|

اقتصاد سياسي ايران در جنگ جهاني دوم

گروه اندیشه: در شكل‌گيري سياست خارجي يك دولت هم شرايط اقتصاد سياسي داخلي نقش دارد و هم ايدئولوژي نخبگان حاكم و عوامل بيروني. تاكنون پژوهش‌هاي مختلفي درباره اقتصاد سياسي ايران در ادوار مختلف تاريخ معاصر انجام شده كه در پرتو آن مي‌توان به چند‌و‌چون جهت‌گيري سياست خارجي و داخلي د‌ولت‌ها پرداخت. كتاب «سياست‌ورزي در ايران مدرن» تأليف محمود عبدالله‌زاده كه به‌تازگی از سوي نشر فرهنگ جاويد منتشر شده، اقتصاد سياسي ايران را در بازه سال‌هاي 1318 تا 1325 واكاوي مي‌كند. محمود عبدالله‌زاده، نويسنده، مترجم و پژوهشگر مدرسه مطالعات شرقی دانشگاه لندن و مدیرمسئول و سردبیر فصلنامه اقتصاد سیاسی است. «تاریخ مختصر نئولیبرالیسم» دیوید هاروی، «نظریه‌های اقتصاد سیاسی» جیمز ای کاپوراسو و «انديشيدن درباره فضا» مایک کرنگ و نایجل ثریفت از‌جمله آثاري هستند كه او ترجمه كرده است. عبدالله‌زاده در كتاب «سياست‌ورزي در ايران مدرن» علاوه بر بررسي اقتصاد سياسي و پارامترهاي مختلف اقتصادي بر روابط خارجي و سياست داخلي نيز تمركز مي‌كند و تأكيد مي‌كند كه در اين پژوهش به اقتصاد سياسي ايران نه به‌عنوان يك موضوع؛ بلكه در معناي يكي از عوامل شكل‌دهنده سياست خارجي پرداخته است و به تفصيل درباره کنش‌های متقابل میان عوامل مؤثر داخلی و خارجی در سیاست‌ورزی ایران در دوره مورد مطالعه از‌جمله افراد، مجلس، دربار، احزاب، اقتصاد و رويدادها و جنبش‌ها و نيز عوامل خارجي يعني تهديد سنتي اتحاد شوروي درباره امنيت و تماميت ارضي ايران، سياست‌هاي استعماري بريتانيا و رقابت ديرينه اين دو دولت در ايران بحث كرده است. کتاب درباره دورانی کوتاه ولی مهم از سیاست‌ورزی در طول جنگ جهانی دوم و رقابت دیرینه بریتانیا و روسیه شوروی در ایران بحث مي‌كند؛ يعني عواملي كه بيشترين تأثير را بر شکل‌گيري سیاست‌های داخلی و خارجی ايران در آن زمان داشتند. نويسنده با تحقيق در منابع و آرشيوهاي مختلف اسناد و اطلاعات جديدي درباره اين دوره ارائه مي‌دهد. در اين كتاب بيشتر از منابع دست‌اول كمك گرفته شده است. به گفته نويسنده اين منابع در دو گروه جاي مي‌گيرند: اول منابع منتشر‌نشده، شامل اسناد آرشيوهاي ملي كشورهاي مختلف، عمدتا آرشيو اسناد دولت بريتانيا و دوم منابع چاپ‌شده نظير اسناد منتشر‌شده دولت‌ها، خاطرات چاپ‌شده اشخاص، كتاب‌ها، مقالات، روزنامه‌ها و مجلات معتبر. روزنامه‌ها و مجلات ايران اطلاعات ارزشمندي را در اختيار پژوهشگران قرار مي‌دهند. ميان سال‌هاي 1320 و 1325 حدود 464 روزنامه، هفته‌نامه و ماهنامه در ايران چاپ مي‌شدند كه اغلب آنها به فارسي و تعدادي نيز به زبان‌هاي تركي، ارمني، انگليسي، فرانسوي، كردي، روسي و لهستاني بودند كه نويسنده به آنها ارجاع مي‌دهد. رئوس كتاب اين پژوهش تداوم الگويي يكسان را در سياست خارجي