تراژدی ویلی لومن در نمایشنامه «مرگ فروشنده» آرتور میلر
این «آدم» خیلی خسته است
علی شروقی
ویلی لومن سیوشش سال است که بازاریاب یک شرکت است. سیوشش سال است مرتب به سفر میرود تا اجناس شرکت را بفروشد. حالا سنوسالش بالا رفته و خسته است. دیگر نمیکشد مدام سفر برود، اما به تناسب بالارفتن سن تغییری در موقعیت شغلیاش پدید نیامده است. تازگی زیاد خیال میبافد و موضوع خیالبافیهایش تکههایی از گذشته است. ویلی لومن اگرچه لاف موفقیت میزند و از سر استیصال و از موضعی پاییندست رجز میخواند و میکوشد نشان دهد همه چیز روبهراه است و او بهزودی به پیروزی شغلی بزرگی دست خواهد یافت، اما در عین حال وجدانش معذب است از اینکه هنوز نتوانسته زندگیاش را به لحاظ مالی طوری تأمین کند که زنش، لیندا، به لحاظ اقتصادی احساس امنیت کند، اگرچه لیندا از این بابت او را شماتت نمیکند و حتی سعی میکند به او بقبولاند که مسائل مالیشان قابل حل است و ویلی آنقدرها هم در پول درآوردن ناموفق نبوده است. لیندا میداند که ویلی به خودکشی فکر میکند. به همین دلیل میکوشد به هر راه ممکن به او روحیه بدهد. او لومن را تشویق میکند که نزد رئیساش برود، وضعیتاش را به او بگوید و از او بخواهد دیگر او را به سفر کاری نفرستد. کشمکش دیگر ویلی درگیری او با پسرش بیف است. دو پسر او، بیف و هپی، نیز در کارشان موفق نبودهاند، اگرچه هپی میکوشد با عیاشی و گولزدن خودش و لاف موفقیتزدن ناموفقبودن خود را لاپوشانی کند. بیف اما حقیقت را دریافته و سخت پریشان است؛ او دریافته که او و پدرش برای این کارها ساخته نشدهاند. آنها مرد میدان تجارت نیستند و پدرش یک عمر فقط ادا درآورده و رؤیاهای اشتباه بافته و پسرانش را هم با این رؤیاها بار آورده؛ رؤیاهایی که واقعا از آنِ ویلی نیست و سیستم مسلط آنها را در سر او فرو کرده است. به اعتقاد بیف، ویلی هیچوقت خودش را نشناخته است. این را بیف در پایان نمایش بر سر مزار ویلی میگوید. یکی از موضوعهای فلشبکهای «مرگ فروشنده» رابطه ویلی با پسرانش، به ویژه بیف، است. ویلی مدام میکوشد به بیف القا کند که او محبوب و موفق است و گلیم خود را از آب خواهد کشید. بیف حالا فهمیده است پدرش هم عمر خودش و هم عمر خانوادهاش را با رؤیاهایی تباه کرده که هیچیک برای آنها ساخته نشده بودند. طبق همین رؤیا ویلی برای بیف یک قهرمان کامل بوده است. این قهرمان خیالی اما وقتی که بیف سرزده به هتلی در بُستُن سراغ پدرش میرود فرو میریزد. ماجرا مربوط به گذشته است. وقتی که بیف دبیرستانی بوده و در امتحانات رد شده و مدرکش را ندادهاند. او سراغ پدرش میرود که در آن موقع برای سفر کاری به بُستُن رفته است. بیف میخواهد که پدر قهرمانش وساطت کند، مخ مدیر را بزند و برای بیف نمره بگیرد، اما وقتی وارد اتاق پدر در هتل میشود چیزی میبیند که تصور قشنگ بیف را از پدر نابود میکند. این آغاز تنش میان بیف و ویلی است؛ تنشی که مدام بیشتر میشود، اگرچه حالا پسرها به خواهش لیندا و به دلیل پیبردن به اینکه ویلی خسته قصد خودکشی دارد درصدد دلجویی از او هستند و او را به شام دعوت کردهاند. لیندا سخت به بیف سفارش میکند که هوای ویلی را در این روزها داشته باشد و در مهمانی شام در رستوران به پدرش روحیه بدهد. قبل از مهمانی شام اما دو کار قرار است انجام شود. بیف در ادامه رؤیابافیهایی که هنوز تمام و کمال از آنها خلاص نشده قصد دارد سراغ مردی به نام آلیور برود که سالها قبل کارفرمای او بوده و بیف تصور میکند که این کارفرمای سابق هنوز او را به یاد دارد و حاضر میشود پولی به او قرض بدهد تا بیف با آن کاری راه بیندازد. اساس این فکر حرفی است که آلیور سالها پیش به او زده است. او گفته هر وقت کمکی چیزی خواست سراغ او برود. بیف