سيل و حلقه گمشده مديريت
احمد عظيميبلوريان
برخلاف باور سنتي، سيل فقط يک بليه آسماني نيست؛ بلکه يک مائده آسماني است. ميتوان با شناخت رموز و ويژگيهاي رفتارياش از آن بهره گرفت. ويژگيهاي طبيعي و اقليمي ايران به گونهاي است که به جاي بارش آهسته و يکنواخت، نزولات آسماني ناگهان و در بازه زماني کوتاهي به زمين ميرسد. سرعت بارش بيش از قدرت زمين براي جذب آب باران است؛ بنابراين آب در سطح زمين جاري ميشود تا نهايتا يا جذب زمين شود يا در جايي مانند درياچه، باتلاق يا ساختارهاي انساني انباشته شود يا در مسير مطلوبي که از پيش تدبير شده، هدايت شود. برخلاف گذشته، دانش و تجربه و امکانات فني و اقتصادي امروز کشور ما اجازه ميدهد چنين ساختارهايي را متناسب با حجم سيلاب حداکثري تنظيم کنيم. علل ورود خسارت موانعي هستند که شهروندان، ندانسته يا با طمع بر سر راه عبور سيلاب ايجاد ميکنند. سيل مانند هر پديده طبيعي ديگر داراي حق ويژه خود است. اگر اين حق از سوی انسان تضييع شود، خود انسان هم صدمه ميبيند. ذکر يک نمونه ندانمکاري در اين زمينه به روشنشدن مطلب کمک ميکند. راههاي آسفالته و شوسه به دليل بدي طرح و اجرا به جاي اينکه به هدايت سيلاب در جهات مطلوب کمک کنند، خود به
صورت مانعي در حرکت سيلاب تبديل ميشوند و چون در برابر فشار سيل دوام نميآورند، سيل آنها را شسته و ويران ميکند. مهندسان راهساز (اعم از مهندسان مشاور و پيمانکار) با ديد محدودي که درباره شناخت پديدههاي طبيعي دارند، با استفاده از مدلها و طرحهاي استاندارد راهسازي که عمدتا در کشورهاي ديگر تنظيم شدهاند، در تعيين ابعاد پُلها به خود زحمت محاسبه حداکثر سيل را نميدهند و تنها با مشاهده اجمالي به موقعيت محل، عرض و ارتفاع دهانه پل را تخمين ميزنند و به جدول مربوطه مراجعه ميکنند. در اجراي طرح نيز خاکريزي را از نزديکترين نقطه به جاده در دست احداث برميدارند که اين خود حفرهها و شيارهاي عميق در نزديکي راه ايجاد ميکند که راه سيلاب را ميبندد. در نتيجه سيلاب در زمان کوتاهي پي راه را خيس و ناپايدار کرده و راه را خراب ميکند. حتي خاکي که از ترانشههاي مسير راه برداشته ميشود، غالبا به مکان امني حمل نميشود و تلنبارکردن اين خاک مزيد بر علت ميشود. حدود خدمات طراحي و اجراي راهها محدود به شعاع معيني است و شيببندي اراضي اطراف و اتصال مناسب آنها به شيبهاي حرکت سيلاب را شامل نميشود. دهانه پلها غالبا با حجم سيل
متناسب نيست و بههمينعلت ديوارههاي اطراف پلها به جاي هدايت آب، سطح آب را بالا ميبرند. در سطح شهرها نيز مشکلات مشابهي به وجود ميآيد. بسياري از شهرهاي ايران که داراي رودخانه يا مسيل هستند، گرايش بر اين دارند که از زمينهاي اطراف مسيل يا رودخانه استفاده مفيدتری شود. متأسفانه مهندسان مشاور طرحهاي شهرسازي که از حقوق سيل و سيلاب آگاهي کافي ندارند، به اين مشکل دامن ميزنند. در نتيجه ديوارهسازي، ديوارههاي بستر مسيلها و رودخانهها تا سطح زمينهاي اطراف بالا ميآيد و زمينهاي بازيافتشده اگر به زير ساختمان نرود، براي احداث خيابان استفاده ميشود. اين عمليات سطح مقطع مسيل يا رودخانه را -که قبلا با نيروهاي طبيعي متناسب با حجم سيلابهاي ادواري بلندمدت به وجود آمده است- تنگ ميکند و در نخستين سيل بعدي آب اضافي به خيابانها ميريزد.