ايران معاصر حتي پس از سقوط رضاشاه و ظهور نيروهاي رقيب در صحنه سياست ايران و حضور ارتش‌هاي بيگانه در كشور در زمان جنگ جهاني دوم نشان مي‌دهد. نویسنده با نگاهی تحلیلی شکل‌گیری سیاست‌های داخلی و خارجی و تأثیر آنها بر یکدیگر را روایت می‌کند و با بهره‌گيري از اسناد سرّی و محرمانه و منابع معتبر روایت‌های نادرست، تکراری و غالبا تحریف‌شده از تاریخ معاصر ایران را رد مي‌كند و برخي حقایق ناشناخته را برای نخستین‌بار در این کتاب توضيح مي‌دهد. كتاب داراي يازده فصل و دو ضميمه است. در فصل اول به منظور ارائه تصويري كلي از وضعيت ايران در آن زمان، نگاهي كوتاه به اوضاع كشور در دوره قاجار مي‌اندازد. بيش از يك قرن ناكارآمدي و ظلم در دوره حكومت پادشاهان قاجار باعث نفوذ همسايگان قدرتمند ايران، به‌ويژه بريتانيا و روسيه شد تا به دنبال تأمين مواد اوليه، ايران را صحنه تاخت‌و‌تاز خود قرار دهند. اساس قدرت شاهان قاجار كمك‌هاي مالي و نظامي قدرت‌هاي خارجي بود و به‌همين‌دليل مجبور بودند در امتيازهاي مربوط به استخراج معادن، تنباكو، احداث راه‌آهن، نفت و... منافع آنها را تأمين كند؛ از‌جمله انحصار استخراج منابع معدني، احداث راه‌آهن و جمع‌آوري درآمدهاي گمركات به فن رويتر بريتانيايي آلماني‌تبار، امتياز تنباكو به مدت پنجاه سال به تالبوف در 1269 و امتياز كاوش و استخراج انحصاري نفت در منطقه وسيعي به استثناي مناطق شمالي كشور به ويليام ناكس دارسي در 1280. بعد از بريتانيايي‌ها امپراتوري‌هاي روسيه، فرانسه و آلمان نيز به عرصه اقتصاد و سياست ايران وارد شدند. با شروع جنگ جهاني اول در 1914 دولت ايران اعلام بي‌طرفي كرد. در واقع حكومت در حال فروپاشي قاجار نيروي نظامي لازم براي دفاع از مرزهاي كشور را نداشت و ديري نگذشت كه كشورهاي درگير در جنگ سياست بي‌طرفي ايران را ناديده گرفتند و كشور به صحنه نبرد نيروها تبديل شد. در همين اوضاع و احوال نياز به پديد‌آمدن يك دولت ملي متمركز و قدرتمند در ذهن روشنفكران ايران پديد آمد. در فصل دوم كه در واقع پيش‌درآمد اين پژوهش است، روابط ايران با آلمان، اتحاد شوروي و بريتانيا در دوران رضاشاه به طور مختصر بحث مي‌شود. رضاشاه در واپسين سال‌هاي سلطنتش روابط نزديك‌تري با آلمان برقرار كرد. اين سياست به شاه كمك مي‌كرد تا به برنامه صنعتي‌كردن كشور ادامه دهد و در‌عين‌حال از نظر سياسي براي ايجاد موازنه از آلمان در مقابل بريتانيا و روسيه بهره‌برداري كند. فصل سوم كه شروع اين پژوهش است، به اشغال ايران در جنگ جهاني دوم مي‌پردازد و سياست بي‌طرفي ايران در جنگ را تحليل مي‌كند و نشان مي‌دهد كه اتخاذ سياست بي‌طرفي بهترين گزينه ممكن در آن برهه و در واقع تنها سياست عملي براي دولت ايران بود؛ زيرا هيچ‌يك از دولت‌هاي درگير جنگ هيچ پيشنهادي براي اتحاد با ايران به دولت ندادند. جنگ جهانی دوم در تابستان ۱۳۱۸ آغاز شد و یک روز پس از شروع جنگ، ايران با صدور بیانیه‌ای در این جنگ اعلام بی‌طرفي کرد. آلمان و بریتانیا هر دو از این موضع استقبال کردند. بریتانیا با توجه به درگیری‌ و اشتغالاتش در مناطق دیگر توان و تمایل تمرکز نیرو و ایجاد جبهه‌ای در این منطقه را نداشت. آلماني‌ها نيز بنا بر محاسبات دیگری از این بی‌طرفی استقبال کردند. آنها با توجه به پیوند نزدیک ترکیه با بریتانیا و فرانسه، در اين جهت که یک کشور دیگر منطقه به این جبهه نپیوندد و بی‌طرف بماند، حركت مي‌كردند. با این همه، با پیشروی آلمان‌ در خاک اروپا، دولت وقت ایران با مدیریت رضاشاه به رغم اعلام بی‌طرفی، هم متأثر از تبلیغات مبتنی بر نژاد مشترک آلمان‌ها و ایرانی‌ها و هم مبتنی بر این پیش‌بینی خوشبینانه که آلمانی‌ها برنده جنگ خواهند بود تغییراتی در کادر دولت داد که بر سر كار آوردن چهره‌های طرفدار آلمان و آشنا به زبان آلمانی شاخص‌ترین آنها بود. نويسنده با بررسي تحولات جنگ و پيشروي متفقين و نهايتا اشغال ايران به بررسي اقتصاد سياسي و روابط خارجي ايران در اين دوره مي‌پردازد. نقش بريتانيا فصل چهارم سياست‌هاي بريتانيا در مورد سقوط رضاشاه و تلاش براي احياي سلسله قاجار را شرح مي‌دهد. نويسنده با استفاده از آرشيو اسناد ملي بريتانيا، آرشيو اسناد حكومت هند و بريتانيا و آرشيو اسناد بريتيش‌پتروليوم به ناخرسندي دولت بريتانيا از رضاشاه اشاره مي‌كند و چگونگي بركناري او توسط بريتانيا را توضيح مي‌دهد. با اشغال ايران به وسيله نيروهاي بريتانيا و روسيه گروهي از سياست‌پيشگان به محض ورود نيروهاي بيگانه به كشور شروع به انتقاد از رضاشاه كردند. يكي از پيامدهاي اشغال ايران سقوط سريع اعتبار و حيثيت شاه بود و انتقادها از او بيش از پيش علني شد. با وجود اين هنوز افرادي بودند كه باور داشتند بريتانيا از او حمايت مي‌كند تا اينكه در هفته دوم شهريور وقتي كه راديو بي‌بي‌سي مبارزه‌اي بي‌امان را عليه او شروع كرد دريافتند كه در واقع دولت بريتانيا مخالف سرسخت اوست و وقتي كه سرانجام رضاشاه از سلطنت كناره‌گيري كرد محبوبيت بريتانيا به خاطر اينكه شاه را مجبور به كناره‌گيري كرده بود به سرعت در ميان آنان افزايش يافت. پس از تجاوز نیروهای شوروی و انگلستان به ایران در شهریور ۱۳۲۰ و نقض بی‏طرفی ایران در جنگ جهانی دوم، پیمانی سه‌جانبه بین ایران، انگلستان و شوروی به امضا رسید. بر اساس این پیمان تحمیلی، دولت وقت ایران به نخست‏وزیری محمدعلی فروغی به ناچار پذیرفت که راه‏ها و وسایل ارتباط زمینی، هوایی و دریایی خود را در اختیار متفقین قرار دهد تا آنان با ارسال تجهیزات از طریق ایران، جبهه شوروی را در برابر آلمان نازی تقویت کنند. در برابر، دولت‏های شوروی و انگلستان، تمامیت ارضی ایران را به رسمیت شناختند و متعهد شدند که حداکثر شش ماه پس از پایان جنگ، خاک ایران را ترک