همین کار را میکند. به دفتر آلیور میرود، ساعتها منتظر مینشیند و آخرش یک نظر طرف را میبیند و طرف هم اصلا او را بهجا نمیآورد. بیف خودنویس آلیور را بلند میکند و از دفتر او بیرون میرود. ویلی هم در همان روز سراغ کارفرمای خودش رفته و از او خواسته دیگر او را به سفر نفرستد. کارفرما میگوید که چنین چیزی امکان ندارد. جر و بحثشان میشود و کارفرما ویلی را اخراج میکند. ویلی و بیف شب در رستوران، شکستخورده و درمانده، مقابل هم مینشینند. در این میان هپی میکوشد با دروغ فضا را شاد کند. بیف اما به آگاهی تمام و کمال رسیده است: اینکه آنها جایی در این میدان موحش رقابت و کسب و کار ندارند و باید زودتر از اینها میرفتند گوشهای و بدون رؤیاهای ساختهوپرداختهی جهانِ مبتنی بر پول و رقابت به کارهای مورد علاقه خودشان میپرداختند، بیآنکه مجبور باشند به آداب و ترتیب سیستم مسلط تن بدهند. بیف میگوید: «اونها سالها به پدر خندیدهن، میدونی چرا؟ چون ما مال این شهر دیوونه نیستیم! ما باید بریم تو بیابون سیمان هم بزنیم - یا نجاری کنیم. نجار مجازه سوت بزنه!» اما آیا ویلی واقعا این حقیقت را نمیداند؟ او نمیداند که خود واقعیاش کیست و رؤیاهایش به قول بیف در پایان نمایشنامه اشتباه است؟ به نظر نمیرسد چنین باشد؛ مسئله ویلی ناآگاهی به خود و وضعیت خود نیست، ناتوانی در تغییر این وضعیت است و این ناتوانی هم تقصیر او نیست. قضیه پیچیدهتر و بغرنجتر از آن است که بشود ویلی را محکوم کرد و با خیال راحت دربارهاش حکم داد و همین بغرنجی است که ویلی را عذاب میدهد، خسته میکند و به خودکشی سوق میدهد.
مسئله اصلی ویلی لومن و خانوادهاش، مسئلهای که درام بر آن بنا شده، این است که ویلی واقعا نه میخواهد و نه میتواند جذب میدان رقابت برای پول بیشتر شود. او آدمِ این کار نیست، اما از طرفی نمیتواند هم یکسره از این میدان کنار بکشد. این دوگانگی عذابآور است که درام میلر را در نمایشنامه «مرگ فروشنده» به اوج میرساند و نمایشی را در دل نمایش میلر پدید میآورد: نمایش آدمی که نقش کسی را بازی میکند که نیست و در خلوت خود هم میداند که آن آدمی نیست که میکوشد وانمود کند، اما نقش بازی میکند و نقش بازی میکند تا جایی که سرانجام کم میآورد و لولهای لاستیکی را جایی پنهان میکند که با آن خودکشی کند بلکه از این طریق پولی هم عاید خانوادهاش بشود. ویلی به معنای واقعی «معذب» است و «عذاب» میکشد، چون محروم است از آنچه دیگران از آن برخوردارند: توانایی وفقدادن خود با سیستم موحش پول و تجارت و کسبوکار. ویلی نتوانسته با چنین سیستمی وفق پیدا کند اما یکسره رخت خود بیرون کشیدن از این ورطه هم غیرممکن است و این است که عذاب را پدید میآورد و کل نمایشنامه را به دالانی جهنمی بدل میکند که مخاطب، دستکم مخاطبی که خود چنین وضعیتی را بیش و کم تجربه کرده یا به آن اندیشیده و آن را به نحوی درک کرده باشد، با همان حس عذاب و فشار که ویلی دستخوش آن است از آن عبور میکند. در پایان نمایشنامه، بیف بر سر مزار ویلی میگوید: «هیچوقت نفهمید چه جور آدمیه.» بیف اما از یک چیز خبر ندارد. از حرفی که ویلی یکبار درباره خودش به لیندا زده است. اعترافی تلخ به ناتوانی خود در جلب مشتری. اعتراف به اینکه فروشنده خوبی نیست. ویلی در حضور پسرانش همواره نمایش فروشنده موفق را اجرا کرده است. همانطور که چارلی، فروشندهای که برعکس ویلی موفق است و توانسته گلیم خود را از آب بیرون بکشد، در همان صحنه پایانی نمایشنامه در مخالفت با بیف میگوید، ویلی به اقتضای شغلش باید این نقش را ایفا میکرده و از آن گریزی نداشته است. میلر باریکبینتر از آن است که ویلی لومن را در پایان کار تام و تمام مقابل نظام سرمایهداری قرار دهد و اینطور نتیجه بگیرد