ابعاد رزمايش مشترک ايران، روسيه و چين بررسی شد
دستاوردهای «کمربند امنيت دريايي»
عفيفه عابدي: رزمايش «کمربند امنيت دريايي» ايران، روسيه و چين که از ششم دي به مدت چهار روز در آبهاي شمالي اقيانوس هند و درياي عمان برگزار شد، از ابعاد گوناگون داراي اهميت و آثار سياسي-امنيتي است. اين رزمايش در نوع خود نخستين رزمايش مشترک جمهوري اسلامي ايران با دو قدرت دريايي بزرگ جهان پس از پيروزي انقلاب اسلامي محسوب ميشود و ضمن اينکه در سطوح متفاوت هم از ابعاد ژئوپليتيکي، راهبردي-امنيتي، سياسي و منطقهاي و بينالمللي داراي آثار و نتايجي کوتاهمدت است، در ميانمدت و بلندمدت نيز موجب افزايش اهميت سياستگذاري ايران در آبهاي همجوار ميشود. اهميت رزمايش در بعد ژئوپليتيکي رزمايش «کمربند امنيت دريايي» که از بندر چابهار تا شمال اقيانوس هند برگزار شد، از بعد جغرافيايي داراي اهميت و معاني مهم ژئوپليتيکي است. خليج فارس، درياي عمان و آبهاي متصل به آن در اقيانوس هند از جمله مناطق استراتژيک دريايي هستند که نه تنها توجه و حساسيت بازيگران منطقهاي بلکه توجه و حساسيت قدرتهاي بينالمللي به ويژه آمريکا را به همراه دارند. اقيانوس هند نيز يکي از مناطق راهبردي جهان جهت دسترسي به آبهاي آزاد است. اين مناطق به طور کلي از جنبه امنيت کشتيراني، امنيت انرژي و ترانزيت دريايي، مبارزه با قاچاق و دزدي دريايي، صيادي و منابع دريايي، جلوگيري از آلودگي دريايي و همکاريهاي فني و تخصصي ديگر حائز اهميت به شمار ميروند اما مهمترين جنبه ديگر ژئوپليتيکي آن، تمايل آمريکا و متحدانش به يکجانبهگرايي و تسلط بر اين مناطق است. رزمايش دريايي مشترک ايران، چين و روسيه در اين منطقه نيز براساس همين ديدگاه و با توجه به اهميت ژئوپليتيکي و پيامدهاي تقويت امنيت منطقه با حضور بازيگران بينالمللي شرقي انجام شده است. پيام راهبردي و امنيتي رزمايش هدف رزمايش مبارزه با تروريسم دريايي، دزدان دريايي و همچنين محافظت از گذرگاههاي بينالمللي و تجارت دريايي اعلام شده بود، اما در نگاهي کلانتر اين رزمايش همچنين نشاندهنده پتانسيلهاي موجود در روابط سهجانبه ايران، روسيه و چين بوده و زمينههاي همکاريهاي پيشرفته نظامي ميان سه کشور را نشان ميدهد. با وجود نظريههاي زيادي که درباره پتانسيل روابط سهجانبه ايران، روسيه و چين وجود دارد، اين پتانسيل صرفنظر از همکاري ايران و روسيه در سوريه، تاکنون نمود عيني زيادي نداشته است. در واقع رزمايش اخير نشان ميدهد اين همکاريها ميتواند بسيار فراتر از معاملات معمول تسليحاتي و همکاريهاي جسته و گريخته تاکتيکي بوده و مقدمهاي براي تأسيس همکاريهاي راهبردي در راستاي تأمين منافع منطقهاي سه کشور باشد؛ همکاريهايي که علاوه بر تأمين منافع سياسي منطقهاي و بينالمللي هر سه بازيگر، منافعي همچون تأمين امنيت انرژي، مزيتهاي اقتصادي و مقابله با تهديدات مختلف آمريکا يا در نهايت موازنه تهديد با جناح غربگراي منطقه را دربر داشته باشد. اهميت سياسي و آثار منطقهاي يکي از مهمترين ابعاد اين رزمايش، بعد سياسي است. اين بازيگران بزرگ بينالمللي با مشارکت در اين رزمايش به دنبال ارسال پيامهاي سياسي به مخاطبان منطقهاي و بينالمللي خود بودند. بر اساس برآورد مسائلي که روسيه و چين با آمريکا دارند، ميتوان