نقدي بر کتاب «تاريخ تحولات انديشه اقتصادي (آزموني مجدد)»
گمراهي در تاريخ عقايد اقتصادي
محمدرضا فرهاديپور: در اين نوشته بر آنم تا کتاب «تاريخ تحولات انديشه اقتصادي (آزموني مجدد)» نوشته يدالله دادگر با مقدمهاي از دکتر محمدحسين تمدنجهرمي را نقد کنم. تاآنجاکه من اطلاع دارم، دو چاپ از اين کتاب در سالهاي 1383 و 1389 از سوي انتشارات دانشگاه مفيد منتشر شده است. نويسنده کتاب «تاريخ تحولات انديشه اقتصادي (آزموني مجدد)» ميخواهد هر طور که شده، به خواننده بفهماند که «با وجود آنکه کارهاي مشابه در حوزه انديشه اقتصادي از سوی اقتصاددانان خارجي و داخلي تأليف يا ترجمه شده است؛ اما اين نوشته سعي در تکميل و تکامل آنها کرده است. درهرصورت با وجود آنکه انجام کار تحقيقي کاملا جديد بسيار دشوار است؛ اما اين اثر، از برخي جوانب قدمي به پيش محسوب ميشود». (دادگر، ص 21). بهعلاوه مقدمهاي به قلم يکي از برجستهترين اقتصاددانان ايران معاصر را زينتبخش کتاب کرده است. در اين مقدمهنويسي، آقاي محمدحسين تمدنجهرمي نوشته که «ايشان [مؤلف کتاب] موفق شدهاند تا در اين کتاب گوشههاي تاريکي از تاريخ عقايد اقتصادي را که در کتابهاي موجود اين رشته ناديده گرفته شده است، روشن کنند. به نظر اينجانب، اين کتاب از کتابهاي تأليفي تاريخ عقايد اقتصادي به زبان فارسي، جامعتر، پرمطلبتر و عمقيتر است». (ص 17). اما برخلاف مؤلف و استاد مقدمهنويس کتاب، من نظر ديگري دارم. در اين نوشته نشان ميدهم که اين کتاب، دستکم در بازار کتابهاي علوم انساني در ايران، کتابي بينظير، حتي کمنظير است! اما از چه لحاظ؟ از لحاظ تعداد اشتباهات فاحش که هريک ميتواند سبب گمراهي خواننده شود، از لحاظ شدت اغتشاش در مفاهيم عرضه شده؛ از لحاظ ضعف تأليف؛ از لحاظ شلختگي در نثر و ملاحظات ويرايشي؛ از لحاظ ضعف تبويب که ناشي از اطلاعاتي دستوپاشکسته در حوزه تاريخ انديشههاي اقتصادي است. در ادامه به اين موارد به صورت مجزا و گاهي هم با هم اشاره ميکنم. اشتباهات لپي وقتي در صفحات 472 و 473 کتاب خواندم که «لئونتيف همچنين در سال 1966، «جدول داده-ستانده آينده جهان را منتشر کرد»، متعجب شدم و با خود گفتم آيا لئونتيف در هنگام نگارش جدول داده-ستانده به فکر تعيين جدول داده-ستانده آينده جهان هم بود؟ يعني ميتوان جدول داده-ستانده آينده اقتصاد جهان را هم طراحي کرد؟ شک کردم. اهل علم اقتصاد ميدانند چه ميگويم. با رجوع به فهرست آثار لئونتيف، اقتصاددان مشهور برنده جايزه نوبل 1973، قضيه برايم روشن شد. لئونتيف در سال 1966 کتاب «اقتصاد داده-ستانده» ( Input-Output Economics) و در سال 1977 کتاب «آينده اقتصاد جهان» (The Future of the World Economy) را منتشر کرد. مؤلف محترم کتاب مدنظر ما، اين دو اثر را بدون اجازه لئونتيف ترکيب و کتابي منتسب به او را ناخواسته توليد کرده است. مؤلف در صفحه 331 نوشته است که «اولين دستنوشتههاي مارکس در سال 1844 منتشر شد». منظور مؤلف مجموعه مقالاتي از مارکس بوده که نخستين بار نزديک به يک قرن پس از نگارش آنها با عنوان «دستنوشتههاي اقتصادي و سياسي سال 1844» منتشر شده است. مارکس اين مقالات را بين ماههاي مارس و آگوست سال 1844 نوشت؛ اما تا سال 1932 کسي از وجود اين نوشتهها اطلاعي