کودکان بيسرپرست نيازمند ترحم نيستند
سيدحسن موسويچلک-رئيس انجمن مددکاران اجتماعي ايران
اتفاقی بزرگ و مهم در هجدهم دسامبر ۲۰۱۹ ميلادي مصادف با ۲۷ آذرماه در مجمع عمومي سازمان ملل درباره کودکان بيسرپرست و بدسرپرست افتاد و مصوبهاي تصويب شد که تحقق آن در جهان فرصتی ارزشمند براي اين گروه از کودکان است.
طبق اين مصوبه، همه 193 عضو سازمان ملل از جمله ايران به قطعنامهاي رأي دادند که بهوضوح اعلام ميکند زندگي کودکان و نوجوانان در مراکز نگهداري شبانهروزي به آنها صدمه و آسيب ميرساند. 80 درصد از کودکان و نوجوانان حاضر در اين مراکز و مؤسسات نگهداري بيسرپرست نيستند و بدسرپرست هستند و نياز هست به هر شکل ممکن با اين خانواده مرتبط شوند. همه کشورها تصويب و تأييد کردند بهتدريج کار داوطلبانه در اين مراکز و بازديد خيران از اين مراکز بايد متوقف شود زيرا به دليل درآمدزابودن اين فعاليتها براي مؤسسات و مراکز، تشويقي براي ادامه فعاليت اين مراکز است. به عنوان يک مددکار اجتماعي که 25 سال در اين حوزه کار ميکنم و با اين مراکز آشنا هستم، اين مصوبه را فرصتي ميدانم تا نهضت مرکززدايي در دنيا در حوزه کودکان بدسرپرست و بيسرپرست اتفاق بيفتد و همانگونه که در اديان مختلف الهي از جمله دين مبين اسلام تأکيد شده است، از اين کودکان در جامعه و در کنار خانوادهها حمايت کنيم. اين نکته را در نظر داشته باشيم که اين کودکان به ترحم ما نیاز ندارند و فکر ميکنم نگاه ترحمآميز به کودکان بيسرپرست بدترين رفتار با آنان خواهد بود و تمرکز سياستگذاريها و برنامههاي سازمانهاي مرتبط اعم از دولتي و غيردولتي بر حضور کودکان در مراکز نگهداري هم همينگونه است. بيدليل نيست که خداوند در قرآن کريم ميفرمايد: «از تو درباره يتيمان ميپرسند، بگو: اصلاح کار آنان بهتر است و اگر زندگي خود را با زندگي آنها بياميزيد، آنها برادران ديني شما هستند». تأملي بر آنچه در اين آيه به آن اشاره شده است، نشان ميدهد بهترين محيط براي کودکان يتيم، محيط طبيعي خانواده و حضور در کنار ساير اعضای خانواده هست و حتي پيامبر اکرم(ص) جايدادن يتيم در منزل و تأمين نيازمنديهاي او را باعث قبولي اعمال در پيشگاه خداوند دانسته که اين هم دليل ديگري است که ميتواند نشان دهد چرا کودکان يتيم را بايد در خانهها بزرگ کرد چراکه صميميت و آرامشي که در درون خانهها هست و آرامشي که در کنار ساير افراد در درون خانه بهدست ميآورند و اجتماعيشدن کودکان براي تأثيرگذاربودن و ايفاي نقش شهروندي مسئوليتپذير و... هيچگاه در مؤسسات و مراکز نگهداري حتي بهترين مرکز از نظر امکانات و تجهيزات و غذا و... نخواهد بود حتي اگر مهربانترين افراد مسئوليت اين مراکز را بر عهده داشته باشند. با وجود تلاشهاي انجامشده در کشور از سوی سازمانهاي دولتي و غيردولتي در زمينه کودکان بدسرپرست و بيسرپرست که باید از آنها سپاسگزار بود، ولي فکر ميکنم اين مسير نياز به بازنگري اساسي دارد و ضمن جلب مشارکت بيشتر خيران در اين زمينه، بايد مسير مشارکت آنان از تأسيس مرکز به سمت حمايت و نگهداري از اين گروه از کودکان در خانهها تغيير کند چراکه آينده زندگی