گفت چه روسها و چه چينيها از رزمايش کمربند امنيت دريايي براي آمريکا پيام سياسي- راهبردي و امنيتي ارسال کردهاند که ابعادي بينالمللي و منطقهاي دارد. البته شايد هند را هم از مخاطبان چين در اين رزمايش دانست و ضمن اينکه بايد طرح امنيت جمعي روسيه براي خليج فارس را هم در نظر داشت اما مخاطبان ايران را طيف بيشتري از بازيگران منطقهاي و بينالمللي تشکيل ميدهند؛ از کشورهاي حاشيه خليج فارس تا آمريکا. رزمايش کمربند امنيتي سه کشور ايران، روسيه و چين، به کشورهاي حاشيه خليج فارس که امنيت منطقه را در گرو قدرت دريايي و سياسي آمريکا ميدانند، اين پيام را ميرساند که مصادره امنيتي يکجانبه منطقه امکانپذير نيست و قدرت منطقهاي ايران در اين زمينه نيز از سوي قدرتهاي بينالمللي همچون روسيه و چين به رسميت شناخته شده است. اين رزمايش در ادامه رخدادهاي ديگر و ساقطکردن يک هواپيماي بدون سرنشين آمريکايي در ژوئن ۲۰۱۹ از سوي پدافند هوايي ايران و همچنين توقيف يک نفتکش انگليسي در تنگه هرمز، اين پيام را براي جناح مخالف ايران در منطقه ارسال ميکند که ايران بيش از پيش قدرت شکلدادن به روندهاي منطقه را دارد. بسياري از ناظران بينالمللي رزمايش دريايي مشترک ايران با شرکاي روس و چين در درياي عمان و اقيانوس هند را در راستاي رقابت طرحهاي متنوع درباره امنيت خليج فارس بررسي كرده و پيام اين رزمايش را هم غيرقابل کتمان بودن نقش ايران در امنيت منطقه ارزيابي کردند. نکته حائز توجه اين است که ايران تاکنون بدون هيچ نوع حمايت بينالمللياي نيز نقش خود در منطقه را با قدرت به نمايش گذاشته بود اما با توجه به شرايط منطقهاي و بينالمللي همکاري با بازيگران بينالمللي قدرتمند نيز ميتواند بر وزن ايران در منطقه بيفزايد. پيش از اين نيز روسها همواره درباره افزايش همکاري با ايران در خليج فارس ابراز تمايل کرده بودند و پيشنهاداتي در اين باره داشتند، اما اين همکاريها منوط به بررسيهاي بيشتر کارشناسي و تنظيم اسناد مشترک شده بود. رزمايش اخير را ميتوان يک گام ديگر در اين مسير ارزيابي كرد که آثار امنيتي بلندمدتي براي دو طرف و منطقه خواهد داشت. بايد پذيرفت خليج فارس، درياي عمان و آبهاي همجوار با اقيانوس هند، از مناطق استراتژيک دريايي جهان هستند که با منافع سياسي و اقتصادي بازيگران بينالمللي از جمله آمريکا و روسيه پيوند دارند. بر اين اساس نيز واشنگتن در ماههاي اخير از انگيزه خود براي تشکيل يک ائتلاف دريايي در منطقه خبر داده بود. در چنين شرايطي، ايران نيز بايد از ظرفيتهاي منطقهاي و بينالمللي خود براي مقابله با اين برنامه که قطعا اهداف ضد ايراني را دنبال ميکند، بهره ببرد. زيرا تأمين و تضمين امنيت خليج فارس، درياي عمان و تنگه هرمز بخشي از امنيت ملي ايران به شمار ميرود که بايد از مجموع راهبردهاي سياسي و امنيتي تأمين شود. به عبارت ديگر اگرچه جمهوري اسلامي ايران معتقد به عدم مداخله خارجي در منطقه است، اما اين هدف منافاتي با حفظ امنيت جمعي توسط کشورهاي خواهان صلح و امنيت در منطقه ندارد. از اين رو نيز به گفته مقامات دريايي ايران پيامهاي رزمايش ايران، روسيه و چين که با نام «کمربند امنيت دريايي» برگزار شد، «صلح، دوستي و امنيت در منطقه» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.