کنند. در فصل پنجم چرايي و چگونگي امضاي اين اتحاد سه‌جانبه ميان ايران، بريتانيا و اتحاد شوروي بررسي مي‌شود. فصل ششم بحران‌هايي را كه عمدتا در نتيجه اشغال نيروهاي متفقين براي كشور و دولت به وجود آمد تحليل مي‌كند. به رغم امضاي پيمان سه‌جانبه، روابط ايران با طرف‌هاي ديگر اين پيمان بهتر نشد و بسياري از درخواست‌هاي طرفين درباره مسائل مهم بي‌پاسخ ماند. يكي از دلايل اين روابط نابسامان از يك طرف رفتارهاي آمرانه بريتانيا و شوروي و از طرف ديگر سستي كابينه دولت و كارشكني مجلس در امور دولت بود. كابينه فروغي، به رغم چهار بار ترميم، همواره آماج حملات مجلس و نارضايتي متفقين بود. نمايندگان عموما هيئت دولت را به خاطر انفعال محض، عدم موفقيت در حل مسئله امنيت، عدم تأمين غذا، عدم بازگرداندن زمين‌هايي كه رضاشاه تصرف كرده بود، تعداد بيش از حد نظاميان (وزيران جنگ، كشور، راه) و وزيران دوره رضاشاه در كابينه مورد انتقاد شديد قرار مي‌دادند. فصل هفتم نشان مي‌دهد كه به رغم اتحاد ايران با بريتانيا و شوروي، حكومت ايران در همان حال سياستي پنهاني را تعقيب مي‌كرد كه حفظ مناسباتش با دولت‌هاي محور، به ويژه آلمان، از طريق سازمان‌هاي مخفي در داخل كشور و مرتبط با برلين بود. اما هنگامي كه پيشرفت جنگ به ضرر آلمان شروع شد، دولت ايران با اعلام جنگ عليه آلمان سياست پنهاني حفظ روابط با دولت‌هاي محور را كنار گذاشت و در همان حال تلاش براي يافتن قدرت ديگري براي جايگزين‌كردن آلمان در سپهر سياست كشور را آغاز كرد. به عبارت ديگر، دولت ايران مصرانه خواستار حفظ الگوي سياست خارجي خود يعني واداركردن قدرت ديگري براي ايجاد موازنه در برابر فشار سياست‌هاي مبتني بر زور بريتانيا و اتحاد شوروي بود. اين بار انتخاب طبيعي ايران ايالات متحده آمريكا بود. فصل هشتم انتخابات بحث‌برانگيز مجلس چهاردهم و بازگشت سيد ضياءالدين طباطبايي به ايران و سياست‌هاي مداخله‌جويانه بريتانيا و شوروي را شرح مي‌دهد. فصل نهم نشان مي‌دهد كه شوروي با آگاهي از تلاش ايران براي يافتن قدرت سوم، زمان را براي ايجاد يك رژيم سوسياليستي دست‌نشانده در شمال ايران مناسب ديد و براي رسيدن به اين هدف ابتدا ادعايي قديمي در مورد امتيازهاي نفت در منطقه دشت خوريان و سپس تقاضا براي كسب امتياز استخراج نفت در منطقه وسيعي از آذربايجان تا خراسان، را مطرح كرد. ولي وقتي دولت شوروي با اعمال سياست زور كه در فصل دهم به آن پرداخته شده، موفق به كسب امتياز نفت نشد شروع به ايجاد حكومت دست‌نشانده به رهبري جعفر پيشه‌وري در آذربايجان كرد. سرانجام در فصل يازدهم به سقوط حكومت يك‌ساله آذربايجان و گذر دولت ايران از بحران‌هاي پيش‌آمده در اين مدت مي‌پردازد و نشان مي‌دهد كه بار ديگر دولت ايران چگونه موفق به حفظ تماميت ارضي و استقلال كشور شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.