ديدارهاي متوالي مقامات ايران، عمان و يمن در مسقط
ميانجيگري در سرزمين ميانجي
روحاله نخعي : ظاهرا موضوع رفتوآمدها و گفتوگوهاي اين چند ماه ايرانيها و عمانيها، يمن بوده است. روز گذشته و در ادامه سفر وزير خارجه ايران به مسقط، سخنگوي انصارالله يمن در پايتخت عمان با ظريف ديدار کرد. ديدار محمد عبدالسلام با وزير خارجه ايران، يک روز بعد از ديداري بين ظريف و همتاي عمانياش انجام شد که «دور اول» گفتوگوهاي دو وزير خارجه خوانده شده بود. کمي بعد از ديدار ظريف و عبدالسلام، دور دوم گفتوگوي ظريف با يوسف بنعلوي از راه رسيد و کمي پس از آن، ظريف با فهد بنمحمود، معاون پادشاه عمان، ديدار و گفتوگو کرد. از جزئيات اين ديدارها و گفتوگوها، حداقلهايي بيشتر منتشر نشده است؛ اما از ترتيب و توالي آنها ميتوان برداشت کرد که اگر يمن موضوع اصلي گفتوگوهاي ايران و عمان نباشد، قطعا از موضوعات مهم اين گفتوگوهاست و پيشرفتها و تحولاتي نیز در آن در حال پيگيري است. اين البته يک گمانهزني است؛ اما فاصله ديدارهاي مکرر ظريف و بنعلوي که همواره با تصاويري دوستانه از مصافحه دو ديپلمات همراه است، به بيش از يک ماه نرسيده بود و حالا او بلافاصله بعد از ديدار با بنعلوي، با مقام انصارالله ديدار و ساعتي بعد دوباره با بنعلوي به گفتوگو مينشيند تا به نظر برسد همانطور که عمان واسطه گفتوگوي ايران و ديگر کشورهاي عربي بهویژه عربستان سعودي است، ايران نيز واسطه گفتوگوي يمنيها با عمان و به تبع آن با کشورهاي عربي شده و توالي گفتوگوها حاکي از آن است که حرفي براي گفتن و نکتههايي براي روشنشدن در اين جلسات وجود دارد.اگرچه بعد از بحران تحريم قطر و شکنندگي شوراي همکاري خليجفارس، عمان عمدتا در سطح پاييني در جلسات حاضر ميشود، هنوز قدرت لابيگري با همتايان در رياض را دارد؛ بهويژه آنکه پادشاه عربستان در افتتاحيه چهلمين شوراي همکاري خليجفارس که هفته گذشته برگزار شد، با تقدير از دولت «منصورهادي» و شوراي انتقالي جنوب به دلیل امضاي توافق رياض، مدعي شد ائتلاف سعودي از مردم و دولت يمن حمايت و بر اهميت حلوفصل سياسي در اين کشور تأکيد ميکند. شايد اکنون مناسبترين زمان براي حلوفصل مسالمتآميز بحران يمن باشد. رقابتی جدي ايران مهمترين و از نگاهي شايد تنها حامي بينالمللي حوثيهاي انصارالله يمن است که در مقابل خود، عربستان سعودي و متحدانش را داشتهاند؛ اما جنگ بين حوثيها و عربستان سعودي که در برخي تحليلها بايد خيلي زود با شکست قاطع نيروهاي فقيرترين کشور خاورميانه در مقابل ثروتمندترين کشور اين منطقه به پايان ميرسيد، پنج سال به طول انجاميده است. در اين پنج سال، اوضاع بغرنج مردم يمن که زير موشکها و فشارهاي اقتصادي عربستان سعودي در شرايطي بحراني قرار گرفتهاند، به حدي فشار سياسي ايجاد کرد که کنگره ايالات متحده، بهعنوان مهمترين متحد سعوديها، کنارهگيري آمريکا از اين جنگ را تصويب کرد. ادامهدارشدن اين جنگ، البته با چند ضربه مهم به عربستان نيز همراه بود که اين کشور پيشبيني آن را نميکرد. بعد از چند حمله به فرودگاهها و ديگر اهداف مهم، در اتفاقي که ميتوان آن را مهمترين تحول مربوط به جنگ عربستان در يمن دانست، تأسيسات نفتي آرامکوي عربستان سعودي هدف حمله گسترده پهپادي موشکي قرار گرفت تا توليدات اين شرکت مهم براي مدتي از بازار نفتي جهاني خارج شود. سعوديها و آمريکاييها البته مسئول اين حمله را ايران خواندند؛ اما انصارالله يمن مسئوليت حمله را پذيرفت. بعضي از تحليلگران آمريکايي نيز استدلال ميکردند اگر ايران هم اين حمله را ترتيب داده باشد، از طريق و از مسير نيروهاي يمني اقدام به اين کار کرده و به هر حال، اين جنگ يمن بوده که بستر چنين ضربهاي را فراهم کرده است. ناکامي عربستان سعودي در جنگ يمن، از ديد بسياري و نيز در صحنه سياست داخلي اين کشور يا به عبارت بهتر در