روابط ایران و روسیه در آغاز دوره سفیر جدید در چه وضعیتی است
میتواند نسبت به گذشته بهتر باشد
بهرام امیراحمدیان- کارشناس مسائل روسیه
روابط ما با روسیه در چند سال اخیر بيشتر شده است. مهمتر از همه در این میان عضویت ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا بود. سیاست خارجی ایران در زمینه روسیه به این نتیجه رسید که به این ابتکار بپیوندد، چون ایران در منطقه در سازمانهای مهمی حضور ندارد. مثلا یکی از این سازمانها اکو است که به عنوان یک سازمان همکاری منطقهای، کمتر از 10 درصد از حجم مبادلات تجاریشان داخل منطقه است و زیاد اهمیت ندارد. چون روابط ما با اعضای اکو اغلب به شکل روابط دوجانبه است و اکو باشد یا نباشد، برقرار خواهد بود. الان که از پنجم آبان، این روابط آزمایشی سهساله آغاز شده، باید منتظر باشیم و ببینیم در چارچوب همکاری اوراسیا که زعامتش با روسیه است و با هدایت روسیه شکل گرفته و ساختار یافته، تا چه حد میتوانیم جلو برویم و سطح روابط اقتصادی تا چه حد خواهد بود.
دولتها در ساختارهای اقتصادی در چارچوب کمیسیونهاي مشترک همکاریهای اقتصادی کار میکنند و ایران اغلب این کمیسیونها را به طور فعال دارد و همکاریها هر چه هست، در چارچوب این زیرساخت حقوقی انجام میشود، ولی برونداد آن بايد در بخش خصوصي باشد و فعالان این بخش باید به بازارهای طرف مقابل بروند و فعالیتهای اقتصادی را که عمدتا به تجارت مربوط میشود، پی بگیرند.
در بحث رابطه تجاری با روسیه، این تعاملات همیشه به نفع روسیه بوده، یعنی یا بازارهای روسیه برای بازرگانان ایرانی محدود بوده، یا بازرگانان ایرانی علاقهمند نبودهاند، یا بازار روسیه کشش نداشته یا اصلا زیرساخت قانونی فراهم نبوده است؛ مثل تعرفههایی که بر کالاهای ایرانی اعمال میشود، به طوری که ایران توانایی رقابت ندارد، بهویژه با ترکیه که تعرفههای کمتری دارد. در این شرایط ایرانیها بازاری نداشتهاند و نسبت واردات ما از روسیه چندین برابر صادرات ما بوده است؛ مثلا ما بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار صادر کردهایم در حالی که واردات ما به بیشتر از سه میلیارد دلار هم نرسیده است. در سالهای اخیر روابط اقتصادی ما با روسیه به دو میلیارد دلار هم نرسیده. اگر این را با رابطه اقتصادی ایران با عراق که بیش از ۱۰ میلیارد دلار است و با افغانستان که بین دو تا پنج میلیارد دلار بوده مقایسه کنیم، مشخص میشود که رابطه ما با کشور بزرگی مثل روسیه که از طریق دریای خزر با هم رابطه داریم، چقدر محدود است. اتحادیه اوراسیا که ایران به تازگی به آن پیوسته، اگرچه اعضای ضعیف و ناتوانی مثل قرقیزستان هم دارد ولی یک طرف آن روسیه است و روابط
ما بیشتر معطوف به روسیه است؛ سرمایهگذاریهای بزرگ روسیه هم در صنایعی مثل هوافضا، نظامی و هستهای است که در حال ساخت نیروگاه هستند. همچنین در بحث حملونقل راهآهن گرمسار- مشهد مطرح است. روسیه هنوز به صنایع نفت وارد نشده و مشکلاتی در این زمینه دارد که به تحریم ایالات متحده مربوط میشود. این تحریمها مشکلاتی برای ما ایجاد کرده و مثلا وقتی ایران میخواست از روسیه هواپیمای مسافری خریداری کند، آمریکا اجازه نداد.
