نقدي بر مستند «اعتراض وارد نيست» کاری از فرناز و محمدرضا جورابچيان
جبــر جغرافيــا
علي فرهمند : گلآقا -که همش لبخند دارد بر لب، مهاجر افغان، بيستوچند ساله، ساکن يک کانکس در گوشهاي از پايتخت و کار روزانهاش جمعکردن توپ از توي زمين ورزشگاه؛ اما حرفهاش -حرفه يواشکياش؛ تنيس؛ يک تنيسباز نسبتا خوب -بهتر از خيليها. هروقت، وقت فرابرسد -شب يا روزش فرقي نميکند- توپ و راکت و عيشِ تمرين ميشود زندگياش. اميدش همين وقتهاي کوتاه و ضربهها که ميزند به توپ و با هر شوک، انگار خالي ميکند خودش را از فشارهاي روزگار؛ اما هميشه که وقت نيست و هميشه که تنها نيست! يکي هست بالاخره که از سر حسادت و «فلاني که افغان است، چطور از من بهتره؟» کاري براش بتراشد و او را از آنچه هست؛ حرفهاش، دور کند و بهجاي پخشکردن توپ، وادار شود به جمعکردن آن و «گلآقا» که هميشه جوان نيست! بهجاي بازي توي زمين، زمينِ توي بازي، بازياش ميدهد. در کنارش، «کشمير» مربي تنيس است و همين اوضاع و احوال را دارد. هر لحظه ممکن است ديگر به او شاگرد ندهند و از کشوري که به آن پناه آورده خارج شود و اسماعيل که ظاهرا از اين دو هم بازياش بهتر اما همگي آيندهشان مهآلود و دوتاي ديگر... و شايد دهها نفر ديگر... اينکه
استعداد داري، ميداني چيزي خواهي شد، ميدرخشي اما گيرِ جبر جغرافيا افتادهاي و زمان دارد جوانيات را با خودش ميبرد. اينها البته تفسير نيست. آنچه ديده شد -بهعنوان مستند- بيش از اينها ميگفت که وقت براي اين پنج تنيسباز افغان تنگ است. يکجورِ جالبي اين تنگي زمان را القا ميکرد و همين اعصاب را به هم ميريخت: کاري که سازندگان پشت دوربين و بعد توي اتاق تدوين در راستاي پررنگ جلوه دادن گذر زمان کردهاند که بيننده احساس کند جواني و انرژي «گلآقا» و ديگران دارد از دست ميرود و در اين مملکت انگار نميتوانند به آرزوهايشان برسند! بيننده خود را ميگذارد جاي آنان و همذاتپنداري -که اگر من بودم... و هرروز شاهد بر باد رفتن عمر و استعداد و آرزو! يعني تصوير سعي در القاي همان حسي دارد که در واقعيتِ مستند؛ يعني اثر ضبط صرف حرفهاي سوژههایش نيست و همان قصه را با زبان خود ميگويد؛ يعني برخلاف بسياري از اين «هنر و تجربه»ها که نه هنر است و نه تجربي، اثر فرم دارد: کارگردانهاي مستند «اعتراض وارد نيست» (فرناز و محمدرضا جورابچيان) در ستينگ (مکان/ زمان) اثر راهبردي را براي درک اجمالي بيننده از مهمترين دغدغه سوژهها -گذر عمر- و
به دور از برانگيختگي ملودراماتيک پايهريزي کردهاند: اينکه در چه زمان (قبل و بعدِ کدام موقعيتها) از سوژه چه چيزهاي مهمي بايد پرسيد که اصل مطلب ادا شود و کجا بايد بيشتر با او بود و خلاصه روند شکلدهي يک شخصيت که به آرزوهایش نرسيده و بعيد است که برسد و البته تدوين «بهمن کيارستمي» که در راستاي نگاه کارگردانها، تا ميشده بُريده و بهجایش نماهاي خالي از شهر شلوغ، خيابانها، پيادهروها و در تضاد با آن، باشگاهِ تنيس خالي نشان ميدهد؛ باشگاهي که ميتوانست در کنار بازيکنان حرفهاي ايراني، مهاجرانِ -حتي غيرقانوني- ديگر کشورهاي همسايه را هم پناه دهد. چرا ندهد؟ مسئله اينجا «سرنوشت» است. تقابل بين پيري و جواني، سرخوردگي، نابودي استعداد و سرکوب ذوق. قانون را با اين چيزها چهکار؟ اما به نظر ميرسد مستند از اين مسئله اجتماعي فراتر ميرود و پرسشي را از خلال توضيحات پنج نفر نسبت به زندگيشان مطرح ميکند: اصلا مگر قانون است که مهاجر افغان يا هر کشور ديگر را به عرصه شهرت ورود نميدهد؟ مستند «اعتراض وارد نيست» معضل را تا حدي معلول فرهنگ ميداند؛ نگاه مردم نسبت به مهاجران افغان. مردم ميگويند «افغاني» و هزار زخمه و کنايه.