علاوه بر اشتباهات فوق، صدها نمونه ديگر از اقدامات نادرست و ناهماهنگي که در طرحهاي عمراني صورت ميگيرد که عملا موجب بروز خسارت به مردم و بيتالمال ميشود. درحاليکه تکنولوژي و امکانات امروز کشور همراه با تجربيات ديگر کشورها به ما اجازه ميدهد که نهفقط خسارات و ضايعات ناشي از سيل را به کمترين ميزان برسانيم؛ بلکه سيلاب را با روشهاي مدرن مهار کرده و از آن براي مصارف مفيد کشاورزي، صنعتي، بيابانزدايي و جنگلکاري استفاده کنيم. اين کار نياز به هماهنگي نزديک سازمانهاي مسئول دارد. در ظاهر امر، اين هماهنگي وجود دارد؛ اما بحران سيل و آبگرفتگي که رخ ميدهد، همه دستپاچه ميشوند و به جاي همکاري يکديگر را متهم ميکنند. مخالفان داخلي يا خارجي دولت وقت نيز از فرصت استفاده ميکنند و براي نشاندادن بيتوجهي و بيلياقتي مسئولان مربوطه، به جاروجنجال ميپردازند. اين پديده منحصر به ايران نيست. تقريبا همهجاي جهان به همين صورت است. دولتها هم براي خواباندن سروصداها دست به اقدامات اصلاحي ميزنند؛ اما اين اقدامات مانند تب حاد کمکم رو به آرامش ميگذارد؛ اما مسئله سيل حل نميشود تا باز روز از نو و روزي از نو.
سيلهاي ويرانکننده در ايران گهگاهي هر چند دهه و گاهي در دوره کوتاهتر پديد ميآيد. بايد توجه داشت که درحالحاضر به دليل افزايش دماي کره زمين ريزش باران و جاريشدن سيل در دورههاي کوتاهتري در مقایسه با گذشته روي خواهد داد که ممکن است با بالاآمدن سطح آب درياها و رودخانهها بخش درخورتوجهي از اراضي ساحلي (بهويژه در خليج فارس و درياي خزر براي هميشه به زير آب برود. بدون اين پديده، ايران خود يک سرزمين سيلابي است. نزديک به صد ميليون هکتار از پهنه کشور ايران را مناطق کوهستاني و اراضي شيبدار تشکيل ميدهد که نزولات آسماني در آنها به حرکت درميآيد و خاک زراعي را ميشويد و با خود ميبرد. در اين صد ميليون هکتار ۲۲۵ شهر يا بيشتر از 40 درصد شهرها و جمعيت کشور و حدود 9 هزار پارچه آبادي (۱۳ درصد کل آباديهاي کشور) مستقر هستند و در اطراف آنها بيش از يک ميليون هکتار اراضي کشاورزي و باغ وجود دارد. جمعيت اين صد ميليون هکتار را ميتوان بيش از ۴۰ ميليون نفر يا نيمي از جمعيت کشور تخمين زد. البته بهتر است اين ارقام با احتياط تلقي شوند و نميتوان با قاطعيت گفت که بقيه مردم ايران از سيل مصوناند. ايران يک سرزمين پهناور است
و حرکت باد و باران در اين سرزمين همواره يکسان نيست. از سوي ديگر، برنامههاي آبخيزداري سالانه حداکثر در حدود يک ميليون هکتار انجام ميشود که اگر اين آمار را درست يا نزديک به درست بدانيم، صد سال طول خواهد کشيد که در صد ميليون هکتاري که درحالحاضر در معرض سيل و عوارض آن هستند، کارهاي کنترلي صورت گيرد. شايد در همين مدت ميزان فرسايش خاک و صدمات سيل چندين برابر افزايش يابد؛ زيرا سدها و بندهاي احداثشده در عمر بسيار کمتر از صد سال پر خواهد شد و ضايعات آب و خاک را تشديد خواهند کرد.
بنابراين مسئله مبارزه با سيل در ايران يک موضوع کماهميت نيست که به يک يا چند مديريت در وزارتخانههاي مربوطه (وزارتهاي کشاورزي و راهوشهرسازي و سازمان محيط زيست) واگذار شده باشد. سيل در ايران موضوعي پراهميتتر از اينها است. مردم هم حق دارند در بروز سيل -که خانه و کاشانه خود را از دست ميدهند- داد و بيداد به راه بيندازند. دولتها بايد با برخورد نظاممند و بلندمدت و تخصيص منابع لازم به برنامهريزي و اجراي برنامههاي کنترلي و هدايتکننده ازجمله آموزش مردم بپردازند. اين بحث مفصلتر از اين است که در يک مقاله دو ستوني گنجانده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.