گفتوگو با سازنده فيلم «آخرين ديپلمات»
روايت اردشير زاهدي از عملکرد پهلوي دوم
فرانک آرتا
همواره سرنوشت «فيلم مستند» با مسائل جامعه گره خورده است .به طوري كه هر جامعهاي ملتهبتر باشد، مسئوليت پذيري مستندساز در انعكاس وقايع آن جامعه بيشتر خواهد بود. در اين مسير سينماي ايران هم از اين تعريف مبرا نيست.خوشبختانه طي اين سالها فيلمهاي درخوري در شاخه مستند سينماي ايران ساخته شده كه مشكلات متنوع قشرهاي مختلف مردم و موضوعات متفاوتي در آنها منعكس شدهاند. ضمن اين كه موفقيتهاي بسياري در بخشهاي نمايش، اكران و جشنوارههاي خارجي كسب كردهاند كه بيانگر كنجكاوي و عطش مردم در رسيدن به پاسخ سوالاتشان است. اما يكي از رويكردهاي خاص اين روزها در فيلمهاي مستند به چالش كشيدن فضاي سياسي و سرك كشيدن به دنياي سياست است. بديهي است با تحولات ايجادشده در جامعه و تغيير نسلها، جوانان امروز و فعالان و كنشگران و سياستمداران پا به سن گذاشته سوالات زيادي دارند كه نياز به پاسخگويي دارد. اخيرا امير تاجيك، مدير پيشين شبكه مستند تلويزيون، بعد از تجربه ساخت دو فيلم موبايلي درباره يكي از مهمترين افراد نزديك به خاندان پهلوي فيلمي مستند ساخته است. او كسي نيست جز اردشير زاهدي كه اظهارات او در دنياي سياست و درحمايت از برخي از سياستهاي جمهوري اسلامي كنجكاویبرانگيز شده است. به بهانه ساخت اين فيلم، با امير تاجيك كوتاه گفتوگو كرديم كه به اين شرح است:
سيزدهمين دوره جشنواره سينماحقيقت به پايان رسيد. مايلم بدانم به عنوان کسي که زماني مدير شبکه مستند تلويزيون بوديد، تحليلتان از فيلمهاي مستند اين دوره چيست؟ جشنواره اين دوره نسبت به دورههاي گذشته، تفاوتهاي متعددي داشت. از نحوه برگزاري تا برنامههاي جانبي و مهمتر از همه، حضور فيلمسازان جوان و مستعد که فيلمهايي بسيار باکيفيت و خلاقانه توليد کردهاند. توجه به مسائل اجتماعي در ميان فيلمهاي اين دوره رشد چشمگيري داشته که ميتواند برگرفته از دغدغههاي اجتماعي باشد که همچون ديگر گروههاي جامعه، هنرمندان و اهالي سينماي مستند را نيز درگير کرده است. واقعيت اين است که خاستگاه اصلي فيلم مستند در همه دنيا، تلويزيون است. به نظر شما وجود جايي مثل مرکز گسترش سينماي مستند چقدر به مستندسازي کمک ميکند؟ همانطور که اشاره کرديد، جايگاه سينماي مستند در کشورهاي توسعهيافته، تلويزيون است. اما در همين کشورها و در حوزه توليد، دستگاههاي مختلف دولتي، خصوصي و سازمانهاي غيردولتي نقشی مؤثر دارند. اگرچه وجود نهادهاي حمايتي مانند مرکز گسترش سينماي مستند و تجربي در کشور ما لازم است. اما نبايد کار به اين مرکز يا يکي، دو شبکه تلويزيوني محدود شود. سازمانها، مراکز مختلف دولتي و خصوصي بهتر است از پتانسيلهاي حوزه سينماي مستند و هنرمندان اين حوزه بيشتر استفاده و حمايت کنند. شنيدهام بهتازگی بعد از ساخت فيلمهاي موبايلي، مشغول ساخت مستندي ديگر هستيد. سوژه در دست توليد درباره چيست؟ هدفم از توليد فيلمهاي «مستند موبايلي» تسهيل شرايط توليد براي فيلمسازان دغدغهمند و با توجه به وضعيت اقتصادي کشور بود. همزمان حدود يک سال است که درگير توليد مستندی پرتره از آقاي اردشير زاهدي با عنوان «آخرين ديپلمات» هستم. چه جالب! حالا چرا اردشير زاهدي؟! شخصيت فيلم، فرزند فضلالله زاهدي (نخستوزير منصوب شاه پس از سقوط دولت دکتر مصدق) و داماد محمدرضا پهلوي است. او در دوران نخستوزيري هويدا، سکاندار وزارت امور خارجه بود و هنوز هم در مسائل بينالمللي با يادداشتها و مقالاتش درباره مسائل ايران اظهارنظر ميکند. پس از مدتها تحقيق درباره آقاي زاهدي، تصميم گرفتم فيلمي از او با هدف روايت شفافتر از دوران حکومت پهلوي دوم و جزئيات ناگفتهاش توليد کنم. بنابراين در دو نوبت و به فاصله پنج ماه کار تصويربرداري فيلم را در شهر مونتروي سوئيس، محل سکونت آقاي زاهدي، انجام دادم. فيلم 70 دقيقه است و تيزر آن بهزودي رونمايي ميشود. ساخت فيلمهايي از اين دست بيش از هر چيزي، به اسناد، مدارک بديع و حتي غيرقابل دسترس نياز دارد. شما چقدر در دستيابي به چنين اسنادي موفق بوديد؟ بنده با علاقهاي که به موضوع فيلم داشتهام، وقت و انرژي زيادي صرف کار کردهام. سعي داشتم اسناد جذاب، ديدهنشده يا کمتر ديدهشدهاي را جمعآوري کنم. از مهمترين منابع فيلم، آلبومها و اسناد شخصي آقاي زاهدي بود که ايشان در اختيارم گذاشت. در فيلم با تصاويري جالب از زندگي ايشان مواجه ميشويم که تقريبا پيش از اين در جايي منتشر نشده است. علاوه بر تهيه و خريد تصاوير آرشيوي از مؤسسات داخلي و خارجي، به آرشيوهاي شخصي افراد در داخل و خارج از کشور دسترسي پيدا کردم که در مجموع ميتوان گفت وجود اين اسناد و تصاوير تاريخي، روايت سومي از تاريخ را در فيلم به نمايش خواهد گذاشت. نگاه و تحليلتان به زندگي و عملکرد آقاي زاهدي چيست؟ ايشان زندگي پرحادثهاي داشتهاند. در کنار پدرشان، در مهمترين رويدادهاي سياسي و اجتماعي ايران و جهان در دهههاي 30 تا 60 شمسي حاضر بودهاند؛ از جدايي بحرين از ايران که آقاي زاهدي خودشان را مقصر ميدانند تا دفاع از جزاير سهگانه که براي حفظ آن تا رويارويي نظامي هم پيش رفتند! امروز ايشان از سياستهاي کشورمان در حوزههاي بينالملل، علوم، دفاعي، کشاورزي و آموزشي دفاع ميکند و براي اينکه اعتراض خود را به زورگوييهاي کشورهايي همچون آمريکا نشان دهد، با هزينه خود مقاله نوشته و در روزنامههاي کثيرالانتشار بينالمللي چاپ کردهاند. زاهدي گرچه يکي از مشاوران عالي و امين شاه مخلوع بود، اما آشکارا از اشتباهات و رفتارهاي محمدرضا پهلوي انتقاد ميکند. با استناد به اسناد، برخي روايات تاريخي را براي اولين بار در فيلم بازگو ميکند. به نظرم داستان زندگي فردي اينچنيني، ارزش ديدن دارد. مشکلات ساخت اين مستند چه بود؟ توليد هر مستندي در داخل و خارج از کشور، مراحلي دارد که سخت و زمانبر است. شايد سختترين بخش کار، اقناع آقاي زاهدي بود. ايشان طبق روال با افراد مختلفي که درخواست مصاحبههاي خبري داشته باشند، همکاري ميکند. اما بنده براي اينکه بتوانم اعتمادشان را جلب و اجازه ورود به اندرونيشان را پيدا کنم، زمان قابل توجهي صرف کردم. در نهايت تهيه آرشيو زمان زيادي را به خود اختصاص داد. اميدوارم ماحصل زحمات بنده و همکارانم در اين پروژه مورد توجه مخاطبان قرار گرفته و زواياي جديدي از تاريخ کشورمان را آشکار کند. براي نمايش فيلم چه برنامهاي داريد؟ مثل هر مستندساز ديگري، بنده هم مايل به ديدهشدن فيلم از مديومهاي مختلف هستم. اميدوارم رسانه ملي در ديدهشدن بهتر اين فيلم کمک کند. در کنار اين، با توجه به پژوهش کامل و منحصربهفردي که همکارانم براي توليد فيلم داشتند، مايلم فيلم به عنوان سندي تاريخي - پژوهشي امکان اکران در دانشگاهها و مراکز مطالعاتي را پيدا کند و در نهايت از فضاي مجازي براي بهتر ديدهشدن فيلم کمک خواهم گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.