|

ايران در جهان ۲۰۲۰

سال تعیین تکلیف

روح‌اله نخعي : سال ۲۰۱۹ در صحنه ديپلماسي ايران سال کم‌اتفاقي نبود. روابط و تعاملات ايران با بسياري از کشورهاي منطقه و جهان، فرازوفرودهاي مهمي را از سر گذراند. چالش‌هاي مهمي پديدار شدند و تقابل‌هايي جدي شکل گرفتند. آغاز روند گام‌به‌گام کاهش تعهدات ايران در برجام، چالش‌هاي مهمي در مسير توافق هسته‌اي نمايان کرد. تلاش‌هاي طولاني‌مدت امانوئل مکرون، رئيس‌جمهور فرانسه براي ميانجيگري بين ايران و آمريکا، در نهايت بدون هيچ نتيجه‌اي مسکوت ماند و پروژه مشابه آبه شينزو، نخست‌وزير ژاپن، هم تا پايان ۲۰۱۹ دستاوردي نداشت. رابطه ايران و ايالات متحده نيز از تهديد و اتهام‌زني تا تبادل زنداني و گفت‌وگوي نمايندگان در صحن علني سازمان ملل را تجربه کرد؛ اما بخش مهمي از حوادث و وقايع ديپلماتيک در تقويم ۲۰۱۹ ايران، پرونده‌هاي بازي دارند که در سال ۲۰۲۰، همچنان پيش خواهند رفت. کارزار فشار حداکثري ايالات متحده، هم مهم‌ترين دستاورد دولت روحاني در عرصه ديپلماسي را در معرض حملات و فشارهاي داخلي و خارجي قرار داده و هم کشور را از منافع اقتصادي که بنا بود با برجام راه براي‌شان باز شود، محروم کرده ‌است. روند کاهش تعهدات، هنوز ادامه دارد. تلاش‌هاي منطقه‌اي، با محوريت ديدارهاي يوسف بن‌علوي، وزير خارجه عمان، اگرچه در سال ۲۰۱۹ به حل‌وفصل تنش‌ها بين ايران و عربستان منجر نشد؛ اما تا آخرين روزهاي سال در جريان بود و احتمالا در سال جديد ميلادي نيز ادامه داشته باشد. عضويت ايران در اتحاديه اقتصادي اوراسيا، فضايي براي تعامل تجاري با کشورهاي شمال ايران باز کرده ‌است که هنوز طي نشده. اسرائيل تا هفته‌هاي پاياني ۲۰۱۹ در سوريه مشغول چالش با ايران بود و فرايند آستانه براي حل‌وفصل مسائل سوريه نيز هنوز در جريان است. ايران در هفته‌هاي گذشته گفت‌وگوهايي با ژاپن کليد زده که ممکن است در ماه‌هاي پيش‌رو دنباله‌دار شوند. گفت‌وگوي ظريف با نماينده انصارالله يمن در مسقط نيز خبر از پيگيري تلاش‌هايي براي پايان جنگ يمن مي‌دهند. تکليف «ابتکار صلح هرمز» هم هنوز مشخص نيست؛ اگرچه طرح و گفت‌وگو بر سر اين ابتکار خود نقطه عطفي در صحنه ديپلماسي کدر جهاني است. ۳۶۶ روز سال ۲۰۲۰، همانند سال‌هاي پيش از آن، احتمالا غافلگيري‌ها و پيچ‌وتاب‌هاي منحصربه‌فرد خود را داشته باشند و نمي‌توان مدعي پيش‌بيني اين شد که در پايان ۲۰۲۰، ايران در عرصه‌هاي مختلف ديپلماسي دقيقا با چه حوادثي رو‌به‌روست؛ اما پرونده‌هاي بازمانده ۲۰۱۹ و تقابل‌هاي حل‌نشده، در ۲۰۲۰ مسير خود را ادامه خواهند داد و با مرور آنها، شايد بتوان به چشم‌اندازي کلي از سال ميلادي پيش‌رو رسيد. گام‌به‌گام تا پايان برجام؟ روند کاهش گام‌به‌گام تعهدات ايران به برجام در سال ۲۰۲۰ تمام مي‌شود يا به خط پايان مي‌رسد؟ اين شايد مهم‌ترين سؤالي است که در صحنه ديپلماسي ايران بايد منتظر پاسخش باشيم. در سالي که به آخرين روزهایش رسيده‌ايم، درست بعد از گذشت يک سال از خروج ايالات متحده از برجام، ايران اعلام کرد بر مبناي مفاد برجام و با اين هدف که ديگر امضاکنندگان اين توافق، به طور مشخص اروپايي‌ها به صرافت عمل به تعهدات‌شان بيفتند، در روندي گام‌به‌گام عمل به تعهداتش را متوقف خواهد کرد. همان‌گونه که آنها به تعهدات‌شان وفادار نمانده‌اند. حالا ايران به دومين سالگرد خروج ترامپ از برجام نزديک است و تا اينجا، اين روند منجر به اين نشده که اروپايي‌ها کاري از پيش ببرند. اين روند تا اينجا در هر گام از يک اعلام موضع سياسي بيشتر و بيشتر به يک اقدام معنادار در عرصه هسته‌اي تبديل شد و متناظر همين شيب در مواضع و اظهارات مقامات اروپايي قابل تشخيص است. زماني که گام‌هاي اول و دوم برداشته مي‌شد، مکرون هنوز با جديت در حال تعامل با ايران و تلاش براي يافتن راه‌حلي براي عبور اروپا از بن‌بست واشنگتن بود. اکنون و در روزهاي پس از گام پنجم، هم اثري از آن تلاش‌هاي البته بي‌نتيجه نيست، هم لحن و موضع‌گيري مقامات فرانسه و ديگر مقامات اروپايي تندتر شده ‌است؛ تا‌جايي‌که زمزمه‌هاي استفاده از سازوکار ماشه در رسانه‌ها مطرح شده‌اند. موضع‌گيري‌هاي رسمي، استفاده اروپايي‌ها از اين سازوکار را فعلا دور و دير مي‌خواند و تحليل‌هاي حقوقي، ادعاي غريب آمريکايي‌ها براي استفاده از توافقي را که از آن خارج شده‌اند، رد مي‌کند؛ اما شايد معنادارتر از بحث درباره امکان اجرائي‌شدن اين سازوکار، ذات مطرح‌شدن اين بحث باشد. مطرح‌شدن نام سازوکار ماشه در ميانه بحث بر سر برجام، نشان مي‌دهد در ميان اروپايي‌ها نيز مسيرهاي احتمالي فروپاشي برجام زير نظر گرفته ‌شده‌اند. در صحبت‌هاي مقامات تهران نيز، نشانه‌هاي بررسي جدي سناريوها را مي‌توان ديد. سيدعباس عراقچي، معاون وزير خارجه ايران، در چند نوبت، کنايه‌هايي زده‌ که حاکي است ايران فروپاشي برجام را نه يک فاجعه بعيد؛ بلکه يک احتمال قابل ‌بررسي مي‌داند. استدلال‌هاي مقامات ايران، همان قدر که تلخ است، رگه‌هايي از حقيقت هم دارد: اگر به هيچ‌کدام از منافعي که قرار بود از اين توافق برداشت کنيم، نمي‌رسيم، اگر تعهدات هيچ‌کس عملي نمي‌شود و اگر يک کشور به‌تنهايي مي‌تواند اين ميزان بازي را به خواست خودش و برخلاف قوانين بين‌المللي و حتی قوانين خودش پيش ببرد، اين توافق به چه کار ما مي‌آيد؟ زمزمه‌هاي پايان برجام چند هفته‌اي است که به گفت‌وگو تبديل شده‌اند. سؤال اصلي تا امروز اين بود که آيا اين توافق شکست مي‌خورد يا نه؛ اما حالا اين سؤال هم به فهرست اضافه شده‌ است که اگر قرار به فروپاشي توافق باشد، آيا اين ايران خواهد بود که در ادامه گام‌هايش، خروج از برجام را اعلام خواهد کرد يا اروپايي‌ها بعد از يکي از اين گام‌ها فرمان را به سمت خروج مي‌چرخانند. در‌هر‌حال ايران اعلام کرده که ممکن است در دکترين هسته‌اي خود تغييري ايجاد کند که به نوبه خود مي‌تواند براي جهان نگران‌کننده باشد. از طرف ديگر هر دو طرف يا به عبارت ديگر همه طرف‌هاي باقی‌مانده در برجام، ترجيح مي‌دهند اين توافق، حتي در همين وضعيت ضعيفش، برپا بماند. يکي از انگيزه‌هاي اصلي ايران براي تمايل به ماندن توافق شايد اتفاقي باشد که در نيمه دوم ۲۰۲۰ خواهد افتاد؛ اتفاقي که باعث مي‌شود برخي تحليلگران مطمئن باشند ايران پيشگام خروج از توافق نخواهد شد. مشتري آزاد بازار تسليحات زمان امضاي برجام، چند شمارش معکوس در اين توافق تعبيه شد که يکي از آنها همين سال ۲۰۲۰ مي‌رسد. اين