و حالا مسئول کشور هم جزو همين مردم است و حتي اگر قانون دستش را باز بگذارد، نوع نگاه کهنهاش دست و بالش را بسته. به همين خاطر است که مثلا تزوير آن مسئول ورزشي نسبت به «گلآقا» به وقت ديدن دوربين بيش از حد خودنماست يا آن ديگر که در دفتر کارش دائما «من، من» ميکند که مثلا اگر من نبودم اينها همين توپ را هم جمع نميکردند. و دوربين که ساکن در حال ضبط است و بعد واکنش شخصيتِ ما که صداقت نگاهش ميارزد به صدتا از آن افراد... و خلاصه... استفاده از اين نماهاي خالي باشگاه، مکان را آنطور که در نظر «گلآقا»هاست نشان ميدهد؛ مکاني پر از انتظاري ملالآور، جايي که توش عمرهاي شخصيتهاي ما ميرود به انتظار يک اتفاق به ظاهر ساده اما ناممکن. «گلآقا» منتظر يک رخداد ساده است؛ نه حتي در حدود يک معجزه، «يه چرخش، يه جهش، يه اينطرفي، يه اونطرفي»... همين؛ و همين هم نميشود. دوربين ميکوشد رخوتِ سرشار از انتظار و اميد را منتقل کند و تدوين آن را در موجزترين شکل پديد آورده. صداها نيز؛ «صداي محيط»، روزمرگي را تشديد ميکند. نوک اشاره انگشت دوربين و دوربينداران، مردم؛ ما و فرهنگِ ما -که ناخودآگاه عامل چنين موقعيتهاست. از اين روي
«اعتراض وارد نيست». به قصد پرداخت يک موضوع غريب ميکوشد اما در نهايت خودش را؛ خودمان را هدف ميگيرد و چه خوب راهبردي است و چه بد سرنوشت اين چند نفر که کوتاه روي پرده آمدند و اکنون -همين حالا- معلوم نيست چه بر سرشان آمده است!
اما از جبر جغرافيا گفته شد. «جبر جغرافيا» را براي افغانها بهکار بردم و ناگاه فروريختم در خود که مثلا اگر اين پنج نفر ايراني بودند، همه چيز گل و بلبل؟ کمي شوخي است. اين را يکي از شخصيتها هم در مستند اشاره ميکند که اگر ميدانست در ايران -فارغ از «چارتا» خيابان زيبا- چه خبر است، هيچوقت نميآمد و در اين راستا، پايان تلخ زماني است که اسماعيل قصد خروج از ايران کرده و لب مرز گير مياُفتد و به تبع آن بازگشت به وطن که افغانستان است و ايران نيست و اگر ايران بود مگر فرقي داشت؟ بنابراين ما ايرانيها «اعتراض وارد نيست» را خوب درک ميکنيم و از طرفي چندان هم تکان نميخوريم که هرروز ممکن است يکي از آسياي شرق مثلا -راه دور چرا؟ يکي از همين ترکيه بيايد و «اعتراض وارد نيست2» را درباره ما -اصلا خودِ من- بسازد؛ اما برگرديم، مستند قابل قبولي است و نهتنها خوب فکر شده -که سوژه بکر آن جان ميدهد براي «فيلمي از آکي کوريسماکي»- بلکه خوب اجرا شده است. و از دل اين اجراي خوب است که ميشد نقِ اجتماعي زد اما چه فايده که در اين جبر جغرافيايي، اعتراض هم وارد نيست!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.