نداشت. دستنوشتهها براي نخستينبار در «مجموعه آثار مارکس و انگلس» بخش اول، جلد سوم، به سال 1932 در برلين انتشار يافت (مارکس، ترجمه مرتضوي، 1377، ص 7). مؤلف در صفحه 433، عنوان دو کتاب از راجر کامنز را باز هم شکستهبسته ذکر کرده است: اول «تاريخ نيروي کار» که در اصل «تاريخ نيروي کار در ايالات متحده (History of Labor in the United States)» است و دومي «مباني سرمايهداري» که در اصل «مباني قانوني/حقوقي سرمايهداري (Legal Foundations of Capitalism)» و کاري مشترک است با يک نويسنده ديگر. همچنين در صفحه 432 نوشته است: «مسائل مربوط به تبليغ و انگيزه در اقتصاد پويا (1933)، تعادل و عدمتعادل (1936) و نظريه توليد (1965) از معدود مقالات منتشرشده از او [راگنار فريش، اقتصاددان نروژي] است». براي اطلاع عرض ميکنم که نظريه توليد (theory of production) کتاب است، نه مقاله. کمي جلوتر از کتابي با عنوان «برنامهريزي عمومي (1976)» نام ميبرد که اصلا چنين کتابي را نميتوان پيدا کرد. شايد منظور ايشان کتابي است با عنوان «مطالعاتي در برنامهريزي اقتصاد: مجموعه مقالات (Economic Planning Studies: A Collection of Essays)» از راگنار فريش. حالا بگذاريد از کتابي با عنوان «برنامهريزي هنر» (1960) نوشته راگنار فريش به قول ايشان رونمايي کنيم! فريش کتابي دارد بهعنوان «برنامهريزي براي هند: تفاسير منتخب در روششناسي ('Planning for India: Selected Explorations in Methodology'). احتمالا اين خطاي فاحش بر اثر اشتباه تايپي حادث شده است، اما با توجه به اشتباهات مکرر فوق، باز هم براي خواننده کتاب قلمداد ميشود. مؤلف در صفحه 402 کتابش از فرانسيس اجورث و کتاب «روحيات رياضي» نام ميبرد، در حالي که عنوان کامل اين کتاب عبارت است از «روحيات رياضي: رسالهاي در باب کاربرد رياضيات براي علوم اخلاقي، 1881؛ Mathematical Psychics: An essay on the application of mathematics to the moral sciences, 1881. تأکيد بر عناوين مقاله يا کتاب و نام کامل آنها در کتب تاريخ انديشه اقتصادي اهميت خاص خود را دارد و معمولا در کتبي از اين دست براي بار اول عنوان کامل کتاب ميآيد و از آن پس عناوين به صورت مختصر آن هم فقط براي کتب و مقالات مشهور نوشته ميشوند. مؤلف در صفحه 477 از دو کتاب پل ساموئلسون با عناوين «مباني تجزيه و تحليل» و «مباني و اصول علم اقتصاد» نام ميبرد که بنا بر نوشته ايشان، هر دو در سال 1947 منتشر شدهاند. عنوان کتاب اول عبارت است از «مباني تجزيه و تحليل اقتصادي». آيا مؤلف هرگز از خود نپرسيده است که مباني تجزيه و تحليل چيچي؟ البته، در مورد کتاب دوم هم همينطور. دانشجويان اقتصاد ميدانند عنوان اين کتاب عبارت است از «اقتصاد: يک تحليل مقدماتي» که در فارسي هم مرحوم حسين پيرنيا با عنوان «اقتصاد» ترجمهاش کرده است و نه «مباني و اصول علم اقتصاد». با خودم فکر ميکنم آيا پل ساموئلسون نميتوانسته دو کلمه مباني و اصول را به نام کتابش اضافه کند و کتاب مورد نظر مؤلف کتاب «تاريخ انديشه اقتصادي (آزموني مجدد)» را به رشته تحرير در بياورد. اما به نظر ميرسد اين اشتباهات ناشي از دو دليل باشد: يک، بياطلاعي از کتب اقتصادي و ديگري شلختگي قلمي. يا شايد هم هر دو. شواهد نيز