ميان اعضاي خانواده سلطنتي، ناکامي محمد بنسلمان، وليعهد عربستان و حاکم جوان دوفاکتوي اين کشور قلمداد ميشد که پروژهاي نهچندان اضطراري و اجباري را کليد زده و حالا بعد از پنج سال، نهتنها از پس انصارالله برنيامده بلکه خسارتهايي جدي را نيز تحمل کرده است. ماجراي آرامکو دو تصوير سعوديها از آسيبناپذيري خودشان را نيز تخريب کرد؛ از سويي، تجهيزات دفاعي که عربستان با هزينههاي هنگفت از ايالات متحده خريده بود، در حفاظت از تأسيسات نفتي عربستان در مقابل آنچه شايد اولين حمله جدي به اين تأسيسات بود، کاملا بياثر از کار درآمدند؛ تا جايي که ولاديمير پوتين، رئيسجمهوری روسيه، از جايگاه رقيب، عربستانيها و آمريکاييها را باهم دست بيندازد و با اشاره به توصيه قرآن به حفاظت از خود، به عربستانيها پيشنهاد دهد مانند ايران و ترکيه، از روسيه سيستم دفاعي بخرند. از سويي ديگر، حساب ويژهاي که سعوديها روي رابطه با ايالات متحده باز کرده بودند نيز در اين موعد بهرهاي نرساند و بعد از سروصداي موضعگيريها، رئيسجمهوری آمريکا بهطور رسمی اعلام کرد این خود سعوديها هستند که بايد درگيريهاي خودشان را مديريت کنند. يک قتل پرحاشيه در اين ميان، مسئلهاي که ماجرا را براي عربستان و به تبع براي بنسلمان سختتر کرد، ماجراي قتل عجيب و غريب جمال خاشقجي، دوست اسبق و منتقد سابق خاندان سلطنتي بود که با حداقل ملاحظات، در ساختماني ديپلماتيک، در کشوري ديگر و در مقابل چشمان دنيا انجام شد. همين قتل به مخالفان سعوديها در ايالات متحده توانايي داد که طرحهاي مربوط به خروج از جنگ يمن را پيش ببرند، ابزاري مهم براي کسب وجهه و حمله به عربستان در اختيار ترکيه گذاشت و از آن مهمتر، تمام هزينهها و زحمتهاي بنسلمان براي ترسيم چهرهاي ميانهرو و اصلاحجو از خود در مقابل افکار عمومي جهان را يکشبه بر باد داد و به دنبال آن، همايشها و جلساتي که قرار بود در ادامه اين کارزار رسانهاي ترميم وجهه برگزار شوند. ترکيب افتضاح خاشقجي و ناکامي عجيب در مقابل يمنيها يا از نگاه ديگر در مقابل ايران، باعث شد منتقدان و مخالفان بنسلمان که زماني در سکوت، قلعوقمع همتايان خود توسط وليعهد جوان و جاهطلب را نظارهگر بودند، فشارها را بر او بيشتر کنند و حالا نشانههايي وجود دارد حاکي از اينکه بنسلمان به خواستهها و فشارهاي منتقدان خود تن در داده است. سفرها و ديدارهاي ايراني-عماني-يمني ديروز و پريروز همزمان با اعلام اين خبر رخ دادند که دادگاه عربستان سعودي، پنج نفر از نيروهاي اين کشور را که در ماجراي خاشقجي دست داشتهاند، به اعدام محکوم کرده است. اين اقدام البته واکنش مثبتي از بيرون دريافت نکرد. بازرس سازمان ملل آن را تمسخر عدالت خواند، ترکيه که از ابتداي ماجراي خاشقجي متولي اين رسوايي شده بود، آن را کافي ندانست، دبيرکل سازمان ملل بر لزوم تحقيقات مستقل تأکيد کرد و رسانههاي غربي نيز با ادبيات تندوتيز، قربانيهاي بنسلمان براي پاککردن نامه اعمالش را پس زدند. اما ميتوان چنين اقدامي را در کنار کاهش شديد حضور رسانهاي بنسلمان، توقف روند تغييراتي که او در سيستمهاي قضائي عربستان اعمال ميکرد، تمرکز حکومت سعودي بر پروژههاي اقتصادي و نيز پيامهاي کمسابقه مقامات ديپلماتيکش براي تعامل با ديگران قرار داد و نتيجه گرفت محمد بنسلمان، فرمان را چرخانده است. در کنار چنين تصويري، اين سفرها و ديدارها ميتواند به اين معنا باشد که سرانجام، ماجراي يمن در حال رسيدن به نقطه پايان است و البته دستگاه ديپلماسي ايران، بازيگر مهم اين پايانبندي شده است. سعودي و مسئله يمن افزايش تنشها در ساير نقاط خليج فارس و حوالي تنگه هرمز نيز احتمالا در اين روند بيتأثير نبود. درگيريهاي نفتکشي و پهبادي حوالي تنگه هرمز، بين ايران با آمريکا و بريتانيا، بيش از آنکه چالش بين اين دو جبهه را به سمت تشديد يا تخفيف ببرد، کشورهاي