|

تصميمي خطرساز براي باغستان قزوين

شكوه كرمانشاهاني

از دوم مهرماه 1397 و در نتيجه پيگيري مجدانه تشکل‌هاي مردم‌نهاد، اجراي هرگونه عمليات عمراني از جمله راهسازي و پل‌سازي در باغستان سنتي و تاريخي قزوين با قدمت بيش از هزارو 500 سال با حکم شوراي‌عالي شهرسازي و معماري متوقف شد و بازنگري در طرح جامع شهر در دستور کار قرار گرفت.
حالا سرانجام در 27 آذر 1397، شوراي‌عالي رأي خود را درباره پروژه‌هاي توسعه شهري که به عرصه اثر ثبت‌شده ملي تجاوز مي‌کنند، صادر کرد.
باغستان سنتي قزوين که قدمتي بيش از هزارو 500 سال دارد و به باور برخي از تاريخ‌دانان احداث آن به دوران ساساني برمي‌گردد، پهنه‌اي است به وسعت دوهزارو 780 هکتار از باغات درهم‌تنيده و بي‌حصار به شکل استخرهاي کوچک که با تکيه بر دانش بومي آب در يک منطقه خشک نقش مديريت سيلاب (پخش سيلاب) و آبخوان‌داري را به‌طور هم‌زمان ايفا مي‌کند. از اين رهگذر، با ورود هر ساله خاک کوهپايه و انباشت آن در باغستان، اين پهنه از مرغوب‌ترين انواع خاک در کشور بهره‌مند است. درختان باغستان سنتي که هزاران درخت 300 تا هزار ساله در بين آنهاست، به تنش خشکي مقاوم‌اند و فقط يک بار در زمستان و يک بار در بهار از محل ذخيره سيلاب آبياري مي‌شوند و در باقي‌مانده سال نياز به آبياري ندارند.
‌اما علاوه بر موارد بالا و بالاتر از ارزش عظيم اکولوژيک باغستان براي منطقه، آنچه موجب يکتايي باغستان شده و آن را نه تنها به‌ عنوان يک ميراث ملي به ثبت رسانده، بلکه آن را در فهرست انتظار ثبث جهاني قرار داده، منظر فرهنگي باغستان است. سيستم حکمراني اجتماعي در باغستان که متأثر از شرايط طبيعي آن بر مبناي مشارکت در همه منابع و از جمله منابع انساني شکل گرفته است، از معدود نمونه‌هاي به‌جامانده از اعصار گذشته است که همچنان زنده و پويا به حيات خود ادامه مي‌دهد. نظام مديريت دخويي، بي‌حصاربودن باغات که امکان استفاده همه مردم شهر را از باغستان فراهم کرده و همچنين قواعد و حقوق عرفي باغستان و تقسيم آب بر ميناي طومار دوره ايلخاني تنها بخشي از ارزش اجتماعي باغستان است.
از جمله مهم‌ترين ويژگي‌هاي منظر فرهنگي باغستان سنتي، هم‌پيوندي آن با شهر است. اين ارتباط و همسايگي و پيوند تنگاتنگ باغستان و بافت تاريخي، علاوه بر اينکه موجب مي‌شده باغداران و باغبانان و مردم شهر به‌راحتي به باغستان رفت‌وآمد کنند، در را به روي فرهنگ سخاوتمند باغستان به شهر باز کرده و هويت اجتماعي شهر را متأثر از باغستان شکل داده است.
اين عرصه در دهه‌هاي اخير بر اثر دست‌اندازي پروژه‌ها و القائات طرح‌هاي توسعه شهري آسيب جدي دیده است. باغستان که به وسعت چهار هزار هکتار دورتادور شهر را فراگرفته بود، حالا شمال آن از بين رفته و از دوهزارو 780 هکتار باقي‌مانده يک‌سوم آن در وضعيت نامناسبي است.
مصوبه 27 آذر شوراي‌عالي شهرسازي و معماري با وجود اينکه واجد نکات مثبتي است و اصلاحاتي را در طرح جامع به نفع باغستان اعمال کرده، اما راه را بر دست‌اندازي توسعه با قاطعيت نبسته است و جاي اما و اگرهاي بسيار دارد.
مهم‌ترين انتقاد به اين مصوبه اين است که اگرچه مسير رينگ دور شهر را در بعضي نقاط اصلاح يا توصيه به اصلاح کرده است اما وجود رينگ را تأييد کرده است به اين ترتيب، پيوند شهر و باغستان که يکي از مهم‌ترين المان‌هاي منطر فرهنگي باغستان است، با اين تصميم از بين مي‌رود. علاوه بر اين، اين شورا بخشي از تصميمات را به کميته‌اي تفويض کرده است که اکثر اعضاي آن را نمايندگان سازمان‌هاي استاني از جمله شهردار تشکيل مي‌دهند؛ سازمان‌هايي که خود طراح طرح‌هاي مخرب بوده و از زمان توقف هم پيگير ادامه طرح‌ها بوده‌اند. بسنده‌کردن در بعضي موارد به توصيه به جاي دستور قاطع از ديگر نقدهايي است که به اين مصوبه وارد است. يکي از اين نمونه‌ها احداث کمربندي بيرون باغستان و حذف بار ترافيکي از محور نسيم شمال است. محور نسيم شمال يکي از مهم‌ترين ضايعات توسعه در دل باغستان است که مي‌شد با تعيين زمان قطعي بار ترافيکي را از آن حذف کرد و آن را به باغستان بازگرداند.باغستان، اين ميراث بي‌نظير ملي و جهاني براي ادامه حيات علاوه بر قطع کامل دست توسعه شهري از آن، نياز به حمايت ملي براي بقا دارد. در حال حاضر تمامي بار نگهداري باغستان بر گرده باغ‌داران آن است که از انواع سوءمديريت از جمله تجاوز به حقابه تاريخي و قانوني خود رنج مي‌برند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.