مؤيد همين احتمال است. در پاورقي صفحه 536 به کتابي از آدام اسميت ارجاع داده با عنوان «احساسات اخلاقي»؛ در حالي که همانجا عنوان انگليسي کتاب هم هست: The Theory of Moral Sentiments. عنوان درست و کامل کتاب هست: «نظريه احساسات اخلاقي». در بخش مربوط به کينزينها مؤلف نام کتاب مشهور کينز را «نظريه عمومي» ذکر کرده، در حالي که نام درست آن «نظريه عمومي اشتغال، بهره و پول» است. در صفحه 493 آمده هايک «در سال 1939 و 1941، کتابهاي «سود» و «سرمايه خالص» را نوشته است». کافي است نگاهي به اسامي کتابهاي هايک بيندازيم: هايک کتبي دارد با عناوين Profits, Interest & Investment (1939) و The Pure Theory of Capital (1941) که اولي ميشود «سودها، بهره و سرمايهگذاري» و دومي هم «نظريه سرمايه خالص». نقص مؤلف در بيان عنوان صحيح کتابهاي مهم فقط به کتب انگليسي ختم نميشود، حتي کتابهاي فارسي نيز از گزند شلختگي قلم در امان نماندهاند. مثلا در زيرنويس دوم از صفحه 561 به کتابي از آيزايا برلين ارجاع ميدهد به اين نحو: آيزابرلين، آزادي، ترجمه محمدعلي موحد، نشر خوارزمي، 1368. ظاهرا مؤلف نميدانسته که نام کامل او آيزايا است و نه آيزا؛ از آن گذشته ميان نام (آيزايا) و نام خانوادگي وي (برلين) هم بايد فاصلهاي ميگذاشته است و هم اينکه «انتشارات خوارزمي» درست است نه «نشر خوارزمي». از همه اينها بدتر اينکه آيا مؤلف نميدانسته که عنوان کتاب آيزايا برلين که محمدعلي موحد ترجمه کرده عبارت است از «چهار مقاله درباره آزادي» و نه «آزادي» خشک و خالي! ظاهرا نميدانسته و شک دارم که حتي در زمان تأليف کتاب را ديده باشد. در انتهاي صفحه 535 چنين آمده است که: «اما بحث جدي آن در آستانه دهه 1970 و عمدتا توسط بلاک، تالوک، بوکانان، ارو، اسلن و داونز مطرح شده است». اقتصادداني به نام اسلن؟ من که نميشناسم. اغتشاش مفهومي در ابتداي صفحه 524 چنين آمده است: «رشد يک مقوله کمّي است و ميتواند در نتيجه افزايش محصولات به دست آيد، بدون آنکه تحولي همهجانبه در اقتصاد صورت گيرد؛ يعني اگر حتي استاندارد زندگي در جامعه بدتر شود، ولي محصول کل بالا رود، رشد صورت گرفته، اما توسعه بيمعنا خواهد بود. در قالب توسعه معمولا توليد سرانه افزايش پيدا ميکند، بدون آنکه اشتغال کاهش پيدا کند». آيا توسعه چنين معنايي دارد؟ آيا اگر توليد سرانه با فرض ثبات اشتغال افزايش يابد، توسعه اتفاق ميافتد؟ آيا اگر توليد سرانه افزايش يافت، نحوه توزيع عايدات آن بر توسعه اثري ندارد. در صفحه 29 نوشته شده که: «قانون دست نامرئي آدام اسميت در اقتصاد همچون قوانين فيزيک و رياضي تلقي ميشود...». بعيد ميدانم تا به حال کسي از «استعاره دست نامرئي» تحت عنوان «قانون دست نامرئي» ياد کرده باشد. من هرگز کتاب معتبري نديدهام که براي توصيف اين مفهوم اسميتي از واژه قانون استفاده کرده باشد. چنين مفاهيم نامعتبري اگر در درسنامهها بيايد، ميتواند براي هميشه در ذهن دانشجوي اقتصاد بماند و زدودنش کاري است بس دشوار. در صفحههای477 و 478 نوشته شده که «پوليها به رهبري فريدمن ادعا ميکردند که تنها سياست پولي ميتواند بر روند اقتصادي تأثير بگذارد، زيرا اعمال سياست مالي تنها در نهايت منجر به تغيير در حجم پول خواهد شد». بعيد