شمارش معکوس را حتي مايک پمپئو، وزير خارجه آمريکا، با عدد و رقم‌هايش زير نظر دارد و درباره آن توييت نیز کرد و با هشدار از هم‌پيمانان آمريکا خواست، نگذارند روز پايان اين شمارش معکوس برسد. قطع‌نامه ۲۲۳۱ شوراي امنيت سازمان ملل، مصوب روزهايي که فرمان دنيا به سمت ديگري چرخيد، در روندي «گام‌به‌گام»، محدوديت‌هايي تعيين‌شده را براي ايران حذف مي‌کند و در اولين نمونه آنها، اکتبر ۲۰۲۰، مهر سال آينده، يعني پنج سال بعد، تحريم‌هاي تسليحاتي ايران که بخشي از واقعيت روزمره دنيا شده‌ بودند، لغو خواهند شد و ايران می‌تواند به‌طور رسمی و بدون دردسر و محدوديت‌هاي خاصی سلاح بخرد. لغو تحريم‌هاي تسليحاتي سازمان ملل، تفاوت مهمی با تحريم‌هاي پيش‌تر لغو‌شده خواهد داشت؛ ايالات متحده نخواهد توانست يک‌طرفه پليس صحنه باشد و خود با تحريم‌هاي ثانويه، عملا دوباره آن تحريم‌ها را برقرار کند. علت اين موضوع، فروشندگان صنعت تسليحات است. ابزار آمريکا براي محدودکردن خريدوفروش با ايران، بازار بزرگش است. ايالات متحده در تحريم‌هاي ثانويه که برخي حقوق‌دان‌ها آنها را برخلاف حقوق بين‌الملل مي‌خوانند، تهديد مي‌کند که هر‌کس با ايران تجارت کند، از تجارت با آمريکا محروم خواهد شد. مسئله اينجاست که براي توليدکنندگان سلاح در کشورهايي که ايران مشتري احتمالي آنها خواهد بود، اساسا بازار آمريکا موضوعيتي ندارد که بخواهند نگران از‌دست‌دادن آن باشند. آمريکا خود فروشنده سلاح است. علاوه‌ بر اين، مانع ديگر بر سر راه عبور از تحريم‌هاي آمريکايي، خصوصي‌بودن اکثريت بازيگران بالقوه است. اروپايي‌ها کم براي راه‌افتادن خطوط اعتباري و تجاري با ايران تلاش نکردند؛ اما واقعيت اين بود که شرکت‌هاي خصوصي حاضر به ريسک درگيري با آمريکا نشدند. تبعات و پس‌زمينه‌هاي اين «نشدن»، در جاي خود بايد بررسي شود؛ اما مسئله اينجاست که صنعت تسليحات در فروشنده‌هاي احتمالي سلاح به ايران، کاملا در اختيار دولت‌ها و ارتش‌هاست. به عبارتي، اگر حکومتی معامله با ايران را بخواهد، کس ديگري در زنجيره تصميم‌گيري نيست که مانع آن شود و تحريم ثانويه وقتي پاي ارتش يک کشور در ميان باشد، موضوعيتي را که در مقابل شرکت‌هاي مثلا نفتي دارد، نخواهد داشت. مسئله مهم ديگر اين است که اين شمارش معکوس، خودکار است؛ از امروز تا مهر ۹۹، لازم نيست کسي کاري کند تا تحريم‌هاي تسليحاتي ايران برداشته شوند؛ امضاها انجام شده و حکم‌ها صادر شده‌اند. فقط کافي است تا آن روز، توافق از بين نرود و قطع‌نامه ديگري، ۲۲۳۱ را خنثي نکند. آمريکاي ترامپ يا آمريکاي پساترامپ سال ۲۰۲۰ در آمريکا سال انتخابات است. البته به عبارت دقيق‌تر، سال انتخابات رياست‌جمهوري است؛ چون سيستم انتخاباتي آمريکا تقريبا سالي را بدون انتخابات نمي‌گذراند. انتخاباتي‌بودن ۲۰۲۰ از چند جنبه مي‌تواند بر حال‌ و آينده ايران تأثير بگذارد؛ از طرفي، دولت ترامپ نسبتا دولت کم‌دستاوردي بوده ‌است و احتمالا در ۲۰۲۰ به صرافت پرکردن کارنامه بيفتد. يکي از گزينه‌ها، هرچند نه لزوما بالاترين گزينه، حل‌وفصل داستان تنش‌ها با ايران است. ترامپ اگر بتواند کوچک‌ترين گامي در راستای حل يا حتي توقف روند تنش‌ها با ايران بردارد، آن را مانند