نگاهي به فيلم «جانان» (کامران قدکچيان)
ميخ آخر روي ديوار!
پيام بهاري: ساختار دراماتيک سهپردهاي الگويي است که در آثار نمايشي کاربرد اساسي دارد. در پرده اول آغاز فيلمنامهنويس، شخصيتهاي داستاني، موقعيت و روابط بين شخصيتهاي داستاني را خلق ميکند. فيلم «جانان»، در پرده اول، به سراغ پروتاگونيست قصه ميرود. در سکانس آغازين، جانان (مژگان بيات) بهعنوان قهرمان داستان به تماشاگر معرفي ميشود. در ساختار کلاسيک، براي دراماتيزهکردن يک فيلمنامه بايد شخصيت محوري طراحي شود که داستان حول او اتفاق بيفتد. البته اين اصل براي همه فيلمها صادق نيست، اين فيلم از سروشکلي کلاسيک تبعيت ميکند و ادعاي شکست چنين ساختاري را هم ندارد. توحيدي (فيلمنامهنويس) براي معرفي جهان پيرامون پروتاگونيست قصه، زاويه ديد اول شخص را برميگزيند و جانان را راوي داستان انتخاب ميکند. راوي يک شخصيت داستاني، نقش صداي مؤلف را براي رساندن اطلاعات بهويژه پيرنگ به بيننده ايفا ميکند. از نشانههاي راوي همهچيزدان ميتوان به توصيف مکان، مداخلهگر، قابل اعتماد و غيرقابل اعتماد اشاره کرد. براي اينکه با ابعاد کاراکتر جانان آشنا شويم، او راوي سراغ قاب عکسها که به ديوار ميخ شده ميرود و با شرحدادن روابط ديگران با خود، دنيای پيرامون خود را معرفي ميکند. البته اين روابط در همان قاب عکسها باقي ميمانند و کاربرد دراماتيکي در ماجراي داستان پيدا نميکنند. فيلم «زيبايي آمريکايي» (سام مندز) را به ياد بياوريد. حضور راوي در معرفي زندگي روزمره خود و روابط شخصيتهاي فرعي با او، تا چه اندازه تأثيرگذار از آب درآمده و نقش تعيينکنندهاي در روايت داستان پيدا کرده است. ولي در اينجا راوي نقش منفعلي در پيشبرد داستان دارد. در پرده اول، کاراکترهاي پيرامون نقش محوري به فيلم اضافه ميشوند. کاربرد کاراکترهاي افزودهشده مانند نوشين (سحر زکريا) و کمال (بيژن بنفشهخواه) بيشتر در معرفي قهرمان قصه جانان است و در خط اصلي داستان نقش بسزايي ايفا نميکنند. براي تأثيرگذاري شخصيتهاي خلقشده در فيلم، آنها را حذف کنيد. اگر بعد از حذف، تأثير منفي در روند داستان بهوجود نياوردند، بدانيد طراحي کاراکترها هيچ کمکي به درام قصه نکرده و نميتوانند حضور تأثيرگذاري در ماجراي داستان داشته باشند. هنوز خط اصلي داستان روايت نشده و پيرنگي پيريزي نشده است. براي مرحله گذار فيلمنامه، از پرده اول به پرده دوم، فيلمنامه به نقطه عطف احتياج دارد. اولين نقطه عطف کاربردي داستان با خواندن نامهاي توسط جانان رقم ميخورد. نامهاي - که قصه مهري (پروانه معصومي) و علي (چنگيز وثوقي) را روايت ميکند به دست او ميرسد و جانان تصميم ميگيرد به مهري کمک کند. پيرنگ در حال شکلگيري است. دختر به زن کمک ميکند تا عشق سالهاي دور خود را پيدا کند. ادوارد فورستر در کتاب جنبههاي رمان مينويسد: «پيرنگ، نقل حوادث است اما نقلي که در آن وجود رابطه علت و معلولي اهميت خاص دارد». فيلم «جانان» در پيرنگ، آغاز، ميانه و پايان دارد. اگر دختر به زن کمک نميکرد، پازل پيرنگ فيلم، بهطورکامل در کنار هم چيده نميشد. بنابراين روابط علت و معلولي که بايد در پيرنگ باشد، در حال شکلگيري است. حفره اول در فيلمنامه، در نقطه عطف اول بهوجود ميآيد. جانان نامه را ميان کتاب حافظ پيدا ميکند و به دليل اينکه تعلق خاطري نسبت به حافظ دارد به شخصيتهاي قصه مهري و علي روايتشده در نامه کمک ميکند. سؤال اول در شکلگيري کاراکتر قهرمان قصه اين است که چنانچه اين نامه به جاي کتاب حافظ در کتاب ديگري پيدا ميشد، آيا جانان دست به انجام اين کار ميزد؟ ضمن اينکه، نقش کتاب حافظ نامه ميان کتاب حافظ بود و در تصميم کاراکتر پررنگتر از يک عمل خيرخواهانه خودخواسته بهوجود آمده است و اين نکته باعث ميشود انگيزه کاراکتر جانان براي عملي دراماتيک و تأثيرگذار به رويدادي منطقي شکل نگيرد. در پرده دوم ميانه شخصيت اصلي داستان با موانع روبهرو ميشود. سيد فيلد ميگويد: «همه نمايش کشمکش است، درام بدون کشمکش شخصيتي ندارد؛ بدون شخصيت ماجرايي ندارد و بدون ماجرا داستان وجود ندارد». جانان پس از روبهروشدن با مهري ميکوشد تا گرههاي داستان مهري و علي را يکي پس از ديگري باز کند و موانع را از سر راه بردارد. آنچه در خط اصلي داستان نقش مهمي را ايفا ميکند اين است که رويدادهايي که حول شخصيت محوري داستان رخ ميدهد تا چه ميزان در سرنوشت او و تغيير و تحول کاراکتر قهرمان تأثيرگذار است. براي مثال در فيلم «مرد سيندرلايي» (ران هاوارد) قهرمان قصه با فقري که گريبانگير خود و خانوادهاش است مبارزه ميکند و موانع مالي را پشتسر ميگذارد تا رفاه خانواده را تأمين کند. شخصيت محوري عملي مؤثر انجام ميدهد. نکتهاي که مؤثربودن رويداد را در فيلم« جانان» کماثر ميکند منطق رويداد پيشآمده در پرده دوم فيلمنامه است. علي، بعد جدايي از مهري، در سالهايي که گذشت هيچ تلاشي براي رسيدن به او نميکند و مهري هم پس از سالها مهاجرت ناخواسته، اواخر عمرش به کشور برميگردد و پس از تلاشي نافرجام، خود را براي مرگ آماده ميکند. اين رويداد در داستان به وجود ميآيد، تا قهرمان براساس کاراکترش عملي دراماتيک انجام دهد اما به علت نداشتن منطقي درست و باورپذير، رويداد تأثيرگذاري خود را از دست ميدهد. براي اينکه از پرده دوم فيلمنامه به پرده سوم برسيم، به نقطه عطف دوم نياز داريم؛ جاييکه ماجراي اصلي گره ميخورد و آن را به سمت ديگر ميراند. شکست جانان به عنوان قهرمان داستان و عنصر پيشبرنده داستان قصه علي و مهري نقطه عطف دوم فيلمنامه را شکل ميدهد. او بعد کنکاشهاي فراوان موفق نميشود گم شده داستان، علي، را پيدا کند. در اين مقطع، فيلمنامهنويس، شکست را در مسير قهرمان بهوجود ميآورد تا او را زمينيتر کند و يادمان بيندازد که فقط ابرقهرمانهاي قصههاي فانتزي شکست نميخورند. پرده سوم پايان که به آن مرحله گرهگشايي گفته ميشود، از راه ميرسد تا پارادايم (طرح مفهومي درباري پرده اول تا پرده سوم) فيلمنامه تکميل شود. حوادث بر حسب توالي زمان بهوجود ميآيند. کاراکتر قهرمان قصه، جانان، پس از گذار از نقطه عطف دوم، تسليم نميشود و به دنبال بازکردن گره داستان ميرود و علي را پيدا ميکند. اگر مسير تغيير و تحول يک کاراکتر را در روند فيلمنامه توجه کنيم، در پايان فيلم، ماجرايي که حول کاراکتر قهرمان قصه، جانان، روايت ميشود، هيچ دگرگوني نسبت به شروع فيلم در ابعاد شخصيتي او به وجود نميآيد. او با پيمان (نوه مهري) ازدواج ميکند. با شناختي که از کاراکتر او در ابتداي فيلم بهدست آورديم، اگر روند زماني رويداد در شروع مانند پايان ماجرا بود، او باز هم يک زندگي جديد را شروع ميکرد. اگر ميخواهيد قاب عکس شخصيتهاي يک فيلم با ميخ محکمتري بر ديوار ذهن تماشاگر نقش ببندد، بايد بهدنبال منطق روايي مناسب، عمقبخشيدن بيشتر به کاراکترها و ايجاد ساختاري درست باشيم (جانان در سکانس آغازين ميخ آخر را براي اتفاقهاي آيندهاش آماده کرده بود تا قاب عکسي جديد بر روي آن قرار دهد).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.