ميدانم تا به حال کسي از قول طرفداران مکتب پولي ادعا کرده باشد که «سياست مالي تنها در نهايت منجر به تغيير در حجم پول خواهد شد»! تا آنجا که ميدانم پوليون بر اين باورند که سياست مالي تنها در نهايت به تغيير در متغيرهاي اسمي منجر خواهد شد. در صفحه 496 ميخوانيم که «بهطور کلي، جان مينارد کينز را نيز ميتوان يک اقتصاددان پولي دانست». کينز؛ يک اقتصاددان پولي! مدعاي مؤلف محترم هم اين است که کينز رسالهاي در باب پول نوشته و بخشي از کتاب نظريه عمومي هم به پول پرداخته است. تا به حال با چنين تعبيري درخصوص کينز مواجه نشده بودم. به صرف اهميتداشتن پول در تحليل يک اقتصاددان، او اقتصادداني پولي محسوب نميشود. از سوي ديگر، تفاوتهاي ميان کينز و فريدمن و اقتصاد کينزي و پولي هم روشن است. در بخش مربوط به معرفي اقتصاددانان کينزي از پل ساموئلسون و کنث ارو در حکم اقتصاددانان مابعد کينزي ياد شده است؛ به گمانم هر چه ساموئلسون کينزي است، کنث ارو کمتر به مکتبي تعلق دارد و اگر هم داشته باشد جزء معتبرترين کينزيها نيست. آنچه مشخص است متن اساسا ويرايش نشده است؛ براي مثال در ص 552 ميخوانيم «نهادگرايان جديد... به جاي تأکيد بر انتخابهاي غيراطميناني انساني، به ... عقيده دارند». عبارت «انتخابهاي غيراطميناني انساني» را حتي با فاصله بين غير و اطميناني نميفهمم و مطمئنا اين مفهوم براي بسياري از خوانندگان گنگ خواهد بود. اغتشاشات مفهومي و ويرايشي کتاب در مواردي مانند اين دست به دست هم ميدهند و خواننده را سردرگم ميکنند. در ص 568 نوشته شده است که «به قول کينز آنچه بر امور اقتصادي جهان سيطره دارد، چيزي جز انديشه نيست. قويترين صاحبنظران امروزي، مفسر و بيانکننده انديشه اقتصاددانان قديمي هستند». احتمالا منظور مؤلف اين جمله از کينز است: «مردان عمل که اثرپذيري خود را از نظريههاي اقتصاددانان انکار ميکنند معمولا برده فکري يک اقتصاددان متوفي به شمار ميروند». از اينگونه خودتأليفيها در کتاب به چشم ميخورد و بهتر بود که مؤلف اصل جملات را نقل و منبع را هم ذکر ميکرد. در ابتداي صفحه 487 هم نوشته شده که «توسط تي بر سيتووسکي ... مطرح شد»؛ احتمالا منظورشان اين اقتصاددان است: Tibor Scitovsky که فارسي آن هم ميشود تيبور سيتوفسکي. در پايين صفحه 489 نوشته شده آبالرنر؛ اينجا هم فاصله ميان آبا و لرنر جا افتاده است. در ادامه همين جمله آمده است که «سوسياليسم مبتنيبر بازار، درصد پاسخدادن به... برآمدهاند؛» که غلط تايپي آن مشخص است. به عبارتي در چنين مواردي انواعي از اشتباهات روي هم تلنبار ميشوند. دادلي نورث، اقتصاددان، هم در اين کتاب چنين معرفي شده است: «آقاي نورث خود يک بازرگان بسيار ثروتمند از اهالي ترکيه است...». دادلي نورث متولد وست مينستر و بريتانيايي است و با يک ماجراي تراژيک سر از عثماني درميآورد و بعد هم به زادگاهش برميگردد و در لندن دار فاني را وداع ميگويد. در ص 204 و در ادامه شرح حال دادلي نورث در پاورقي شماره 1 نوشته شده است که «اين عقيده دادلي نورث را شايد بتوان اولين تجلي متدلوژي فردگرايانه در علم اقتصاد تلقي نمود». هيچ منبعي براي اين ادعاي بزرگ ذکر نشده است. اما در پاورقي شماره 2 همين صفحه موضوع جالبتر و خواندنيتر ميشود: «مضمون تعبير دادلي نورث از محوريت انسان به اين صورت قابل بيان است: individuals are the best judges of their interests». مشخص نيست که جمله انگليسي از مؤلف محترم است يا فردي ديگر. اما با جستوجويي ساده مشخص ميشود که اين ايده متعلق به جان استوارت ميل است که متأسفانه ارجاعي به آن داده نشده است. اشتباهات فاحش در ص 551 کتاب با اقتصادداني آشنا ميشويم به نام جيوداني اريگي که نام درستش جيوواني است. سال تولد آلبرت هيرشمن 1920 ذکر شده، درحاليکه او متولد سال 1915 است. از اين موارد بيشک باز هم هست و کافي است کمي مته به خشخاش بگذاريم. در ص 568 ميخوانيم «بررسي تاريخ انديشهها از يک مجموعهاي از نهادها، هنجارها وايستارهاي ... توضيح ميدهد». وايستارها يعني چي؟ در صفحه 309 الکساندر هميلتون که در پاورقي نوشته شده: Alexander Hamiton. ريچارد کانتيون در صفحه 205 هم از اين مشکل رنج ميبرد. يا چند خط پايينتر مثيوکري که در پاورقي آمده است: Mathew cary که مشخص نيست اين اسم دو بخش است يا يک بخش. در صفحه 541 آمده که «نهاييگرايان ... حداقل سه انديشه کلي را در قالب سه مکتب شامل ميشوند». مثل اينکه بگوييم اقتصاددانان بهمان مکتب شامل سه انديشه ميشوند. با يک ويرايش ساده و يک بازخواني اين قبيل ايرادها قابل رفع و رجوع بودهاند که متأسفانه از اين کار دريغ شده است. سخن پاياني نميدانم، مرحوم تمدن جهرمي در چه سالي همين چند خط را براي مقدمه اين کتاب نوشته است. اما آنچه مسلم است کتاب را نخوانده است. با خاطرات و روايتهايي که از اين و آن درباب دقت ايشان شنيدهام و تعداد انتشارات محدود و کمالگرايي خاصش، بعيد ميدانم حتي چند صفحه از کتاب را هم خوانده باشد که اگر خوانده بود، چنين مقدمه کوتاه و صريحي بر آن نمينوشت و احتمالا مؤلف را از چاپ کتاب منصرف ميکرد. بگذاريد دو خاطره بگويم از آموزش بد. چند سال پيش در جمعي از دانشجويان اقتصاد بودم. دو نفر آمدند و حرف زدند و ميگفتند مارکس وبر. اول گفتم شايد اشتباه شنيدم. اما تأکيد داشتند که مارکس وبر. يک بار ديگر هم با دانشجوي اقتصادي متني را ميخوانديم. رسيديم به لغت سرانه (per capita). ناگهان گفت اينجا حرف ال (L) لغت capita جاافتاده و درستش capital است و معنايش هم ميشود «سرمايه سرانه». او فارغالتحصيل يکي از سه دانشکده برتر اقتصاد ايران بود. کتاب «تاريخ تحولات انديشه اقتصادي (آزموني مجدد)» بيشک در مسير آموزش بد و گمراهکردن دانشجويان اقتصاد و اقتصادخوانان است و چاپ دوم نشان ميدهد که نه مؤلف و نه ناشر حتي زحمت يک بازبيني ساده را هم به خود ندادهاند. در همان صفحات آغازين کتاب آمده است که «اميدواريم کتاب حاضر بتواند در دهه اول قرن 21، بخشي از اين خلأ را براي علاقهمندان به علم اقتصاد پر کند». بيشک، اين کتاب با چنين اشتباهاتي در تحقق اين امر ناکام بوده است. در پيشگفتار چاپ دوم هم آمده است که «معتقد بودند که حجم کتاب براي تدريس سه واحدي تاريخ انديشه اقتصادي قدري زياد است...». به نظر ميرسد با وجود چنين خطاها و غلطهاي فاحشي اين کتاب کلا براي تدريس مناسب نيست. اين کتاب در حوزه تاريخ انديشه کمنظير نيست؛ بلکه از لحاظ خطاهاي فاحش بينظير است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.