که راه نجات ویلی فرارنکردن از خود واقعی و رودررو شدن با نظام سرمایهداری و نه گفتن به آن بوده است. میلر خوب میداند که دستیافتن به این رستگاری به آن سادگی نیست که روی کاغذ میآید. ویلی برخلاف آنچه بیف میپندارد فهمیده است که چه جور آدمی است اما این را هم میداند که اگر خودش باشد له میشود. او مجبور است برای بقا در این میدان بماند و مجبور است برای ماندن ادا دربیاورد. اما تراژدی ویلی لومن در این است که برخلاف پندار بیف میداند که دارد ادا درمیآورد. میداند که یک جای کار میلنگد، میداند که تمام و کمال نمیتواند با نظامی که رؤیاهای خود را بر او تحمیل میکند و میخواهد او را به شکل خودش درآورد جفت و جور شود اما ناچار است در این میدان بجنگد. چارلی جایی از نمایش به ویلی میگوید «ویلی، تو کِی میخوایی بزرگ بشی؟». مسئله درست در همین بزرگنشدن است. در دنیای کسب و کار کسی موفق است که بزرگ شده باشد. کسی که بهجا و بهموقع حرف بزند، بهقاعده رفتار کند و به قول معروف از حد خارج نشود. مشکل ویلی این است که از حد خارج میشود. نمیتواند رفتارهایش را با قواعد دنیای کسب و کار وفق دهد و از همین رو همکارانش او را مسخره میکنند. نمایشهای او، نمایشهایی که در آنها خود را محبوب و موفق میداند یا از محبوبیت پسرش داد سخن میدهد سخت اغراقآمیزند و این اغراق خود نشان از ناشیگری ویلی دارد. او بازیگری ناشی در میدان کسب و کار است. ویلی خود کاملا به این حقیقت واقف است و اگرچه میکوشد آن را مخفی کند و به روی خودش نیاورد اما جایی در اوج خستگی، وقتی دیگر کم آورده است، بلافاصله بعد از اینکه لاف محبوبیت میزند به لیندا میگوید: «میدونی لیندا، مشکل سر اینه که مردم انگار از من خوششون نمیآد.» لیندا میکوشد ویلی را دلداری بدهد اما ویلی اینطور ادامه میدهد: «وقتی وارد میشم، این رو میفهمم. انگار بهم میخندن.» لیندا باز با همان لحن دلداریدهنده میگوید: «برای چی؟ برای چی بهت بخندن؟ اینطوری حرف نزن، ویلی.» ویلی جواب میدهد: «علتش رو نمیدونم، ولی محلم نمیگذارن. به چشم کسی نمیآم.» ادامه مکالمه عمق وضعیت تراژیک ویلی و آگاهیاش به جایگاه خود را به خوبی آشکار میکند و همچنین این را که او واقعا چه جور آدمی است: «لیندا: ولی کارت محشره، عزیزم. هفتهای هفتاد تا صد دلار درمیآری. ویلی: ولی براش باید روزی ده - دوازده ساعت کار کنم. دیگرون - نمیفهمم - راحتتر اینقدر درمیآرن. من نمیفهمم چرا - جلوی خودم رو نمیتونم بگیرم - زیادی حرف میزنم. آدم با یکی دو کلمه باید کارش رو بکنه. یکی از محسنات چارلی. آدم کمحرفیه، همه هم احترامش رو دارن. لیندا: تو هیچ هم زیاد حرف نمیزنی، تو سرزنده و با روحیهای. ویلی: (لبخندزنان) آخه، از نظر من، این زندگیِ مُردهشوربرده ارزش نداره، یه خرده شوخی میکنم. (با خود) زیادی شوخی میکنم! (لبخندش محو میشود.) لیندا: چرا؟ به نظر من تو - ویلی: من چاقم. خیلی - قیافهم احمقانهست، لیندا. من بهت نگفتم، اما عید کریسمس همینطور اتفاقی سری به اف. اچ. استوراتس زدم. سر راه که میرفتم ویزیت مشتریم، شنیدم که یکی از فروشندههایی که میشناختمش یه چیزی تو مایههای فیل دریایی گفت. من هم - با مشت خوابوندم تو صورتش. به این چیزها توجه نمیکنم. واقعا به این چیزها توجه نمیکنم. اما آخه اونها واقعا به من میخندن. این رو میدونم. لیندا: عزیزِ... ویلی: باید فکری برای این مسئله بکنم. همینقدر میدونم که باید یه فکری براش بکنم. شاید لباس پوشیدنم اونطوری که باید نیست. لیندا: ویلی، عزیزم، تو جذابترین مرد دنیایی - ویلی: اوه، نه، لیندا. لیندا: در نظر من. (مکث مختصر.) جذابترینی.» ویلی چاق است، زیادی شوخی میکند و لباسپوشیدنش آنطور که «باید» نیست. اینها باعث میشود در بازار کسب و