در باب واقعیت تاریخی
آیزایا برلین، فیلسوف و نظریهپرداز سیاسی و جستارنویس بریتانیایی، شهرتش را مرهون دفاع از لیبرالیسم بود. او و اندیشههایش در ایران نیز بهواسطه جریان وابسته به اندیشههای لیبرالی بهطورکامل معرفی شد و بسیاری از آثار مهم او را مترجمان صاحبنام و قابلاعتمادی همچون عزتالله فولادوند، نجف دریابندری و رضا رضایی به فارسی ترجمه کردند. از جمله آثار برلین در فارسی میتوان به «آزادی و خیانت به آزادی» و «قدرت اندیشه» با ترجمه فولادوند، «متفکران روس» با ترجمه دریابندری، «کارل مارکس: زندگی و محیط»، «ذهن روسی در نظام شوروی» و «مجوس شمال (یوهانگئورگ هامان و خاستگاههای عقلناباوری جدید)» با ترجمه رضایی اشاره کرد. برلین در زمان حیات خود نیز دو بار به ایران سفر کرد؛ یک بار در سال ۱۹۶۰ در بازگشت از هندوستان چند روزی را در تهران گذراند و بار دوم در سال ۱۹۷۷، دو سال قبل از انقلاب ایران، برای افتتاح بنای مدرسه باستانشناسی در تهران از سوی آکادمی سلطنتی بریتانیا به ایران آمد. بهتازگی نشر ققنوس یکی دیگر از آثار مهم برلین را ترجمه و منتشر کرده است: «ویکو و هردر: دو بررسی در تاریخ اندیشهها». برلین این کتاب
را در سال ۱۹۶۹ منتشر کرده بود. کتاب حاضر محصول درسگفتارهایی است که او بهترتیب در سالهای 1957 تا 1958 در انستیتوی ایتالیایی واقع در لندن و در سال 1964 در دانشگاه جان هاپکینز ایراد کرد.
برلین در کتاب حاضر به بررسی اندیشههای دو فیلسوف مهم تاریخ و فرهنگ میپردازد که به گفته او اصیلترین و زایاترین اندیشهها را در این زمینه دارند: «جامباتیستا ویکو» و «یوهان گوتفرید هردر». بخش اول کتاب درباره اندیشههای فلسفی ویکو، معرفتشناسی و خاستگاههای فلسفه اوست. این فیلسوف ایتالیایی تا دو قرن پس از دوران حیاتش گمنام بود، اما با تلاشهای مفسرانی چون بندتو کروچه و استفاده از ایدههایش در آثار هنرمندانی مانند جیمز جویس از نو کشف و به یکی از اولین نقادان عصر روشنگری و نگرش غالب دکارتی بدل شد. هرچند بعدها نیز بهگفته برلین زندگی و سرنوشت ویکو اغلب با انگ قصه رمانتیک کنار گذاشته شد. برلین بر این باور است که ویکو اهمیتی اساسی برای تاریخ، زبان، اسطوره و هنر قائل بود و ازاینرو از بنیانگذاران فلسفه فرهنگ محسوب میشود. بخش دوم کتاب نیز جستاری است درباره هردر. این فیلسوف آلمانی از پدران جنبش رمانتیک و از مخالفان نگرش نئوکلاسیک غرب بود و آرای او در بازاندیشی مفاهیمی چون جامعه، تاریخ، فرهنگ و هنر نقشی اساسی داشتند: آرایی مانند احساس تعلق به یک اجتماع، احترام به فرهنگهای متنوع و رد برتری یکی از آنها بر
دیگری، نقش هنر بهمثابه ابراز روح زمان و لزوم یگانگی نظریه و عمل. برلین بر این باور است که هردر تصور فهم تاریخی را برجسته کرد و به آن وضوح بخشید. معالوصف، در نظر برلین ویکو و هردر در باب نظریههای اساسی خود اغراق میکردند. هرچند او چنین اغراقی را نه غیرعادی میداند و نه لزوما مایه تأسف. او معتقد است «کسانی که حقایقی تازه و پراهمیت کشف کردهاند، یا میپندارند کشف کردهاند، جهان را در پرتو آن حقایق مینگرند و به میزانی شگرف از خویشتنداری ذهنی نیاز است تا حس اعتدال و میانهروی حفظ شود و در راههای بهتازگی گشودهشده به شیوه افراط گام برداشته نشود». او در این زمینه به افلاطون، رواقیون، دکارت، اسپینوزا، هیوم، کانت، روسو، هگل، مارکس، راسل و فروید نیز اشاره میکند که به نظر برلین بیش از حد ادعا داشتند و احتمالا اگر چنین نمیکردند ایدههایشان راه خود را از میان مقاومت آرای پذیرفتهشده باز نمیکردند یا از توجهی که سزاوارش بودند برخوردار نمیشدند.
برلین در کتاب حاضر به بررسی کار دو متفکری میپردازد که ایدههایشان نقش بسیاری در دگرگونی معیارهای گزینش و تفسیر واقعیات تاریخی داشتند و از این راه نگرش به خود وقایع را تحت تأثیر قرار دادند. هر دو متفکر در قرن هجدهم نوشتند و تأثیر کامل آموزههای آنها تا قرن نوزدهم آشکار نشد و در هر دو مورد این تأثیرات عمدتا از راه تلاشهای پیروانشان آشکار شد. هدف برلین در جستارهای کتاب حاضر نه بررسی تمام آثار ویکو یا هردر بلکه صرفا پرداختن به بخشی از آرای آنهاست که به نظرش گیراترین و مهمترین بودهاند. ازهمینرو نمیکوشد حتی به ایدههای فلسفی تخصصیتر این دو متفکر بپردازد. او خاستگاههای این ایدهها را فقط به شیوهای مقدماتی بررسی میکند و نمیکوشد روایتی از وضعیتی تاریخی یا اجتماعی که در آن پرورش یافتند یا نقش دقیق آنها در جهانبینی آن عصر یا حتی خود آن متفکران به دست دهد. برلین بر این باور است هیچکس جسورانهتر و شدیدتر از ویکو بر اهمیت دریافت تاریخی فراگیر تأکید نکرده و هیچکس شیواتر و قانعکنندهتر از هردر بیان نکرده که ایدهها و دیدگاهها را چنانکه بایدوشاید فقط میتوان در زمینههای تاریخی آنها دریافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.