خوشبینی به تلفات محدود زلزلههای اخیر؟
مهدی زارع*
در ایران حدود 230 گسل شناختهشده وجود دارد که حدود 150 تا از آنها از نزدیکی یا از میان شهرها و سکونتگاههای انسانی میگذرند. 16 سال بعد از زلزله 1382 بم، آمار تلفات زلزلههای با بزرگای بیش از 6 در ایران به کمتر از 700 نفر در هر مورد محدود شده است (4 اسفند 1383 داهوئیه زرند، 640 کشته، 8 خرداد 1383 فیروزآباد کجور 26 کشته،، زلزله 29 آذر 1389 محمدآباد ریگان، 4 کشته، 21 مرداد 1391 ورزقان، آذربایجان شرقی، 306 نفر، 27 مرداد 1393 مورموری ایلام، بدون کشته، 21 آبان 1396 ازگله سرپلذهاب 620 کشته و 17 آبان 1398 شمال میانه، 4 نفر کشته). در تمامی این موارد تعداد به نسبت کمتر تلفات در مقایسه با زلزله 5 دیماه 1382 بم (حدود 30 هزار کشته) به پیشرفتهای ما در زمینه مقاومسازی و علم و آگاهی بیشتر در زمینه مدیریت بحران بهعنوان دلایل تلفات کمتر اشاره شده است. آیا حقیقت همین است؟ آیا کمتر کشتهشدن هموطنانمان در رخدادهای 16 سال اخیر نسبت به زلزله 1382 بم، نشان از آن دارد که ما واقعا در زمینه مدیریت بحران رشد کردهایم؟ واقعیت البته نکتههای دیگری را نشان میدهد: هیچکدم از این زلزلهها در نواحی پرجمعیت رخ ندادهاند و عملا کانون تمامی آنها از بخت خوش ما در نواحی خالی از سکنه یا بسیار کمجمعیت، قرار داشته و ضمنا در موارد مختلفی (مانند زلزله ورزقان 1391، زلزله ازگله سرپلذهاب 1396 و زلزله شمال میانه 1398) عملا ژرفای کانون زمینلرزه حدود دو تا سه برابر ژرفتر از ژرفای کانون زلزله بم بوده است. بنابراین با وجود آنکه نباید منکر تلاشها و پیشرفتهای مثبت در زمینه بازسازی و نوسازی خانهها، مدارس و بهویژه زیرساختها شد ولی نباید با نگاه به آمار و انجام مقایسهای نامعقول چشم بر واقعیت بست. حال ببینیم که اگر در نزدیکی کلانشهری مانند تهران، زمینلرزهای رخ دهد، وضع ما چگونه خواهد بود؟ در اینکه تهران شهری زلزلهخیز است که حتما زلزله در آن رخ خواهد داد، هیچ شکی وجود ندارد. کافی است سابقه تاریخی لرزهخیزی تهران بررسی شود. اولین زلزله تاریخی در محدوده تهران (ری) در حدود 3000 و 1000 سال قبل از میلاد مسیح رخ داده است. همچنین در سالهای 330 قبل از میلاد، 855، 1384 و 1830 میلادی نیز چند زلزله تاریخی مخرب در محدوده شهر تاریخی ری و تهران اتفاق افتاده است. اما اینکه در وقوع زمینلرزه بزرگ تهران چقدر تأخیر شده است، موضوعی است که اندکی مخدوش شده و نمیتوان بهراحتی گفت از زمانی که زلزله بزرگ احتمالا باید در تهران رخ میداده
25 یا 250 سال گذشته است؛ چراکه زلزلههای مخرب و مهم قبلی در مناطق مختلف در اطراف تهران رخ داده است. برای محاسبه دوره بازگشت زمینلرزهها معمولا از روش احتمالی استفاده میشود. آخرین زلزله مخرب در منطقه تهران در سال 1830 میلادی در منطقه جاجرود (دماوند-شمیرانات) رخ داد. بر اساس برآورد احتمالی با در نظر گرفتن تمام گسلهای اطراف تهران، بازگشت زمینلرزهای با بزرگای 7 را حدود 160 تا 180 سال برآورد میکنند. تا اینجای کار مشکلی نیست. ولی وقتی با در نظر گرفتن این دوره بازگشت، زلزله 1830 دماوند-شمیرانات را بهعنوان آخرین رخداد در نظر گرفته و بعد عنوان شود که مثلا در