سمبلیک، اما معنادار
دکتر بهزاد شاهنده - استاد بازنشسته دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
مانور مشترک ایران، روسیه و چین که در دریای عمان برگزار میشود، دارای اهمیت فراوانی است. چینیها، برعکس ادوار گذشته که به صورت آرام، بدون ائتلاف و پیمانی نظامی یا منطقهای به امور خود میپرداختند، در این دوره به مرحلهای از قدرت رسیدهاند که تأکید دارند دنیا باید جایگاهشان را بپذیرد و از سوی جهانیان مورد حمایت قرار گیرند. چینیها جوری برنامهریزی کردهاند که جهان جایگاه آنها را بهعنوان یک قدرت بزرگ بشناسد. 40 سال پیش وقتی که چینیها برنامه اصلاحات اقتصادی کشورشان را شروع کردند، تأکیدشان بر این بود که به اقتصادشان بها دهند و آن را تقویت کنند، اما اکنون در حال گذار از این مرحله هستند.
این تصویر را میتوان به زبان ارقام و اعداد نیز اینگونه تشریح کرد: سال 2019 رقم تولید ناخالص داخلی چین، 14 تریلیون دلار بود، درحالیکه در همین سال تولید ناخالص داخلی ایالات متحده آمریکا 18 تریلیون دلار شد. اگرچه این رقم مرتبط با تولید ناخالص داخلی اسمی است، اما وقتی آن را به تولید ناخالص داخلی غیراسمی خرد میکنیم (یعنی این رقم را در مورد معیاری مثل قدرت خرید خرد کنیم)، به مفاهیم معنادارتری میرسیم؛ قدرت خرید در چین 27 تریلیون دلار است، درحالیکه این رقم برای آمریکاییها، 18 تریلیون دلار است. همچنین سرانه اسمی چین، 10 هزار دلار است، اما اگر آن را به معیار قدرت خرید خرد کنیم، رقم 19 هزار دلار به دست میآید. درحالیکه در کشورهای اروپایی و آمریکا، سرانه اسمی و غیراسمی با هم متفاوت نیست. در آمریکا این مبلغ (اسمی و غیراسمی) همان 65 هزار دلار است چینیها در دهه 70 میلادی، چهار برنامه را در راستای مدرنسازی خود در برنامه قرار دادند که به آن «چهار مدرنسازی» میگویند. کشاورزی، صنعت، علوم و تکنولوژی و ارتش و نظامیگری. آنها تاکنون به مورد آخر خیلی بها نمیدادند، شاید به این دلیل که نمیخواستند حساسیت خاصی را برانگیزانند. شعار معروف شیائوپینگ این است که به تقویت قدرت بپردازید، اما منتظر زمان باشید. ازهمینرو استراتژی چینیها این است که قدرت خود را خاموش نگاه میدارند. اما آنها از اوایل دهه 1990 مدرنسازی ارتش را آغاز کردند که در حوزه نظامی بودجه بالایی به آن اختصاص دادند؛ 172 میلیارد دلار. بودجه نظامی چین در مقام دوم بودجه نظامی جهان قرار دارد. با این اوصاف چینیها اخیرا یک ناو هواپیمابر به نام «لیانینگ» را از اوکراین خریداری کردند که مدل کهنه از یک ناو روسی به شمار میآمد که سه روز پیش از تنگه تایوان گذر کرده است. اگرچه قبلا هم کشتیها و ناوهایی از این آبها رد شدهاند، اما این کار برای تایوانیها نگرانکننده است، درحالیکه چینیها به دنبال نمایش قدرت خودشان هستند. آنها همچنین هفته پیش موفق شدند ناو هواپیمابر ساختهشده در کشور خودشان را نیز به آب بیندازند. با همه اینها باید گفت حضور چین در این مانور، حرکتی سمبلیک است، زیرا چین میخواهد ناو جنگی «شینینگ» را که به ناو جنگی کشنده معروف است بهعنوان بخشی از نیروی دریایی ارتش آزادیبخش چین، به این مانور بسیار پیشرفته و قدرتمند بفرستد تا نشان دهد چین میخواهد در نظام بینالملل مشارکت کند. اگرچه چین معتقد است که نظم موجود در جهان و نظم پیشآمده بعد از جنگ جهانی دوم با محور آمریکا را قبول ندارد، اما میگوید تا زمانی که قدرتمان به جایی نرسد که بتوانیم آن را به چالش بکشیم، مخالفتی با آن نمیکنیم. این تفکر کلید آنها برای ارتباط با ایالات متحده آمریکاست. نکته حائز اهمیت دیگر در این بین آن است که حضور مقامات وزارت خارجه یا دفاع چین در مسائل مرتبط با ایران مثل برجام نسبت به گذشته بیشتر از قبل شده است، به این تعبیر که به نظر میرسد به قول معروف «نمیخواهند که پشت راننده بنشینند». آنها همزمان که میخواهند وارد گود شوند، اما نمیخواهند آنچه در جهان فعلی هست را به چالش بکشند، اما میخواهند قدرتنمایی خود را نشان دهند؛ بهعنوانمثال در مورد برجام، چین به ایران توصیه میکند در برجام بمانید، اما اگر تعهداتتان را کاهش میدهید آرامتر جلو بروید. اگرچه حضور در مانور نظامی یک حرکت سمبلیک است، اما باید تأکید کنم که رابطه چین و روسیه در این سطح کمسابقه بوده و این دو کشور بر اساس منافع ملیشان در حال نزدیکترشدن به هم هستند. حضور در آبهای نیلگون یا دریاهای دورتر یا به عبارتی فراتر از مرزها نشاندهنده قدرتگرفتن چین در عرصه بینالمللی است؛ به تعبیر خودشان فراتر از مرزها بروید، آنقدر که ساحل خودتان دیده نشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.