در بخش فرهنگی هم همکاریهای خوبی داریم. مبادله استادان و دانشجویان را داریم و استادانی میروند تا در دانشگاههای روسیه فارسی تدریس کنند یا میآیند که در دانشگاههای ایران روسی تدریس کنند. روابط فرهنگی بین دو کشور خوب است اما رایزنی فرهنگی ایران در این کشور کار محدودی دارد. اساسا بهتر است رایزنی فرهنگی را در یکی از دانشگاههای تهران مستقر کنیم، چون از همین جا میتواند برنامههای فعلی را اجرا کند؛ مثلا برگزاری مراسمی با دعوت از چند نفر. در شرایطی که در شبکههای اجتماعی شما میتوانید به میلیونها نفر دسترسی داشته باشید، ارزشش را ندارد برای اینگونه برنامهها چنین نهادی مشغول باشد و برای کشورها هم بهتر است که در جهت صرفهجویی این نهادها تعطیل شوند.
در بخش سیاسی، ایران با روسیه در سوریه همکاری داشته است. این همکاری اگرچه برد-برد بوده، اما اغلب به نفع روسیه چرخیده است. مثلا در سوریه هنگام اعلام پایان جنگ، فقط پوتین حضور پیدا کرد و ایران نادیده گرفته شد که این شایسته اعتراض از سوی ایران بود. ایران در سوریه حضور جدی داشت و عملا ایران روی زمین و روسیه روی هوا میجنگیدند.
الان که آقای جلالی به روسیه رفته است، باید از موضع بالاتری حرف بزند. مانور پیشروی مشترک ایران، روسیه و چین نشان میدهد ایران میتواند بازیگر قدرتمندی در منطقه باشد و نقش منطقهای مهمی دارد. باید از منافع ملی خود صیانت کنیم و نباید در مقابل روسیه طوری رفتار کنیم که انگار نسبت به ما برتری دارند. در روابط بینالملل همه از حق مساوی برخوردارند. روسیه اگرچه در شورای امنیت حق وتو دارد ولی در مجمع عمومی یک رأی دارد و ما نیز یک رأی. ایران نباید وانمود کند ارزش کمی دارد و باید با قدرت در تمام مناطقی که منافع مشترک با روسیه دارد، در دریای خزر یا در سوریه یا جاهای دیگر، از منافع خودش دفاع کند.
آقای جلالی دکترای علوم سیاسی است و در دوران نمایندگی مجلس هم عضو کمیسیون امنیت ملی بوده و با این سوابق به مسائل آگاه است. به نظر میرسد سفارت او، اگر بتواند تیم مناسبی را همراه کند، نسبت به گذشته بهتر کار خواهد کرد. محدودیتهای روابط برطرف شده و ایران با توجه به عضویت در اتحادیه اوراسیا، ميتواند مانور بیشتری بدهد. البته در این تعاملات از پول ملی استفاده میشود و تحت تأثیر مبادلات گسترده روسیه هستند. وزن همه اعضا روی هم به اندازه روسیه نمیشود که تجارت خارجیاش بیش از ۸۰۰ میلیارد دلار است. در این شرایط اگر ایران بتواند بیشتر کار کند، به شرطی که بازارها با کاهش تعرفه شرایط بهتری پیدا کنند، میتواند اتفاق مهمی باشد. در بحث گردش پول البته مشکل داریم و این مبادلات با ارز ملی خواهد بود. وقتی صادرکنندههای ما روبل دریافت کنند، فقط در حوزه روبل میتوانند به معامله بپردازند و این محدودیت ما در اوراسیاست. اتحادیه اوراسیا را نباید خیلی پررنگ کرد و ایران باید به دنبال ایجاد تنوع در سیاست خارجی خودش باشد، با همسایگان مختلف تماس برقرار و از فضاها استفاده کند.
روابط ایران و روسیه به صورت روتین بوده و در سالهای اخیر هم ادامه داشته؛ روسیه هم در صحنه بینالمللی از ایران دفاع میکند. خیلی خوشحالکننده است که کشور بزرگی مثل روسیه ایران را درک میکند، در برجام با ایران همکاری و در روند آستانه با سوریه همکاری میکند. اگر روسیه نبود، ترکیه نوع دیگری در سوریه بازی میکرد و میتوانست به ضرر ایران، دست بالا را داشته باشد. تعادل ایران و ترکیه در سوریه مدیون حضور روسیه است و این مسئلهای اساسی است. بخشی از این موضوع مربوط به این است که روسیه هم باید منافع ایران را در نظر داشته باشد.
اخیرا هم توافق شده که روسیه وامی پنجمیلیارددلاری به ایران بدهد که دو میلیارد دلار آن به زودی میرسد. در این زمینه هم موضوع مهم و موقعیت مناسبی است که روسیه با وجود این محدودیتها میتواند به ایران کمک کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.