وقوع زلزلهای با بزرگای 7، 25 سال تأخیر شده است، مقایسه غلطی صورت گرفته است؛ چراکه زلزله 1830 دماوند-شمیرانات بر اثر فعالشدن گسل مشا رخ داده است ولی بازگشت 160 تا 180ساله برای بزرگای 7 با توجه به لرزهخیزی تمام گسلهای منطقه تهران (مشا، شمال تهران، ایوانکی و...) به دست آمده است. بنابراین این نوع استدلال به نظر من مخدوش است ولی در اصل موضوع (لرزهخیزی بالا و خطر زلزله بالا در منطقه تهران) تردیدی وجود ندارد. برمبنای چه استدلال کارشناسی باید زلزلههای تهران را بررسی و سپس به یک نتیجه درست رسيد؟ به نظر من اگر میخواهیم برای مثال زلزله سال 1830 میلادی را که در تهران اتفاق افتاده بررسی کنیم، آن را باید با زلزلههای قبلی همان پهنه گسل مشا بررسی و مقایسه کنیم و مثلا بگوییم که زلزله 1830 میلادی تهران از جمله زلزلههایی بوده است که 800 سال پیش از آنهم زلزلهای مشابه روی همان پهنه گسل مشا رخ داده است. اما اینکه این زلزله دوباره اتفاق بیفتد، چیزی است که باید برمبنای مطالعات زمینشناختی، ژئوفيزيك و آماری دقیق مشخص شود و هنوز مطالعات دقیقی در این انجام نشده است. حدود 200 کیلومتری غرب تهران، رخداد زمینلرزه 10 شهریور 1341 با بزرگای 7.1 با کشته و مجروح شدن حدود 20 هزار نفر از هموطنانمان در منطقه بوئینزهرا (شهر بوئینزهرا و روستاهای توفک، رودک، دانسفهان و شهر باستانی سگزآباد) و شهر تاکستان و بخشی از روستاهای دشت قزوین همراه بود. زلزله بوئینزهرا هنوز مهمترین زلزله با بزرگای بیش از هفت است که در سده اخیر در نزدیکی کلانشهرهای تهران، کرج و قزوین رخ داده است.
زلزله بوئینزهرا در نزدیکی شهر تاریخی سگزآباد (در 15کیلومتری غرب بوئینزهرا) رخ داده است كه در پنجهزار سال قبل و سه هزار سال قبل، در دو زلزله تاریخی (باستانی) ویران شده است. بهاینترتیب سگزآباد اولین شهر شناختهشده در فلات ایران است که در فاصله حدود دوهزار سال، دو زلزله مخرب آن را ویران کرده و چهبسا زلزله سال 1341 بوئینزهرا تکرار (بازگشت) رخداد زلزله مذکور در راستای گسل ایپک باشد. گسلهای لرزهخیز تهران شامل گسل شمال تهران؛ ایوانک، ری، کهریزک و گسل مشا است. زمانی میشود به برآورد دقیقی درباره خطرناکترین گسل تهران دست یافت که بتوانیم به اطلاعات دقیقی درباره سرعت فعالیت -لغزش- گسلها دست بیابیم و سپس بهصورت جداگانه آنها را بررسی کنیم. برای دسترسی به این اطلاعات باید به فناوری آن دست پیدا کنیم که به دلیل سوءمدیریت و عدم تمایل و اراده مدیران این دستگاهها برای رصدهای دقیق اکنون در ایران در دسترس نبوده است. با توجه به اینکه گسل شمال تهران در ادامه شرقی گسلهای ایپک، اشتهارد و ماهدشت-جنوب کرج قرار دارد و از محلههای شمالی تهران عبور میکند، میتوان گفت ازجمله خطرناکترین گسلهای تهران گسل شمال تهران در سه قطعه کلی از حدود منطقه وردآورد در کرج در غرب تا روستای کلان در شمال شرق لواسان در انتهای شرقی خود ادامه دارد. حدود دو میلیون نفر روی گسل شمال تهران ساکن هستند که چنانچه این گسل فعال شود، با توجه به تراکم جمعیت، جنبش شدید در محدوده پهنه گسل تبعات جبرانناپذیری خواهد داشت. * استاد پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.