منطقه را ترساند و در صدر آنها، امارات متحده عربي، کمکم پايش را از درگيريها بيرون کشيد. بعد از اينکه در سروصداي نفتکشهاي ايراني، بريتانيايي، ژاپني و نروژي، يک نفتکش اماراتي به اتهام حمل بار قاچاق، در حال حرکت از غرب اين کشور به شرق همين کشور از سوی ايران توقيف شد و ديگر بازيگران اين صحنه شلوغ هيچ واکنشي نشان ندادند، امارات هم روند خروج خود از درگيري يمن را بهعنوان مهمترين متحد منطقهاي عربستان سعودي و هم ترميم خطوط ارتباطياش با ايران را کليد زد و بهاينترتيب، در هر دو جبهه، عربستان را تنها گذاشت. نشانه ديگر اين چرخش سيب خاورميانه، موضعگيريهاي اخير مقامات سعودي در قبال مسئله يمن است. ماه گذشته، عادل جبير، وزير پيشين امور خارجه عربستان سعودي که براي شرکت در کنفرانس صلح مديترانه به رم سفر کرده است، اعلام کرد احتمال آرامکردن اوضاع در يمن و در پي آن رسيدن به راهحلي سياسي براي حلوفصل اختلافات چهارساله در اين کشور افزايش يافته است. به گزارش يورونيوز فارسي، اين مقام عاليرتبه سعودي گفت در چارچوب اين راهحل سياسي، همه يمنيها از جمله حوثيها در تشکيل دولت و آينده اين کشور نقش خواهند داشت. کمي پس از او، سلمان بن عبدالعزيز، پادشاه سعودي ضمن تقدير از دولت موردحمايتش، دولت منصور هادي، گفت از مردم و دولت يمن حمايت و بر اهميت حلوفصل سياسي مسائل در يمن تأکيد ميکند. شايد نقطه پايان نزديک باشد درعينحال، دنياي ديپلماسي دنياي قطعيت نيست. کم نبوده تلاشهاي اينچنيني که به جايي نرسند. ايران خود شاهد ناکامي چند پروژه مشابه از اين دست بوده است: ديدارها و تماسهاي مکرر فرانسويها با ايرانيها براي ميانجيگري بين ايران و آمريکا و تلاشهاي مشابه ژاپنيها در اين زمينه تا اينجا خروجي مهمي نداشته است. در نمونه فرانسويها، حتي اتفاقي مشابه سفر سخنگوي انصارالله به مسقط نيز رخ داد، وقتي ناگهان و در آستانه اجلاس جي۷ و سپس در ميانه آن، از ظريف خواسته شد به فرانسه برود و با مقامات دولت مکرون ديدار کند. آن روند حتي به اعلام حمايت دونالد ترامپ، رئيسجمهور آمريکا از ايدههاي مربوط به خريد نفت از ايران هم رسيد اما در نهايت و در مرحله عمل، اتفاقي نيفتاد. از همينرو، ممکن است اين تلاشها هم به جايي نرسند و بحران انساني يمن، همچنان ادامه يابد يا حل آن به ادامه تلاشهايي از قبيل جلسات استکهلم موکول شود. اما آنچه مشخص است اين است که بعد از مدتها ديدار و گفتوگوي مقامات ايران و عمان پشت درهاي بسته، حالا تصوير موضوع گفتوگو براي چشمان جهانيان کمي شفافتر شده است و به نظر ميرسد عمان و ايران در ميانه راهحل جنگي چندينساله بين عربستان سعودي و يمن هستند. عمان البته در اين زمينه از انباشت سالها رابطه مثبت در منطقه استفاده ميکند. سابقه طولاني روابط حسنه ايران و عمان به طور خاص از جنس روابطي است که در معرض خطر آسيبپذيري با تغييرات سياسي دروني هم تصور نميشود. زياد نيستند تحليلگراني که با ظريف مخالف باشند، وقتي در توييتي تلويحا اشاره ميکند در صورت صحت اخبار مبنيبر کناررفتن سلطان قابوس، پادشاه عمان، به دليل وخامت حال جسمي، رابطه ايران و عمان تأثيري از تغيير حاکم نخواهد گرفت: «دو کشور همسايه ايران و عمان از گذشته تا بهحال پيوسته روابط بسيار گرمي باهم داشتهاند، در کنار سلطنت عمان ميمانيم؛ حکومتي مستحکم و ملتي قدرتمند». اگر تلاشهايي که به نظر ميرسد در قبال يمن در جريان است به نتيجه برسد، موفقيت بزرگي براي دستگاه ديپلماسي ايراني خواهد بود که در ماههاي اخير يا به نگاه کليتر، پس از پاي گذاشتن دونالد ترامپ به کاخ سفيد، تحت فشار شديد داخلي و خارجي روزگار گذرانده است و حالا خواهد توانست دستاوردي مهم را هم به رخ مخالفان داخلياش بکشد و هم در تقابلهاي خارجي از تبعات آن بهره ببرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.