|

الگوپنداری؛ بايدها و نبايدها

بسیاری از افراد به چیزهای عجیب‌و‌غریبی باور دارند که شاید برای دیگران قابل قبول نباشد و حتی مسخره به نظر برسد. شاید گمان کنید که باورهای خرافی یا توهم‌های توطئه تنها در میان افراد کم‌سواد یا کم‌هوش رواج دارد، اما چنین نیست. دانشمندان برجسته‌ای مانند آلفرد راسل‌والاس و حتی برندگان نوبل در عصر کنونی هم گاهی به چیزهایی باور داشته‌اند که برای ما آشکارا خرافات به نظر می‌رسد. یافتن مکانیسم‌هایی در مغز که منجر به چنین باورهایی می‌شوند، زمینه پژوهش‌های زیادی در حیطه نوروساینس است. برخی از این پژوهش‌ها توضیحاتی فراهم می‌کنند که نشان می‌دهد چرا افراد نابغه هم در معرض خرافات و توهمات هستند. برای نمونه می‌توان به عملکرد دوپامین در مغز اشاره کرد که می‌تواند به‌عنوان تیغ دولبه عمل کند. گاهی به شکل نبوغ و خلاقیت در آلبرت اينشتین خود را نشان دهد و گاهی به‌صورت اختلال روانی در فرزند او؛ اما پرسش دیگری که پیش می‌آید این است که چرا مغز به این صورت فرگشت پیدا کرده است؟ آیا معقول نیست انتظار داشته باشیم فرایند انتخاب طبیعی تمایل مغز برای باورهای نادرست و خرافی را با حذف ژن‌های عامل آن جریمه کند؟ مایکل شرمر، روان‌شناس آمریکایی، با معرفی مفهوم «الگوپنداری» سعی کرده به این پرسش پاسخ دهد. تصور کنید شما یک نخستی هستید که سه میلیون سال پیش در یک علفزار در آفریقا در حال راه‌رفتن هستید. ناگهان صدای خش‌خشی در میان علف‌ها به گوشتان می‌رسد؛ آیا صدای باد است یا یک درنده خطرناک؟ پاسخ شما می‌تواند انتخاب بین مرگ و زندگی باشد. اگر فرض کنید که صدای میان علف‌ها درنده خطرناکی است، در‌حالی‌که فقط صدای باد بوده، خطایی مرتکب شده‌اید كه اشتباه نوع اول در شناخت -يا مثبت كاذب- نامیده می‌شود؛ باور به واقعی‌بودن چیزی که وجود ندارد. شما به گمان خود الگویی یافته‌اید که واقعیت ندارد. شما خش‌خش در علف‌ها (الف) را به درنده‌ای خطرناک (ب) مرتبط دانسته‌اید، درحالی‌که ارتباطی نداشته‌اند. در این حالت چندان متضرر نشده‌اید، راهتان را کج می‌کنید، بیشتر مواظب هستید و مسیر دیگری می‌یابید؛ اما اگر فرض کنید که خش‌خش میان علف‌ها فقط به‌خاطر وزش باد است، اما علت واقعی آن یک درنده خطرناک باشد، شما خطایی مرتکب شده‌اید که آن را اشتباه نوع دوم در شناخت -یا منفی کاذب- می‌نامند؛ باور به وجودنداشتن چیزی، درحالی‌که واقعی است. در این حالت یک الگوی واقعی وجود داشته که شما آن را تشخیص نداده‌اید. شما نتوانسته‌اید ارتباط بین خش‌خش در علف‌ها (الف) را با درنده‌ای خطرناک (ب) دریابید، درحالی‌که این‌بار ارتباط واقعا وجود داشته است. متأسفانه خود را از استخر ژنی نخستیان خارج کرده‌اید. مغزهای ما ماشین‌های باورگر هستند؛ ماشین‌های تشخیص الگو که نقاط را به هم متصل کرده و معناهایی از این الگوها خلق می‌کنند و ما فکر می‌کنیم این معانی را در طبیعت می‌بینیم. گاهی اوقات این الگوها درست و گاهی نادرست هستند. ما از نسل کسانی هستیم که در یافتن الگوهای واقعی موفق‌تر بوده‌اند. این فرایند «یادگیری از راه تداعی» نام دارد.
منشأ خرافات، توانایی یادگیری است؟ در سال 2008 کوین فوستر از دانشگاه هاروارد و هانا کوکو از دانشگاه هلسینکی این نظریه‌ شرمر را به آزمون گذاشتند. آنها نشان دادند هرگاه هزینه درست‌پنداشتن یک الگوی غیرواقعی از هزینه نادرست‌پنداشتن یک الگوی واقعی کمتر باشد، فرگشت به سود الگوپنداری عمل خواهد کرد. آنها با رابطه هزینه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.