کار سالها به عنوان فروشندهای دونپایه دست و پا بزند. برای ارتقا در این بازار باید حد نگه داشت، به اندازه شوخی کرد، هیکلی بهقاعده داشت و آن طور که «باید» لباس پوشید. ویلی نمیتواند شوخی نکند. آدمتر از آن است که زیادی جدی باشد و خود را تمام و کمال به الگوی سیستم موحشی درآورد که رؤیاهای خود را به زور در سر آدمهایش فرو کرده است. ویلی اگرچه نقش آدمی موفق و پذیرای این سیستم را بازی میکند و در این نقش بازی کردن افراط میکند اما عملا نتوانسته آدم محبوب این سیستم شود. وقتی بیف میخواهد برود برای قرض گرفتن پول با کارفرمای سابقش حرف بزند ویلی به او توصیه میکند: «خیلی جدی میری تو اتاق. واسه پادویی که نمیری! پای پول در میونه. ساکت و مؤدب و جدی باش. آدم شوخ رو شاید همه دوست داشته باشن، اما کسی پول دستش نمیده.» ویلی اما خودش نتوانسته به این اصل بنیادین سیستم رقابتی پولمحور عمل کند. مسئله این است که او و خانوادهاش زیادی آدماند. آنقدر آدم که وقتی دست به خلافهایی میزنند که دیگران چه بسا به راحتی انجام دهند و لاپوشانی کنند، راحت لو میروند و دستشان رو میشود و ... و یکی از این آدمها حالا خسته است، سخت خسته است و دیگر حوصله ندارد و فکر میکند چه بسا دستکم نبودنش پولی نصیب خانوادهاش کند. این خستگی را لیندا هوشمندانه و با عطوفت انسانیاش به خوبی دریافته است. مکث مختصر لیندا آنجا که به ویلی میگوید او جذابترین است، مکثی معنادار است. او هم خوب میداند که ویلی دستکم برای سیستمی که در آن کار میکند و زندگیاش به آن بند است جذابترین نیست اما میداند که ویلی به تَهِ خط رسیده و باید این آدم خسته را دلداری دهد و به او القا کند که کارش حرف ندارد. البته که برای لیندا ویلی واقعا جذابترین است و برای همین میترسد او را از دست بدهد. لیندا برای حفظ ویلی به هر تختهپارهای چنگ میزند. او وضعیت ویلی را تمام و کمال دریافته است و همچنین ماهیت جهانی را که با انداختن ویلی در گوشه رینگ، بیرحمانه عذابش میدهد و نمیگذارد او حتی یک گام کوچک به سمت آسودگی بردارد. لیندا که بهترین و آدمترین آدمِ نمایشنامه است درباره ویلی به پسرهایش میگوید: «من نمیگم اون مرد بزرگیه. ویلی لومن هیچوقت پول کلانی درنیاورد. هیچوقت اسمش تو روزنامه نرفته. بهترین شخصیت عالم نیست. اما آدمیزاده، و بلاهای وحشتناکی سرش میآد. پس باید بهش توجه بشه. نباید گذاشت مثل یه سگ پیر بندازندش تو قبر. هرچی باشه، درنهایت باید به همچو کسی توجه کرد.» لیندا میگوید «این مرد خستهست» و «پنج هفته پشت سر هم مرتب رفته مأموریت، عین تازهکارها، مبتدیها!» ویلی در میدان رقابت همیشه مبتدی است. نمیتواند پلههای ترقی را طی کند. نمیخواهد هم این کار را بکند اما متأسفانه شیوهای دیگر حتی برای داشتن حداقل زندگی وجود ندارد. بیفِ جوان از حقیقتی سخن میگوید که به گمان او میتواند نجاتبخش باشد و فقط کافی است آدم شجاعانه با آن روبهرو شود. ویلی اما دنیادیدهتر از آن است که قضیه را به این سادگی امکانپذیر بداند. او دریافته است که این نسخهها فقط روی کاغذ امکانپذیر مینمایند و واقعیت پیچیدهتر از آن است که بیف جوان تصور میکند. ویلی خودش خوب میداند که خودش نیست و به این دلیل میداند که خودش را شناخته است. اما نتوانسته خودش باشد. نتوانسته و درست به همین دلیل به تَهِ خط رسیده است. او مجبور است با قصهای با پایان خوش به خانه برود چون همانقدر نگران لینداست که لیندا نگران اوست. ویلی به بیف میگوید به جای داد سخن دادن از حقایق یک خبر خوش به او بدهد که با آن به خانه برود و لیندا را خوشحال کند. ویلی آدم است، احساس مسئولیت میکند و خسته است... این آدم خیلی خسته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.