نشست کم‌حاصلش با کيم جونگ اون، رهبر کره‌شمالي، بزرگ خواهد کرد. بااین‌حال، مسئله اينجاست که مشخص نيست اين گام چه خواهد بود؛ يا به عبارت دقيق‌تر، چه ممکن است باشد. اين تقابل به نظر به جايي رسيده ‌است که هيچ‌کدام از دو طرف، گام مشخصی براي برداشتن ندارند. ايران اگر همان‌طور که به نظر مي‌رسد، حاضر نباشد از برجام دست بکشد، به همان دليل سخت بتواند دوباره بيرون از برجام درباره مفاد برجام به بحث با آمريکا بنشيند. آمريکاي ترامپ هم بعيد است خواست ايران را مبني بر بازگشت به برجام، آن‌هم نزديک انتخابات بپذيرد. توافقي جزئي و زمان‌دار که بحث‌هاي جدي‌تر را به بعد از انتخابات آمريکا حواله کند، هم‌زمان که احتمال کمي دارد، محتمل‌ترين گزينه ممکن از اين دست به نظر مي‌رسد. برخي نيز به اين گزينه فکر مي‌کنند که ترامپ بخواهد الگوي کهنه رؤساي جمهور آمريکا براي تقابل نظامي در راستای افزايش محبوبيت داخلي را زنده کند؛ اما اين گزينه دور به نظر مي‌رسد. از طرفي، فضاي سياسي آمريکا نسبت به دهه‌هاي پيش تفاوت‌هاي مهمي کرده ‌و از طرف ديگر، دونالد ترامپ نشان داده که يکي از معدود مواضع قاطعش در صحنه سياسي، پرهيزش از جنگ و بي‌ميلي‌اش به گزينه‌هاي نظامي است. لغو دستور عمليات نظامي عليه ايران پس از ساقط‌شدن پهپاد آمريکايي از سوی نيروهاي ايران، نپذيرفتن فراخوان‌هاي سعودي براي کليدزدن عمليات نظامي عليه ايران پس از ماجراي آرامکو و حتي بيرون‌راندن جان بولتون از سمت مشاور امنيت ملي که بيش از هر چيز حاصل عطش سيري‌ناپذير بولتون براي جنگ بود، همگي نشان مي‌دهد ترامپ با دليل و اصرار متحدان و نيروهايش نیز مايل و حاضر به جنگ نيست؛ چه رسد به يک بازي انتخاباتي. سال انتخابات البته يک معناي ديگر هم خواهد داشت؛ پايان امسال مشخص خواهد شد آيا دونالد ترامپ همچنان در کاخ سفيد ساکن مي‌ماند، يا يک دموکرات جاي او را مي‌گيرد. باز در همين سال خواهيم فهميد آن دموکرات، جو بايدن ميانه‌روست، یا برني سندرز چپ‌گرا، اليزابت وارن مايل به چپ يا نظامي سابق و شهردار جوان فعلي، پيت بوتجج يا حتي کسي ديگر. هر‌کدام از اين گزينه‌ها، معناي خود را خواهند داشت؛ اما سوابق دموکرات‌ها و مواضع فردي اين گزينه‌ها نشان مي‌دهد کارزار عجيب‌و‌غريب فشار حداکثري و تحريم‌هاي دولايه و سه‌لايه‌اش، شانس دوام بالايي در ۲۰۲۱ بدون ترامپ نخواهد داشت. تا جايي که به وعده‌هاي انتخاباتي مربوط است، بيشتر نامزدهاي دموکرات از بازگشت بلافاصله يا سريع به برجام در کنار ديگر توافق‌هايي که ترامپ از آنها خارج شده هم گفته‌اند و اگر اين هم عملي شود، اوضاع خيلي عوض خواهد شد. هر‌چند در همين سال ۲۰۲۰، انتخابات مجلسي در ايران برگزار مي‌شود که احتمالا متحدان و همراهان با رئيس‌جمهور ايران را به حداقل مي‌رساند و انتخابات ۲۰۲۰ آمريکا نيز کمتر از يک سال پيش از انتخابات ۱۴۰۰ رياست‌جمهوري ايران برگزار مي‌شود. شايد با همه اين بحث‌ها، وقتي رئيس‌جمهور سندرز يا وارن بر کرسي کاخ سفيد مي‌نشيند، ديگر چيزي از دولت برجام‌ساز براي شروع دوباره باقي نمانده باشد. غرب غريب آسيا مسلمانان منطقه احتمالا در کنار مسيحيان که همين روزها ميلاد حضرت عيسي مسيح را جشن مي‌گيرند، دست به دعا