کودکان با حضور در بطن جامعه ساخته ميشود و در همه دنيا نبايد کودکان بيسرپرست و بدسرپرست محملي براي جلب مشارکت خيران در مراکز و مؤسسات شوند. موفقيت مشارکت خيران را بايد در توانمندسازي اين گروه از کودکان در جامعه دنبال کرد. پنج سال قبل به دعوت گروهي از افراد مؤثر در جامعه و ذينفوذ به جلسهاي متوجه شدم ميخواهند براي توانمندسازي حدود 60 کودک مرکزي تأسيس کنند و ظرفيتهاي فردي و اجتماعي و سياسيشان را به کار گيرند. در آن جلسه گفتم در تهران 60 کلينيک مددکاري اجتماعي فعاليت دارد که از سوی مددکاران اجتماعي تحصيلکرده و باتجربه مديريت ميشوند، پيشنهاد ميکنم به جاي تأسيس مرکز بياييد مسئوليت توانمندسازي هر کودک را به يک کلينيک واگذار کنيد ولي همه ظرفيتهاي خود را در اختيار آنها قرار دهيد تا با برنامهريزي مناسب و متناسب با شرايط هر کودک براي توانمندسازيشان اقدام شود. در نهايت کار خودشان را کردند و مجوز تأسيس مرکز گرفتند. مهمترين دليل اين بود که ميخواستند مرکزي تأسيس کنند و فکر ميکردند بيشتر ديده و شايد هم با اين کار خودشان بيشتر راضي ميشوند. چه بخواهيم و چه نخواهيم، زندگي در مراکز نگهداري براي کودکان عوارضي دارد که نبايد چشم خود را روي اين واقعيتها بست. يکي از تلخترين صحنههايي که در همه کشورهاي دنيا ميتوان ديد، اين است که کودکان مراکز نگهداري کودکان، به نمايشگاهي براي جلب مشارکت مردم و خيران و بنگاهها تبدیل شوند؛ موضوعي که ما هم با آن مواجه هستيم و بعضي از مراکز ما اينگونه شناخته ميشوند. باید حضور خيران و بنگاهها و فعالان اجتماعي را براي حمايت از کودکان به فال نيک بگيريم و بيتوجهي به اين ظرفيت ارزشمند و بيبديل را بيتدبيري ميدانم، ولي بپذيريم ايفاي اين مسئوليت فقط با تأسيس مرکز و مؤسسه خيريه نيست. بلکه ميتوان کار خير را بدون ديدهشدن و در بطن جامعه و در درون خانوادهها انجام داد و بچههاي بيسرپرست و بدسرپرست به جاي تجربه زندگي در مراکز و مؤسسات نگهداري، گرما و صفاي حضور در خانهها را تجربه کنند و با اين گرما بزرگ شوند. گاهي اوقات براي ساخت يک مرکز نگهداري، ميلياردها تومان هزينه و جشنوارههايي براي تأمين هزينه ساخت و تجهيز مراکز از طريق جلب مشارکت مردم برگزار ميشود که اگر سرانه اين هزينهها را بین کودکان تقسيم کنيم، شايد تا پايان عمر نياز به هيچ کمکي نداشته باشند. تأملي بر آمار ارائهشده در ادوار مختلف از سوی مسئولان سازمان بهزيستي کشور نشان ميدهد بيش از 80 درصد اين کودکان در حال حاضر بدسرپرست هستند. دقيقا شبيه شرايطي است که در آمارهاي جهاني هم وجود دارد و جمعيت حدود هشتميليوني اين گروه از کودکان، همينگونه هستند. از بازنگري سياستهای مرتبط با کودکان بدسرپرست و بيسرپرست هراس نداشته و سپاسگزار همه تلاشهاي انجامشده باشيم و همت خيران عزيز را هم گرامي بداريم اما کاري اصولیتر براي اين گروه از کودکان انجام دهيم و رويکرد مبتني بر خانواده و جامعه را انتخاب کنيم و خيران را هم براي توجه به اين رويکرد تشويق کنيم: غلام همت آن نازنينم/ که کار خير بيرنگ و ريا کرد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.