در میدان تیانآنمن
شرق: در سالهای اخیر کم نبودهاند رمانهای خارجی که در آنها به زندگی پناهندگان و مهاجران و راندهشدگان از سرزمینهای خود پرداخته شده است و به فجایعی که این افراد در سرزمینهایشان به چشم دیدهاند؛ فجایعی که زندگی آدمها را زیر و رو کرده است. رمان «نگویید چیزی نداریم» نوشته مادلین تین که با ترجمه نازنین معمار در نشر کتاب پاگرد منتشر شده، رمانی است از این نوع؛ رمانی که در آن در قالب روایت زندگی چند شخصیت به مقطعی فاجعهبار از تاریخ چین پرداخته شده است. مقطعی که چنانکه در توضیحی کوتاه در ابتدای ترجمه فارسی رمان آمده است انقلاب فرهنگی مائو تا کشتار میدان تیانآنمن را در بر میگیرد. در این رمان با شخصیتهایی مواجهیم که هریک به نحوی زندگیشان از سرکوب و خفقان حاکم بر چین تأثیر پذیرفته و این سرکوب و خفقان آنها را به آوارگی و مهاجرت و زندگیهای پنهانی و... کشانده است. موسیقی یکی از عناصر اصلی رمان «نگویید چیزی نداریم» است، چراکه شخصیتهای اصلی این رمان نوازنده و آهنگسازند؛ نوازندگان و آهنگسازانی که روزگاری در کنسرواتوار شانگهای بودهاند. حضور پررنگ موسیقی از همان صفحات آغازین رمان محسوس است. در اوایل رمان شخصیتی که خود استاد ریاضی در دانشگاه سایمون فریزر کاناداست و اصالتا اهل چین است پدرش را به یاد میآورد. پدری که زمانی پیانیست مشهوری در چین بوده است. راوی پدرش را در کودکی از دست داده است. یاد پدر از یک سو با وقایع سیاسی چین و از سوی دیگر با موسیقی آمیخته است، چنانکه شنیدن سونات شماره چهار باخ خاطرهای ناب از پدر را برای راوی زنده میکند: «چند سال پیش، در سال 2010، همینطور که در محلهی چینیهای ونکوور راه میرفتم از کنار یک دیویدیفروشی گذشتم. یادم میآید که باران میبارید و پیادهروها خالی بود. از دو بلندگوی بزرگِ بیرون مغازه موسیقی کلاسیک پخش میشد. این قطعه را میشناختم: سونات شمارهی چهار باخ برای ویلن و پیانو، و چنان مجذوب آن شده بودم که انگار کسی دستم را به سویش میکشید. کنترپوان که آهنگساز، نوازندگان و حتی سکوت را کنار هم نگه میداشت و موسیقی، با امواج پیچاپیچ حزن و شعفش، تنها چیزی بود که به یاد داشتم. گیج و حیران، به شیشه تکیه دادم. و ناگهان با پدرم در ماشین بودم. صدای پاشیدهشدن باران به لاستیکهای ماشین و زمزمهی پدرم را شنیدم. پدرم چنان سرزنده و چنان دوستداشتنی بود که درکناپذیری خودکشیاش دوباره از نو سوگوارم کرد. آن زمان، بیست سال از مرگ پدرم میگذشت و هرگز خاطرهای اینچنین ناب از او به یادم نیامده بود. سیویکساله بودم». شنیدن موسیقی باخ از مغازهای در محله چینیهای ونکوور کانادا اما تنها به زندهشدن خاطرهای از پدر ختم نمیشود. راوی وارد مغازه میشود و گویی دنیایی ازیادرفته پیش چشمش زنده میشود: «وارد مغازه شدم. گلن گولد، نوازندهی پیانو، روی صفحهی نمایشِ تخت ظاهر شد: او و یهودی منوهین همان سونات باخی را اجرا میکردند که من تشخیص داده بودم. گلن گولد، با کت و شلوار تیره، روی پیانو قوز کرده بود و الگوهایی را میشنید بسیار فراتر از محدودهای که اغلب ما توانایی درکش را داریم، و او... برایم بسیار آشنا بود، مانند زبانی کامل، دنیایی که فراموش کرده بودم». دفتر خاطرات و یادداشتهای پدر راوی بخشی از روایت رمان را میسازد و رمان با رفت و برگشتهایی به گذشته و اکنون پیش میرود. رفت و برگشتهایی متشکل از یادهای راوی، کندوکاو او در گذشته و خواندن خاطرات و یادداشتهای پدر که تصویری از آنچه را که در بعد از وقوع انقلاب فرهنگی در چین روی داد به نمایش میگذارند. اینک سطرهایی دیگر از این رمان: «خانوادههایی که ناهار میخوردند از پشت میزهایشان سر بلند کردند. بعضیها بلند شدند ایستادند. گنجشک هم از راهرفتن دست کشیده بود و به دستهی دانشجویان خیره شده بود. چه شده، چه شده، این سؤال از یکی به بعدی منعکس میشد. پسری خود را از یک صف دراز بیرون کشید و مردم بلافاصله دورش را گرفتند. او گفت که نمایندگان دانشجویان سعی کرده بودند دادخواستی را به دولت ارائه کنند. سه مرد جوان روی پلههای تالار بزرگ خلق زانو زده بودند و چهلوپنج دقیقه همانطور مانده بودند، درحالیکه دور تا دورشان دانشجویان و پکنیها فریاد زده بودند که بلند شوند و زانو نزنند. بااینحال، آنها همچنان همانطور مانده بودند و دادخواست را در هوا نگه داشته بودند، مثل بچههایی در برابر پدر یا بردههایی در برابر امپراتور. اما هیچکس به نمایندگی از دولت بیرون نیامده بود. صفهای پلیس، بیست ردیف پلیس، بین جمعیت و تالار بزرگ خلق ایستاده بودند. دیشب صد هزار دانشجو به میدان تیانآنمن آمده و شب همانجا خوابیده بودند تا وقتی صبح میدان را میبندند، آنها داخل میدان باشند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.