مسئله عشایر و محیط زیست
ابراهیم احمدیان
عشایر در 29 استان ایران پراکندهاند و بنابر آمار رسمی سال 87 جمعیت آنها در آن سال کمی بیش از یک میلیون و 300 هزار نفر بوده است. ولی آنها یکچهارم کل گوشت قرمز کشور را تولید میکنند. بیآنکه بار سنگینی بر دوش دولت و بودجه عمومی کشور بگذارند؛ اما فراموش نکنیم یکی از ارزشمندترین سرمایههای ملی تقریبا به بهای مفت در اختیار آنهاست؛ یعنی مرتعهای طبیعی ایران.
حامیان محیط زیست، به آنها اتهام میزنند که با طبیعت بیرحماند، بیش از توان مرتع، از آن بهره میکشند، مهلت زادآوری و تولید مثل به گیاهان و درختان مرتع و جنگل نمیدهند، گاهی شکارهای یواشکی دارند یا به شکارچیان کمک میکنند؛ آنها در مناطق حیات وحش ییلاق و قشلاق میکنند و با انتقال غیرمسئولانه دامهای خود از این استان یا منطقه به استان یا منطقهای دیگر، بیماری چارپایان را منتقل میکنند و به کل چرخه حیات وحش و اکوسیستم آسیب میرسانند، دیده شده است علیرغم اجبار قانونی، حتی دام خود را واکسینه نمیکنند. حضور آنها و سگهایشان در حیات وحش باعث استرس و دربهدری حیوانات وحشی است. جز اینها، اتهامات دیگری هم هست مثلا عشایر حتی در باب حیوانات اهلی نیز متهم به حیوانآزاری یا پدیدآوردن زمینه حیوانآزاریاند؛ آنها در ییلاق و قشلاق، همواره تعداد زیادی از تولهسگهای خود را رها میکنند؛ همان تولههایی که آواره و راهی شهرها میشوند و در معرض حیوانآزاری قرار میگیرند و برخی مدعیاند این سگها حتی به حیات وحش هم آسیب میرسانند. طبق مشاهدات نگارنده و نیز بنابر اظهارات سازمانهای مرتبط، بر نحوه بهرهبرداری و رفتار عشایر با محیط زیست، نظارت کافی وجود ندارد. مهمترین سازمانهای ناظر بر فعالیت عشایر در مراتع و جنگلها دو سازماناند: سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری. هر دو این سازمان در عرصه نگهبانی و محیطبانی، مدعی هستند از کمبود عجیبی در نیروی انسانی رنج میبرند. حتی در صورتی که جنگلبانان و محیطبانان بتوانند و پیگیر ماجرا باشند، گویا به سبب اهمیتی که عشایر در تولید گوشت (بهویژه در شرایط بحران و تحریم) دارند، استانداران، فرمانداران و مراجع قضائی چندان مایل نیستند به این تولیدکنندگان فشار وارد کنند. دو مسئله کلی و عام در کشور وجود دارد که در عملکرد و رفتار قاطبه ملت از جمله عشایر در برابر محیط زیست و منابع طبیعی دخیل هستند. اول، احساس شراکت و مالکیت در منابع و منافع کشور و دوم امید به آینده. در ایران ما، گویا بسیاری از مردم، خود را در منافع و منابع کشور شریک و سهیم نمیپندارند و بسیاری از اقشار مردم امید به این ندارند که اگر منبعی را حفظ کنند، خود یا فرزندانشان در آینده میتوانند از آن برخوردار باشند. آنها گمان میکنند این منبع یا ثروت ملی و کشوری، در معرض برداشت غیرمسئولانه دیگران است. از اینرو خود در پی بهرهبرداری فوری و آنی و حداکثری از منابع و منافعاند. اینگونه تعابیر را امروزه بسیار میشنویم: «اگر ما نبریم، دیگری میبرد!» شاید اگر این دو مسئله حل شود، عشایری هم که با طبیعت و حیات وحش تنها هستند و توانایی کنترل و نظارت کامل بر رفتار آنها نیست، خود به محیطبان و جنگلبان تبدیل شوند. کارشناسان در آسیبشناسی رفتار بیرحمانه و غیرمسئولانه با طبیعت راهکارهایی مانند نظارت و پایش و برخورد قضائی دولتی یا آموزش را برای درمان پیش میکشند ولی به نظر میرسد اگر دو عامل احساس شراکت و امید به آینده کمسو باشند، از عوامل دیگر برای همراهکردن ملت چندان کاری بر نمیآید یا کارایی کافی نخواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.