|

مميزي و آشفته‌نویسی در یک دانشنامه

محمد جواهرکلام

جلد 26 «دانشنامه جهان اسلام»، تحریفی از وقایع زندگی اهل فرهنگ ایران است. جز این بی‌دقتی‌هایی در آن به چشم می‌خورد، این دانشنامه که نزدیک به سه دهه از تأسیس آن می‌گذرد، آغازی درخشان داشت و نگارنده می‌خواهد با این تاریخچه آغاز کند.

دانشنامه نخست به صورت دفتر به دفتر و از حرف «ب»، منتشر ‌شد (دفتر اول 1369) و بعد از مدتی صورت مجلد به خود گرفت. به واسطه هیئت ویراستارانش و در رأس‌شان استاد ابوالحسن نجفی، دانشنامه گام تازه‌ای می‌نمود و نوید یک کار علمی ماندگار می‌داد. متأسفانه این نوید، پس گذشت یک یا دو دهه از کار آن، به نومیدی گرايید. داستان انحطاط این دانشنامه طولانی است و در این مختصر نمی‌گنجد. علل هرچه باشند، تنها یاد‌آور می‌توان شد که آن ویراستاران زُبده‌ در کار خویش، بعد از مدتی، از نوشتن مقاله یا ویراستاری دست کشیدند. ابوالحسن نجفی، گویا پس از مدتی خانه‌نشینی، به «فرهنگستان زبان فارسی» پیوست. آخرین کوچندگان از دانشنامه عبدالحسین آذرنگ بود که هم‌زمان با تغییر مدیریت دانشنامه، در انتقاد از شیوه حاکم در نوشتن مقالات بعدی دانشنامه، نامه‌ای مفصل نوشت. یادم نیست آذرنگ انتقاداتی، ولو به تلویح، از اداره دانشنامه کرد یا نه، ولی آنچه مسلم است نامه او سندی تاریخی است (فراموش نشود مقاله زنده‌یاد خانم پوری سلطانی، کتابدار برجسته ایران، در انتقاد از سپردن ریاست «کتابخانه ملی ایران»، به فردی غیرکتابدار ـ‌آقای کاظم موسوی بجنوردی‌ـ که همان زمان در فصلنامه «نگاه نو» چاپ شد). از پاسخ‌ مدیر عالی دانشنامه می‌توان دریافت که «دانشنامه» مشکلات بسیار دارد و ایشان از بیم آبرو‌ریزی، (یا بی‌اطلاعی، به دلیل تعدد مشاغل)، بقیه را مسکوت گذاشته است. این آغاز انحطاطِ دانشنامه است؛ زیرا دانشنامه‌ای که ویراستاران و سرویراستارش را از دست بدهد، برای کسانی که از این جا‌به‌جایی خبر دارند، ارزش خود را از دست می‌دهد. چنان‌که می‌توان گفت دانشنامه فعلی از دانشنامه قبلی، تنها شکلش را به ارث برده است. در این جلد از دانشنامه مقاله‌ای به قلم نویسنده‌ای گمنام (گرچه گمنامی به خودی خود عیب نیست)، در مورد احمد شاملو آورده‌اند؛ صرفا، برای اسقاط تکلیف از گردن خود. نویسنده مقاله شاملوشناس نیست، به علاوه، قسمت مهمی از زندگی شعری شاعر را، یعنی دوره بعد از انقلاب، به دلایلی که بر همه آشکار است، ذکر نکرده‌اند و به این ترتیب تصویری ناقص و مُثله‌شده از شاعر عرضه داشته‌اند؛ آن‌هم در یک دانشنامه که قرار است محل رجوع پژوهشگران باشد. چنین است مقاله‌ای که درباره محمدمهدی جواهری، شاعر سیاسی و معترض عراق، در مجلدهای پیشین دانشنامه آمده و مهم‌ترین دوره شعری‌اش (دوره میانی) را قیچی کرده‌اند و او را از مقام شامخ خود در شعر عراق به پایین کشیده‌اند... . کسانی که در ایران این شاعر را می‌شناسند، می‌دانند که دوره میانی فعالیت او، آکنده از شعرهای تند و گزنده‌ای است که «سنت‌گرایان» را هدف گرفته است (ضمن اینکه منظومه این شاعر درباره امام سوم شیعیان با مطلع «آمنَتُ بالحسین»، بر مدخل ضریح در کربلا، یکی از منظومه‌های مشهور اوست). «دانشنامه»، به‌‌‌رغم داشتن نمونه‌خوان و غلط‌گیر، متأسفانه خالی از سهو نیست؛ مثلا نام نگارنده را به عنوان نویسنده مقاله ابوالقاسم الشابی، شاعر اثرگذار و سیاسی تونسی (تنها مقاله‌ای که نُه، ده سال پیش در آن دانشنامه نوشته‌ام، صص 191-193)، «علی جواهرکلام» نوشته‌اند (در پاسخ به اعتراض من، شفاها گفتند مقاله اصلا اسم نداشت). ممکن است من اسم خود را ننوشته باشم، ولی در این‌‌گونه موارد معمولا به قرارداد نوشتن مقاله مراجعه می‌کنند، ولی کوتاهی کرده‌اند. گذشته از این، منبعی از منابع انگلیسی مقاله را به سبب نامعلومی از قلم انداخته‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.