برمي‌دارند که چالش‌هاي مکرر اين منطقه در همين سال ۲۰۲۰ لااقل رو به کاهش بروند. شايد اميدوارکننده‌ترين عرصه ديپلماسي ايران در آغاز ۲۰۲۰ نيز همين عرصه باشد، با نشانه‌هاي مثبتي که در اواخر ۲۰۱۹ حاکي از حرکت به سمت پايان منازعات بودند. از سويي به نظر مي‌رسد عربستان سعودي در منازعه غيرمستقيمش با ايران که با تخريب وجهه بين‌المللي اين کشور، پيچيده‌تر هم شد، بن‌بست را پذيرفته ‌است يا به عبارت دقيق‌تر، محمد بن‌سلمان، وليعهد جوان و جاه‌طلب، بعد از گردوخاک‌هاي اوليه که همه در آن به ناکامي رسيدند، کم‌کم مشغول بازگشت به جاده‌هاي هموارتر است. سفر اخير ظريف به عمان نشانه‌هايي از حرکت به سمت حل مسئله يمن در خود داشت و اگر اين برداشت درست باشد، قطعا به معناي بازشدن راه حل‌وفصل تنش‌ها بين تهران و رياض خواهد بود. حل‌وفصلي که کم‌وبيش، همه رهبران منطقه خواهان آن هستند؛ از يوسف بن‌علوي وزير خارجه عمان و عمران خان، نخست‌وزير پاکستان که با ديدارها و تماس‌هاي بين دو پايتخت قدرتمند، به دنبال نقش‌آفريني در اين ميانه‌اند تا قطر، کويت، امارات متحده عربي و سايرين که تمايل کم‌وبيش خود را به پايان اين تقابل فرسايشي ابراز کرده‌اند. اين آخري که خود در ميانه جنگ يمن و داستان‌هاي نفت‌کش‌ها، عربستان سعودي و متحدان منطقه‌اي را تنها گذاشت، با ايران صحبت کرد و کنار کشيد. فرايند آستانه با نقش‌آفريني اصلي ايران، روسيه و ترکيه نيز به نظر به آستانه موفقيت مي‌رسد و سال ۲۰۲۰ مي‌تواند سالي باشد که سوريه را از فهرست «معضلات» منطقه خارج مي‌کند. در اين ميان، علامت سؤال مهم منطقه عراق است. اعتراضات اين کشور که منجر به کناررفتن مقامات ارشد دولت شده‌اند، همچنان ادامه دارد و پيش‌بيني دقيق و مطمئني از سرانجام احتمالي عراق و وضعيت بعدي وجود ندارد. از طرفي، مشخص نيست دولت بعدي که بتواند از پس اين ناآرامي‌ها بربيايد، با چه رويکردي به منطقه بر کرسي خواهد نشست؛ اما گزينه خطرناک‌تر اين است که اين دولت بعدي، تا اطلاع ثانوي از راه نرسد. ادامه وضعيت فعلي و بي‌دولتي عراق، به‌خودي‌خود به معناي پتانسيل ناامني در مرزهاي ايران و نيز در همسايه‌اي است که ايران براي ثبات آن سرمايه‌گذاري و هزينه‌هاي بسيار داشته ‌است؛ اما اگر اين وضعيت بي‌ثباتي و فقدان حاکميت در عراق طولاني شود، ممکن است در اين گوشه دنيا يک بار ديگر سناريوي تکراري سربرآوردن يک گروه تروريستي از ميان خلأ قدرت را شاهد باشيم. شايد پسماند‌هاي داعش دوباره سر بلند کنند و شايد محصول بعدي زمين تنش‌خيز خاورميانه در ۲۰۲۰ به بازار معرفي شود.

رابطه ايران با روسيه، کم‌وبيش مثل رابطه‌اش با چين، احتمالا به همين شکل در ۲۰۲۰ به حرکت خود ادامه خواهد داد. برخي ترديدها درباره احتمال فاصله‌گرفتن روسيه از ايران نيز احتمالا با رزمايش مشترکي که اين روزها بين ايران، روسيه و چين در جريان است، رفع شده ‌باشند، مگر اينکه بنا باشد خروج روسيه از فردو، معنايي سياسي پيدا کند. با اين حال به نظر مي‌رسد نوع تعامل ايران با شرقي‌ها و به‌خصوص روسيه، از معدود «ثابت‌هاي» پيش‌بيني‌پذير ۲۰۲۰ باشد. دنيا در ۲۰۲۰ آماده تکان‌خوردن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.