استيضاح ترامپ نميتواند قابل طرح باشد. يکي از فرضيهها همين است. ممکن است او خواسته باشد موقعيت خود را در آستانه محاکمه در سنا تقويت کند. ادعاي مکرر او در 2012 مبنيبر اينکه اوباما بهخاطر پيروزي در انتخابات، در پي جنگ با ايران است، اين فرضيه را تقويت ميکند. شايد ترامپ در ذهن سادهاش اکنون به اين نتيجه رسيده باشد که جنگي از راه دور با ايران ممکن است به اهداف سياست داخلياش ياري رساند. فرضيه ديگر نااميدي مطلق او از هرگونه شانس مذاکره با ايران و حل مشکل از طرق ديپلماتيک باشد، بهويژه بعد از سفر آقاي روحاني به ژاپن و بعد از اعتراضات آبانماه در ايران. اشکال ديگر کار اين است که او اکنون دو وزير تندرو؛ يعني اسپر و پمپئو را نيز در کنار خود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.