|

یک فضای مجازی بزرگ، یک جهان کامل

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

فیلم «بازیکن شماره یک آماده» محصول سال 2018 آخرین ساخته استیون اسپیلبرگ است. مثل همیشه وقتی اسم اسپیلبرگ به میان می‌آید با فیلمی روبه‌رو هستیم که هم مخاطبان عامه را مجذوب خود می‌کند و هم مخاطبان خاص و منتقدان را. این فیلم نیز مستثنا از این قاعده نیست. اسپیلبرگ نشان می‌دهد که به‌خوبی روح زمانه و دغدغه‌های آن را می‌شناسد و می‌داند که جهان امروز با چه سؤال‌هایی دست‌به‌‌گریبان است. حتی وقتی که فیلم «لینکن» را می‌سازد، فیلمی که به یک رئیس‌جمهور افسانه‌ای آمریکا می‌پردازد، عملا گوشه‌چشمی به فضای امروز آمریکا و مشکلاتی که هنوز سیاه‌پوستان و سایر اقلیت‌ها در این کشور دارند نیز داشته و این‌گونه انسان امروزی را با تلنگرهایی به تفکر وامی‌دارد. فیلم آخر اسپیلبرگ نیز همین‌طور است، اما برخلاف سایر فیلم‌ها به فضای مجازی می‌پردازد. اینکه چگونه ما در فضای مجازی در حال فرورفتن هستیم تا حدی که کم‌کم جهان واقعی ما دارد همان فضای مجازی می‌شود. شاید بسیاری از ما تجربه استفاده از VR یا همان واقعیت مجازی را داشته باشیم. آن دوربین‌های خاص را روی چشم‌هایمان گذاشته باشیم و تجربه‌ای عجیب را از سر گذرانده باشیم. من یک بار این تجربه را انتخاب کردم که به عمق اقیانوس بروم و با لاک‌پشت‌ها و عروس‌های دریایی روبه‌رو شوم. ناگهان نهنگی از روبه‌روی من گذشت و آن چشم بزرگش را به‌سوی من چرخاند. خیره به چشم نهنگ، یاد فیلم موبی‌دیک افتادم. احساس کردم من نیز مانند کاپیتان آن کشتی در حال غرق‌شدن در این فضای مجازی به دست این نهنگ غول‌پیکر هستم.
فیلم «بازیکن شماره یک آماده» عمیقا من را به یاد فیلم ماتریکس خواهران واچوفسکی انداخت. هر دوی این فیلم‌ها درباره آینده هستند: اینکه جهان به چه سمتی می‌رود و این حرکت چه تبعاتی ممکن است برای ما داشته باشد. البته اگر ماتریکس درباره جهانی هولوگرام‌مانند صحبت می‌کند - جهانی که شاید برای ما تا اندازه‌ای زیاد ناملموس باشد- فیلم اسپیلبرگ از واقعیت مجازی‌ای حرف می‌زند که بسیاری از ابعاد آن در جهان کنونی تحقق یافته است. هر دوی این فیلم‌ها با وجود این تفاوت عمده، در یک موضوع بسیار مهم مشترک هستند. آنها بیش از آنکه راوی جهان نوی ساخته‌شده و ویژگی‌های عجیب و پیچیده آن باشند، داستان یک شورشی را به نمایش می‌گذارند: کسی که علیه این جهان ساخته‌‌شده که بی‌شک براساس معیارهای ارائه‌شده در این فیلم‌ها بر ضد ماهیت و هویت اصلی انسانی است، قیام می‌کند. یکی می‌خواهد سلطه انسان‌های رایانه‌ای را علیه انسان‌های واقعی از بین ببرد و جهان واقعی را به نمایش بگذارد؛ جهانی که به‌طورکامل از ذهن و خاطره انسان‌ها پاک شده است؛ اما دیگری می‌خواهد بر نفوذ روزافزون دنیای مجازی علیه انسان‌ها قیام کند؛ دنیایی که البته همه‌چیز را به انسان می‌دهد، اما واقعیت را از او می‌گیرد. واقعیتی که گرچه در نگاه اول کسالت‌بار است، اما حاوی زیباترین عناصر انسانی از جمله عشق است، چیزی که در جهان مجازی یافت نمی‌شود. بی‌شک وقتی با چنین استدلالی روبه‌رو شویم، این موضوع در ذهن ما تقویت می‌شود که باید علیه چنین جهان تازه‌ای دست به شورش زد. البته این