اتحادي براي چندجانبهگرايي
استوارت پاتريك . عضو شوراي روابط خارجي آمريکا
نظام چندجانبه قانونمحور در شرف فروپاشي است و فقدان رهبر، قدرتهاي ناراضي، ارزشهاي متضاد، چالشهاي نوظهور، سياست شکگرايانه و مؤسسات سازشناپذير اين سازوکار را تحت ضربات بيشمار خود قرار دادهاند. فرانسه و آلمان براي مبارزه با اين رويهها، پيشنهاد «اتحاد براي چندجانبهگرايي» را مطرح کردهاند.
تحقق اين بينش جاهطلبانه نيازمند تلقين اين ايده به اعضاي احتمالي است که اين اتحاد تهديدي براي حاکميت مليشان به حساب نميآيد و به حل عملي مشکلات ميانجامد و هيچ دولت يا دول خاصي را هدف قرار نميدهد. معماران اين اتحاد همچنين بايد درباره اينکه خطمشي چندجانبه اين برنامه براساس هنجارها «مبسوط» باشد يا «موجز»، تصميمگيري کنند؛ يعني تصميمگيري در اين باب که اين اتحاد اصولي سياسي را به اشتراک بگذارد يا صرفا بر همزيستي صلحآميز ميان کشورهايي تأکيد کند که اصولا ارزشهايي متضاد با يکديگر دارند.
بحران چندجانبهگرايي ريشههاي گوناگوني دارد. يکي از اين ريشهها کنارکشيدن آمريکا از نقش رهبري جهان است که از 1945 رياست نظم جهاني را برعهده داشت. دليل ديگر توزيع مجدد قدرت جهاني به چين، هند و ديگر اقتصادهاي نوظهور است. علاوه بر اين تنشها، بسياري از شهروندان جهان ايمان خود به جهانيسازي را از دست دادهاند. آنان ديگر باور ندارند که حکومتهايشان يا مؤسسات بينالمللي بتوانند ثمرات ادغام را براي آنها فراهم كرده و از آسيبپذيري استقلال حفظشان کنند. سياستمداران پوپوليست با تصويرکردن جهان آزاد بهعنوان تهديدي براي شکوفايي ملي، امنيت و هويت به نگرانيهاي مردم دامن زده و مؤسسات بينالمللي را ساختارهايي غيرقابلاعتماد توصيف ميکنند که به دنبال دستورالعملهاي جهاني خود هستند.
اتحاد براي چندجانبهگرايي بنا دارد با اين گرايشهاي مرکزگريز مبارزه كند و «قدرتهاي نيکسرشت» را گِرد هم آورد؛ اصطلاحي که ژان لو دريان، وزير خارجه فرانسه، براي کشورهايي به کار برد که به اقدام مشترک متعهد هستند. لو دريان و همتاي آلمانياش، هايکو ماس، اين اتحاد را نه سازماني با اعضاي ثابت بلکه شبکهاي آزاد تصوير ميکنند که به کشورها اجازه ميدهد بنا بر منافع، علايق و تواناييهايشان به ميل خود در آن شرکت کرده يا از آن خارج شوند.
اين هندسه متغير چندان در عرصه سياست جهاني شناختهشده نيست، جايي که ائتلافهاي محدودگرا و پيشپاافتاده اغلب براي دستوپنجه نرمکردن با وظايفي مشخص شکل ميگيرد. طرح اشاعه امنيت و نشستهاي امنيت هستهاي که بهترتيب از سوي جورج بوش و باراک اوباما ارائه شد، نمونههايي از اين ائتلافها هستند. توافقهاي موردي و منعطف، در بهترين حالت، بيشتر مکمل سازمانهاي جهاني و الزامآور مانند سازمان ملل هستند تا آنکه جايگزينشان باشند. اينکه اتحاد براي چندجانبهگرايي تنها يک دبيرخانه و وبسايت کوچک دارد، خود بر اين امر صحه ميگذارد.
اين اتحاد به ابتکار عمل آلمان و فرانسه ايجاد شده است. حدود 40 کشور در نخستين نشست اين اتحاد در ماه سپتامبر شرکت کردند، اما بسياري در حاشيه ماندند. اعضاي اصلي همه از دموکراسيهاي غربي يا دموکراسيهاي همتراز با غرب تشکيل شدهاند: فرانسه، آلمان، کانادا و ژاپن. سنگاپور و همينطور غنا به اين اتحاد ابراز علاقه کردهاند. سازماندهندگان اين پيمان اميدوارند کشورهاي توسعهيافته بيشتري را جذب کنند، از جمله کشورهاي بزرگي مانند هند.
به گفته مانوئل لافون راپوني، مدير سياستگذاري وزارت خارجه فرانسه، جذب ديگر کشورها به اين اتحاد، نيازمند مقابله با سه توصيه غلط است: نخست کنارگذاشتن اين ديدگاه اشتباه که چندجانبهگرايي تهديدي است براي حاکميت [کشورها]. دومين سوءتفاهم معمول که نقل محافل محافظهکاران و ناسيوناليستهاست، اين بوده که حاميان چندجانبهگرايي اقدام همگاني را بهعنوان هدف غايي خود در نظر ميگيرند تا آنکه آن را هدفي بدانند براي مقصودي مشخص. براي رسيدن به اين مقصود، آنان شش اولويت آغازين را براي خود لحاظ کردهاند: تقويت قوانين انساندوستانه بينالمللي؛ توسعه اعتماد و امنيت در فضاي سايبري؛ حراست از آزادي رسانهها و مبارزه با اخبار دروغ؛ بازتعريف تغييرات اقليمي به مثابه تهديدي امنيتي؛ توسعه حقوق زنان و دست آخر قانونمندکردن نظامهاي تسليحاتي خودمختار.
سومين تصور نادرست اين است که اين اتحاد بهشکلي ناگزير شخص خاصي را هدف قرار ميدهد. چنين نيست. اين معاهده به روي همه گشوده است. براي اطمينان از اين موضوع، اتحاد براي چندجانبهگرايي نوعي نکوهش پنهان است از رويکرد دولت دونالد ترامپ، رئيسجمهوري آمريكا در زمينه پشتکردن به دنيايي که آمريکا شکلش داده است. اين قضيه شماري از متحدان نزديک آمريکا، مانند استراليا را به درنگ در پذيرش اين پيمان واداشت. اين در حالي است که اگر اين نکوهش در کار نبود، استراليا با آغوش باز اين اتحاد را ميپذيرفت. با اين حال، اين اتحاد از بازگشت آمريکا به رويکرد چندجانبهگرايي استقبال ميکند، حال اين اتفاق هر زمان که ميخواهد بيفتد. تا آن زمان، اتحاد براي چندجانبهگرايي تلاش دارد تا آنجا که ميتواند اعضاي سازمان ملل متحد را مجاب کند که خود را وقف اين هدف کنند.
منبع: world politics review
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.