جهان‌های نو نه‌تنها توانایی‌های زیادی نیز در خود مستتر دارند، بلکه درعین‌حال به‌شدت از خود مراقبت کرده و لحظه‌به‌لحظه بر قابلیت‌های خود می‌افزایند؛ بنابراين چیره‌شدن بر چنین دنیایی که می‌تواند به‌سرعت و با قدرت زمام فکری و ذهنی ما را در دست بگیرد، نیاز به یک شورشی در حد یک قهرمان دارد؛ اما این فقط یک سوی داستان است. در آن سوی این روایت انسان‌های زیادی هستند که از این توانایی‌های دنیای جدید به‌شدت استقبال می‌کنند. آنها از امکاناتی که این دنیاها برای ما به‌وجود می‌آورند به‌عنوان بزرگ‌ترین دستاورد بشری یاد می‌کنند. در نظر چنین انسان‌هایی این دنیاهای جدید با توانایی‌هایی که به انسان می‌بخشند جزئی از فرگشت ناگزیر او هستند. حال حتی اگر ماهیت و هویت انسان نیز عوض شود، امری مقبول خواهد بود. در این تضاد چه باید کرد؟ به‌هر‌حال حرکت به‌سوی چنین دنیاهای جدیدی همراه با استحاله انسان امروزی خواهد بود. محیط زیست و طبیعت نیز دچار آسیب خواهد شد؛ اما از سوی دیگر انسان به‌سوی موجودی با توانایی‌های بیشتر حرکت خواهد کرد: یک ابرانسان. واکنش ما به چنین تضادی چگونه باید باشد؟ به سخن دیگر در هر دو جبهه ماجرا ما باید تا چه میزان یک شورشی باشیم؟ این یکی از مهم‌ترین سؤال‌هایی است که انسان در سال‌های آینده با آن روبه‌رو خواهد بود. فیلم اسپیلبرگ داستانِ یک فضای مجازی بزرگ به اندازه یک جهان کامل است. در این فضای ساخته‌شده، مسابقه‌ای بزرگ در کار است؛ مسابقه‌ای که پایه‌گذار این فضای بزرگ مجازی به راه انداخته است. افرادی که درون این فضای مجازی‌اند باید یکی پس از دیگری مراحل مختلف را پشت سر بگذارند تا به جایزه بزرگ برسند؛ اما آن‌قدر این فضای مجازی واقعی شده که رقیبان برای رسیدن به جایزه از هیچ کاری حتی کشتن افراد در جهان واقعی فروگذار نمی‌کنند. سر آخر با وجود همه این تهدیدها این قهرمان فیلم است که می‌تواند مراحل را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشته و در نهایت جایزه بزرگ را که همان مالکیت این جهان بزرگ مجازی است، از آن خود کند. فیلم بسیار خوش‌بینانه به پایان می‌رسد. محدودیت‌هایی در استفاده از این فضای مجازی گذاشته می‌شود و افراد در روزهایی حق استفاده از این فضا را ندارند و باید در جهان واقعی در کنار یکدیگر باشند. البته فکر نمی‌کنم در واقعیت و با سیطره فضای مجازی بر انسان، شاهد چنین پایان خوش‌بینانه‌ای باشیم. اسپیلبرگ با این پایان خوش‌بینانه انگار می‌خواهد از واقعیت‌های جهان پیچیده امروز فاصله بگیرد و فیلمی تولید کند که همه حتی کودکان هم از آن لذت ببرند؛ اما فضای مجازی در واقعیت دارد همه‌چیز ما را شامل می‌شود. آن‌قدر هجمه آن سنگین است که انسان به شکل واقعیتی افزوده در این جهان درمی‌آید. ما جزئی افزوده بر این جهان بزرگ می‌شویم نه اینکه واقعیت مجازی چیزی به ما اضافه كند. چنین چیزی می‌تواند وحشتناک باشد. اما از سوی دیگر جزئی از تکامل انسانی نیز هست که چه بخواهیم و چه نخواهیم باید با آن روبه‌رو شویم. حال اینکه تا کجا باید آن را پذیرفت و کجا باید علیه آن قیام کرد، چیزی است که نه با این تحلیل‌ها بلکه با روندی که طی می‌شود، مشخص و معلوم خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.